៦. ចេតោខិលសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. ចេតោ តេហិ ខិលយតិ ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតីតិ ចេតោខិលា. តេនាហ ‘‘ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវា’’តិ. យស្មា តេហិ ឧប្បន្នេហិ ចិត្តំ ឧក្លាបីជាតំ ឋានំ វិយ អមនុញ្ញំ ខេត្តំ វិយ ច ខាណុកនិចិតំ អមហប្ផលំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កចវរភាវា ខាណុកភាវា’’តិ. ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ចិត្តំ ពន្ធិត្វាតិ តណ្ហាបវត្តិភាវតោ កុសលចារស្ស អវសរចជនវសេន ចិត្តំ ពទ្ធំ វិយ សមោរោធេត្វា. តេនាហ ‘‘មុដ្ឋិយំ កត្វា វិយ គណ្ហន្តី’’តិ. សទ្ទត្ថតោ បន ចេតោ វិរូបំ និពន្ធីយតិ សំយមីយតិ ឯតេហីតិ ចេតសោ វិនិពន្ធា យស្ស ចតុព្ពិធំ សីលំ អខណ្ឌាទិភាវប្បត្តិយា សុបរិសុទ្ធំ វិសេសភាគិយត្តា អប្បកសិរេនេវ មគ្គផលាវហំ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស វិយ, សោ តាទិសេន សីលេន ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ អាបជ្ជិស្សតីតិ អាហ ‘‘សីលេន វុទ្ធិ’’ន្តិ. យស្ស បន អរិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជន្តោ វិរូឡ្ហមូលោ វិយ បាទបោ សុប្បតិដ្ឋិតោ, សោ សាសនេ វិរូឡ្ហិំ អាបន្នោតិ អាហ ‘‘មគ្គេន វិរូឡ្ហិ’’ន្តិ. យោ សព្ពសោ កិលេសនិព្ពានប្បត្តោ, សោ អរហា សីលាទិធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា សតិវេបុល្លប្បត្តោ ហោតីតិ អាហ ‘‘និព្ពានេន វេបុល្ល’’ន្តិ. ទុតិយវិកប្បេ អត្ថោ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ពុទ្ធានំ ធម្មកាយោ វិយ រូបកាយោបិ អនញ្ញសាធារណតាយ អនុត្តរគុណាធិដ្ឋានតាយ ច អបច្ចក្ខការីនំ សំសយវត្ថុ ហោតិយេវាតិ ‘‘សរីរេ វា គុណេ វា កង្ខតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យថា មហាបុរិសលក្ខណេន អនុព្យញ្ជនាទយោ រូបកាយគុណា គហិតា ឯវ ហោន្តិ អវិនាភាវតោតិ ‘‘ទ្វត្តិំសវរលក្ខណប្បដិមណ្ឌិត’’មិច្ចេវ វុត្តំ, ឯវំ អនាវរណញាណេន សព្ពេបិ អនន្តាបរិមេយ្យភេទា ធម្មកាយគុណា គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគ្គហណមេវ កតំ នានន្តរិយភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កង្ខហីតិ ‘‘អហោ វត តេ គុណា ន ភវេយ្យុំ, ភវេយ្យុំ វា’’តិ បត្ថនុប្បាទនវសេន កង្ខតិ. បុរិមោ ហិ វិបរីតជ្ឈាសយោ, ឥតរោ យថាភូតញាណជ្ឈាសយោ. វិចិនន្តោតិ វិចយភូតាយ បញ្ញាយ តេ វិវេចេតុកាមោ តទភាវតោ កិច្ឆំ ទុក្ខំ អាបជ្ជតិ, កិច្ឆប្បត្តិ ច តត្ថ និច្ឆេតុំ អសមត្ថតាយេវាតិ អាហ ‘‘វិនិច្ឆេតុំ ន សក្កោតី’’តិ. វិគតា ចិកិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆា. អធិមោក្ខំ ន បដិលភតីតិ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ឱកប្បនវសេន គុណេសុ វិនិច្ឆយំ នាធិគច្ឆតិ. ឱតរិត្វាតិ ញាណេន អនុបវិសិត្វា. បសីទិតុន្តិ ‘‘បសន្នរូបធម្មកាយគុណេហិ ភគវា’’តិ បសីទិតុំ. អនាវិលោ អកាលុស្សោ ហោតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘កង្ខតី’’តិ ឥមិនា ទុព្ពលា វិមតិ វុត្តា, ‘‘វិចិកិច្ឆតី’’តិ ឥមិនា មជ្ឈិមា, ‘‘នាធិមុច្ចតី’’តិ ឥមិនា ពលវតី, ‘‘ន សម្បសីទតី’’តិ ឥមិនា តិវិធាយបិ វិមតិយា វសេន ឧប្បន្នចិត្តកាលុស្សិយំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អាតប្បាយាតិអាទិតោ តបតិ សន្តបតិ កិលេសេតិ អាតប្បំ, អារម្ភធាតុ, តទត្ថាយ. អនុយោគាយាតិ យថា សំកិលេសធម្មានំ អវសរោ ន ហោតិ, ឯវំ អនុ អនុ យុញ្ជនំ អនុយោគោ, និក្កមធាតុ, តទត្ថាយ. តេនាហ ‘‘បុនប្បុនំ យោគាយា’’តិ. សាតច្ចាយាតិ យថា ឧបរូបរិ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, តថា សតតស្ស និរន្តរបវត្តស្ស អនុយោគស្ស ភាវោ សាតច្ចំ, បរក្កមធាតុ, តទត្ថាយ. បធានាយាតិ សន្តមេវំ តិវិធធាតុសំវឌ្ឍិតានុភាវំ សព្ពកិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ បធានសង្ខាតំ វីរិយំ, តទត្ថាយ. ឯត្ថ ច អាតប្បាយ ចិត្តំ ន នមតិ យថាវុត្តកង្ខាវសេន, បគេវ អនុយោគាទិអត្ថន្តិ ទស្សេតុំ ចត្តារិបិ បទានិ គហិតានិ, អនវសេសវិសេសទស្សនត្ថំ វា. កេចិ បន ‘‘អាតប្បវេវចនានេវ អនុយោគាទិបទានី’’តិ វទន្តិ. ឯត្តាវតា ភគវា សត្ថរិ កង្ខាយ ចិត្តស្ស ថទ្ធកចវរខាណុកភាវេន អកុសលភាវាទិអាបាទនតោ ចេតោខិលភាវំ ទស្សេតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សិក្ខាគ្គហណេន បដិបត្តិសទ្ធម្មស្ស គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘បរិយត្តិធម្មេ ច បដិវេធធម្មេ ចា’’តិ. បរិយត្តិធម្មេ យត្ថ កង្ខាយ សម្ភវោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តយិទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ បរម្បរាយ បដិវេធាវហភាវាទិវសេនបិ ឯកច្ចានំ តត្ថ សំសយុប្បត្តិតោ. យថា ច បដិវេធេ កង្ខា វុត្តា, ឯវំ អធិគមធម្មេបិ បវត្តតីតិ វេទិតព្ពា. តថា ហិ ឯកច្ចេ ‘‘កសិណាទិភាវនាយ ឈានានិ ឥជ្ឈន្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘កសិណនិស្សន្ទោ អារុប្បាតិ, មេត្តាទិនិស្សន្ទោ ចតុត្ថព្រហ្មវិហារោ’’តិ ឯវមាទិនា កង្ខតិយេវាតិ. ឯត្ថ ច នវលោកុត្តរេសុ បញ្ញត្តិយំយេវ កង្ខាបវត្តិ វេទិតព្ពា អសំកិលេសិកត្តា លោកុត្តរធម្មានំ.

ឯវរូបន្តិ ឯទិសំ សុប្បដិបត្តិ-ឧជុប្បដិបត្តិ-ញាយប្បដិបត្តិ-សាមីចិប្បដិបត្តិ-សង្ខាតំ សម្មាបដិបទំ. អធិសីលសិក្ខាទយោ លោកុត្តរធម្មស្ស អនុធម្មភូតា វេទិតព្ពា. ឯវញ្ហិ មគ្គផលសិក្ខាហិ ឥមាសំ វិសេសោ សិទ្ធោ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សិក្ខាគ្គហណេន បដិបត្តិសទ្ធម្មស្ស គហិតត្តា’’តិ. ឯត្ថ ច យថា វិចិកិច្ឆា វត្ថុត្តយស្ស សិក្ខាយ ច គុណេសុ អនធិមុច្ចនអសម្បសីទនវសេន អប្បដិបត្តិភាវតោ ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវោ អាសប្បនបរិសប្បនវសេន បវត្តិយា កចវរខាណុកភាវោ ច, ឯវំ សព្រហ្មចារីសុ អាឃាតចណ្ឌិក្កាទិវសេន ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវោ ច ឧបហននវិរុជ្ឈនាទិវសេន កចវរខាណុកភាវោ ច វេទិតព្ពោ. អរិយសង្ឃវិសយា វិចិកិច្ឆា, បុគ្គលវិសយា កាចិ នត្ថីតិ សង្ឃវិសយាវ គហិតា, សាសនិកវសេន ចាយំ ចេតោខិលទេសនាតិ សព្រហ្មចារីវិសយោវ កោបោ គហិតោ.

១៨៦. យថា វត្ថុកាមោ, ឯវំ កិលេសកាមោបិ អស្សាទនីយោ ឯវាតិ ‘‘កិលេសកាមេបី’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘រូបតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣). កាមនិទ្ទេសេ (មហានិ. ១) សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា កាមនីយដ្ឋេន ‘‘កាមា’’តិ វុត្តា, ពលវកាមរាគវត្ថុភូតាយេវេត្ថ កាមគ្គហណេន គហិតាតិ. វិនិពទ្ធវត្ថុភាវេន យថា វិសុំ អត្តនោ កាយោ គហិតោ, តថា បរេសំ តថារូបា រូបធម្មា សមូហដ្ឋេនាតិ អាហ ‘‘រូបេតិ ពហិទ្ធារូបេ’’តិ. យថា ហិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ ឈានាទិវិសេសាធិគមស្ស វិនិពទ្ធាយ សំវត្តតិ, ឯវំ អត្តនោ កាយេ អបេក្ខា ពហិទ្ធា ច សកបរិក្ខារញាតិមិត្តាទីសុ អបេក្ខាតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘រូបេតិ រូបជ្ឈានេ’’តិអាទិនា បបញ្ចេន្តិ. តទយុត្តំ ឈានាធិគមវិនិពទ្ធានំ សីលស្ស ច សំកិលេសភូតានំ ចេតោវិនិពទ្ធភាវេន គហិតត្តា.

យាវទត្ថន្តិ យាវ អត្ថេតិ អភិកង្ខតិ, តាវ. តេនាហ ‘‘យត្តកំ ឥច្ឆតិ, តត្តក’’ន្តិ. ន្តិ យាវទត្ថំ ឧទរបូរំ ភុត្តំ. អវទេហនតោ បូរណតោ. សេយ្យសុខន្តិ សេយ្យំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកសុខំ. បស្សសុខន្តិ បស្សានំ សម្បរិវត្តនេន ឧប្បជ្ជនកសុខំ. និទ្ទាសុខន្តិ និទ្ទាយនេន ឧប្បជ្ជនកសុខំ.

សីលេនាតិអាទិ បត្ថនាការទស្សនំ. វតសមាទានន្តិ ធុតង្គាទិវតានុដ្ឋានំ. តបោតិ វីរិយារម្ភោ. សោ ហិ កិលេសានំ តបនដ្ឋេន និគ្គណ្ហនដ្ឋេន តបចរណន្តិ វុត្តំ.

១៨៩. ឆន្ទំ និស្សាយាតិ ឆន្ទំ ធុរំ, ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ, ឆន្ទំ បុព្ពង្គមំ កត្វា បវត្តិវសេន ឆន្ទំ និស្សាយ. ជេដ្ឋកដ្ឋេន បធានភូតា, បធានភាវំ វា បត្តាតិ បធានភូតា. តេហិ ធម្មេហីតិ ឆន្ទនិស្សយេន បវត្តសមាធិនា ចេវ ‘‘បធានសង្ខារោ’’តិ វុត្តវីរិយេន ច. ឧបេតន្តិ សម្បយុត្តំ. ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ, និប្ផត្តិអត្ថេន បដិលាភដ្ឋេន ចាតិ អត្ថោ, តស្សា ឥទ្ធិយា បាទំ បាទកំ បទដ្ឋានភូតំ. អថ វា ឥជ្ឈន្តិ តាយ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ, សាវ ឧបរិវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ បាទោ. តេនាហ ‘‘ឥទ្ធិភូតំ វា បាទន្តិ ឥទ្ធិបាទ’’ន្តិ. សេសេសុបីតិ វីរិយិទ្ធិបាទាទីសុបិ. អស្សាតិ ឥទ្ធិបាទស្ស. អត្ថោ ទីបិតោតិ ទីបនត្ថំ កតំ, តស្មា វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៣៦៩) តស្ស អត្ថវិចារោ គហេតព្ពោ. ឥទ្ធិបាទានំ សមាធិបធានត្តា វុត្តំ ‘‘វិក្ខម្ភនប្បហានំ កថិត’’ន្តិ. តេសំ តេសំ កុសលធម្មានំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទនកិរិយាយ ឧប្បន្នានំ បរិព្រូហនកិរិយាយ ឧស្សហនតោ ឧស្សោឡ្ហី, ថាមប្បត្តា បរក្កមធាតុ. សា បន ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ វិសេសបច្ចយភូតា តេ ឧបាទាយ ‘‘បញ្ចមី’’តិ វុត្តា, សា ច យស្មា សមថវិបស្សនាភាវនាសុ តត្ថ ចអាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ សាធេតព្ពំ វីរិយំ, តស្មា អាហ ‘‘ឧស្សោឡ្ហីតិ សព្ពត្ថ កត្តព្ពវីរិយំ ទស្សេតី’’តិ. បុព្ពភាគិយសមថវិបស្សនាសាធនំ បហាតព្ពធម្មវិភាគេន ភិន្ទិត្វា អាហ ‘‘បញ្ច ចេតោខិលប្បហានានិ បញ្ច វិនិពន្ធប្បហានានី’’តិ. ភព្ពោតិ យុត្តោ អរហតិ និប្ផត្តិយា. ញាណេនាតិ មគ្គញាណេន. កិលេសភេទាយាតិ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនាយ. ខេមស្សាតិ អនុបទ្ទវស្ស.

សម្ភាវនត្ថេតិ (សារត្ថ. ដី. ១.១១; អ. និ. ដី. ៣.៧.៧១) ‘‘អបិ នាមេវំ សិយា’’តិ វិកប្បនត្ថោ សម្ភាវនត្ថោ. ឯវំ ហីតិ ឯវំ ឯកមេវ សង្ខ្យំ អវត្វា អបរាយ សង្ខ្យាយ សទ្ធិំ វចនំ លោកេ សិលិដ្ឋវចនំ ហោតិ យថា ‘‘ទ្វេ វា តីណិ វា ឧទកផុសិតានី’’តិ. សម្មា អធិសយិតានីតិ បាទាទីហិ អត្តនា នេសំ កិញ្ចិ ឧបឃាតំ អករោន្តិយា ពហិវាតាទិបរិស្សយបរិហរណត្ថំ សម្មទេវ ឧបរិ សយិតានិ. ឧតុំ គាហាបេន្តិយាតិ តេសំ អល្លសិនេហបរិយាទានត្ថំ អត្តនោ កាយុស្មាវសេន ឧតុំ គណ្ហាបេន្តិយា. តេនាហ ‘‘ឧស្មីកតានី’’តិ. សម្មា បរិភាវិតានីតិ សម្មទេវ សព្ពសោ កុក្កុដវាសនាយ វាសិតានិ. តេនាហ ‘‘កុក្កុដគន្ធំ គាហាបិតានី’’តិ. អយញ្ច កុក្កុដគន្ធបរិភាវនា សម្មាអធិសយនសម្មាបរិសេទននិប្ផត្តិយា ‘‘អនុនិប្ផាទី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ១.១១) ទដ្ឋព្ពា. តេហិ បន សទ្ធិំយេវ ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ ‘‘តិវិធកិរិយាករណេនា’’តិ. កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ‘‘អហោ វតិមេ’’តិអាទិនា ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ការណស្ស បន សម្បាទិតត្តា អថ ខោ ភព្ពាវ អភិនិព្ភិជ្ជិតុន្តិ យោជនា. កស្មា ភព្ពាតិ អាហ ‘‘តេ ហិ យស្មា តាយា’’តិអាទិ. ឯត្ថ យថា កបាលស្ស តនុតា អាលោកស្ស អន្តោ បញ្ញាយមានស្ស ការណំ, តថា កបាលស្ស តនុតាយ នខសិខាមុខតុណ្ឌកានំ ខរតាយ ច អល្លសិនេហស្ស បរិយាទានំ ការណវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មាតិ អាលោកស្ស អន្តោ បញ្ញាយមានតោ, សយញ្ច បរិបាកគតត្តា.

ឱបម្មសម្បដិបាទនន្តិ ឱបម្មត្ថស្ស ឧបមេយ្យេន សម្មទេវ បដិបាទនំ. អត្ថេនាតិ ឧបមេយ្យត្ថេន. យថា កុក្កុដិយា អណ្ឌេសុ តិវិធកិរិយាយ ករណំ កុក្កុដច្ឆាបកានំ អណ្ឌកោសតោ និក្ខមនស្ស មូលការណំ, ឯវំ ភិក្ខុនោ ឧស្សោឡ្ហីបន្នរសានិ អង្គានិ អវិជ្ជណ្ឌកោសតោ និក្ខមនស្ស មូលការណន្តិ អាហ ‘‘តស្សា កុក្កុដិយា…បេ… សមន្នាគតភាវោ’’តិ. បដិច្ឆាទនសាមញ្ញេន អវិជ្ជាយ អណ្ឌកោសសទិសតាយ ពលវវិបស្សនាវសេន អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោ, វិបស្សនាញាណស្ស បរិណាមកាលោ វុដ្ឋានគាមិនិភាវាបត្តិ, តទា ច សា មគ្គញាណគព្ភំ ធារេន្តី វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘គព្ភគ្គហណកាលោ’’តិ. អភិញ្ញាបក្ខេតិ លោកិយាភិញ្ញាបក្ខេ. លោកុត្តរាភិញ្ញា ហិ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលិកាតិ. គាថាយ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បហរតីតិ ទេសនាវិលាសេន វិនេយ្យសន្តានគតំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ ឃដ្ដេតិ, យថាឋានេ ឋាតុំ ន ទេតិ.

បដិសង្ខានប្បហានន្តិ តទង្គប្បហានបុព្ពកំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. បុព្ពភាគិយា ឥទ្ធិបាទា បាឡិយំ គហិតាតិ ‘‘ឥទ្ធិបាទេហិ វិក្ខម្ភនប្បហាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឧស្សោឡ្ហិបន្នរសង្គសមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អភិនិព្ពិទាយា’’តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ១.១៨៩) លោកុត្តរិទ្ធិបាទា បន សម្ពោធគ្គហណេនេវ គហិតា. មគ្គេ អាគតេតិ ឧស្សោឡ្ហីបន្នរសង្គសមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបយតោ មគ្គេ អាគតេ ឧប្បន្នេ, បាឡិយំ វា អភិនិព្ភិទាសម្ពោធគ្គហណេហិ មគ្គេ អាគតេ. ផលេ អាគតេតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និព្ពានស្ស បន បាឡិយំ អនាគតត្តា និស្សរណប្បហានំ ន គហិតំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចេតោខិលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.