៤. ចូឡទុក្ខក្ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៧៥. សក្កេសូតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ សតិបដ្ឋានសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ តំ ឯកទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ហី’’តិ អាហ. តត្ថ យេន រាជកុមារា សក្យា នាម ជាតា, យតោ តេសំ និវាសដ្ឋានតាយ ជនបទោ តថា វុច្ចតិ, តំ វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘សក្យានំ បន ឧប្បត្តិ អម្ពដ្ឋសុត្តេ អាគតាវា’’តិ. កបិលវត្ថូតិ វុត្តំ បុរិមសញ្ញាវសេន.

នានប្បការកន្តិ ‘‘លោភធម្មា’’តិ ពហុវចនស្ស និមិត្តំ វទតិ. លោភោ ហិ តេន តេន អវត្ថាវិសេសេន បវត្តិអាការភេទេន ‘‘ឆន្ទោ រាគោតណ្ហា អាសត្តិ អបេក្ខា’’តិអាទិនា អនេកប្បភេទោ, លុព្ភនលក្ខណេន បន ‘‘លោភោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘នានប្បការកំ លោភំយេវា’’តិ. តថា ‘‘ទោសោ បដិឃោ កោធោ ឧបនាហោ វិរោធោ’’តិអាទិនា, ‘‘មុយ្ហនំ អសមបេក្ខនំ អបច្ចវេក្ខណា ទុម្មេជ្ឈំ ពាល្យ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៩០) ច ទោសមោហានំ នានប្បការតំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ ឯសេវ នយោ’’តិ. បរិយាទិយិត្វាតិ បរិតោ សព្ពសោ អាទាយ. គហេត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘គហណេ អាគត’’ន្តិ. បរិយាទិយតីតិ បរិក្ខីណោតិ. ទី-សទ្ទញ្ហិ សទ្ទវិទូ ខយត្ថំ វទន្តិ.

ឯកទាតិ អាមេឌិតលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ឯកេកស្មិំ កាលេ’’តិ. លោភទោសមោហាតិ បឋមមគ្គេន បហីនាវសេសា លោភទោសមោហា. និរវសេសា បហីយន្តិ, អញ្ញថា ទុតិយមគ្គេន កិំ កតំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. សមុទាចារប្បត្តំ បន ទិស្វា ‘‘អប្បហីនំ មេ អត្ថី’’តិបិ ជានាតិ. ឯវំ កថំ និរវសេសប្បហានសញ្ញាតិ អាហ ‘‘អប្បហីនកំ…បេ… សញ្ញី ហោតី’’តិ. ឯវំ បឋមមគ្គេនេវ សមុច្ឆិន្នសំសយស្ស ‘‘កោ សុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោតិ ឯវំ សន្ធេហោ កថំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្វា ‘‘បណ្ណត្តិយា អកោវិទត្តា’’តិ ការណមាហ. វិនយកុក្កុច្ចំ វិយ ហិ បណ្ណត្តិយំ អកុសលតាយ អរិយានម្បិ កត្ថចិ វិមតិមត្តំ ឧប្បជ្ជតិ យថា តំ សព្ពសោ អប្បហីនសម្មោហានន្តិ. អត្តនោ អវិសយេ អនភិជាននំ បណ្ណត្តិកោសល្លេន កិមេត្ថ បយោជនំ, បច្ចវេក្ខណាមត្តេន អយមត្ថោ សិជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ តស្ស បច្ចវេក្ខណា នត្ថី’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘នត្ថី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ កត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ វត្វា តត្ថ លព្ភមានវិភាគំ ទស្សេន្តោ ‘‘សា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាតិ បច្ចវេក្ខណា. សព្ពេសន្តិ សព្ពេសំ អរិយានំ. យថា បរិបុណ្ណា ន ហោតិ, ន ឯវំ សព្ពសោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥមាសុ បនា’’តិអាទិ.

១៧៦. អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘តវ សន្តានេ’’តិ. អប្បហីនោតិ អនវសេសតោ អប្បហីនោ. ទុវិធេតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេ. កិលេសកាមោបិ ហិ យទគ្គេន អស្សាទីយតិ, តទគ្គេន បរិភុញ្ជីយតិ.

១៧៧. អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខំ. អប្បោ អប្បមត្តកោ អស្សាទោ ឯតេសូតិ អប្បស្សាទា. តេនាហ ‘‘បរិត្តសុខា’’តិ. បរិយេសនទុក្ខាទិហេតុកំ ទិដ្ឋធម្មិកំ តត្ថ ទុច្ចរិតចរណេន សម្បរាយិកញ្ច ទុក្ខមេត្ថ កាមេសុ ពហុកន្តិ ពហុទុក្ខា. ពហុបាយាសាតិ ពហុបរិក្កិលេសា. តេ បន បរិក្កិលេសា វក្ខមាននយេន ពហូយេវេត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកាបីតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិក…បេ… ពហូ’’តិ. តេ ច បរិក្កិលេសា យស្មា តំសមង្គិនោ ហិតបដិបត្តិយា អន្តរាយករា ឥធ ចេវ បរលោកេ ច អាទីនវការណញ្ច បវត្តន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិក…បេ… ពហូ’’តិ. ឯវំ ចេបីតិ ឯវំ ‘‘អប្បស្សាទា កាមា’’តិអាទិនា អាការេន. នយេនាតិ ធម្មេន. ការណេនាតិ យុត្តិយា. សុដ្ឋុ ទិដ្ឋំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. វិបស្សនាបញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. សា ចត្តារិបិ សច្ចានិ វិសេសតោ បស្សតីតិ វិបស្សនាតិ អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋាមគ្គទ្វយញាណេនាតិ អត្ថោ’’តិ. បីតិសុខន្តិ បីតិសុខវន្តំ ឈានទ្វយំ. ទ្វេ មគ្គេតិ ហេដ្ឋាមគ្គេ. អាវដ្ដនសីលោ អាភុជនសីលោ ន ហោតីតិ អនាវដ្ដី នេវ ហោតិ សព្ពសោ អប្បហីនកាមរាគឆន្ទោ. តេនាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. ឱរោធនាដកា បជហនបញ្ញាតិ អាទីនវានុបស្សនាញាណមាហ.

១៧៩. អស្សាទោបិ កថិតោ, ‘‘អប្បស្សាទា’’តិ ហិ ឥមិនា យាវតកោ កាមេសុ អស្សាទោ, តំ សព្ពំ អនវសេសតោ បរិគ្គហេត្វា ចស្ស បរិត្តភាវោ ទស្សិតោតិ អាទីនវោបិ កថិតោ សង្ខេបេនេវ សេសស្សអាទីនវស្ស ទស្សិតត្តា. តំ កថេតុន្តិ តំ និស្សរណំ ‘‘ឯកន្តសុខបដិសំវេទី’’តិ ឥមិនា កថេតុំ. ឥមេហិ អន្តេហីតិ ‘‘បញ្ចិមេ, មហានាម, កាមគុណា’’តិអាទិនា កាមគុណទស្សនមុខេន កាមសុខល្លិកានុយោគំ ‘‘ឧព្ភដ្ឋកា ហោន្តិ អាសនបដិក្ខិត្តា’’តិអាទិនា អត្តកិលមថានុយោគញ្ច ទស្សេត្វា ឥមេហិ ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តំ មម សាសនន្តិ, ផលសមាបត្តិបរិយោសានត្តា សាសនសម្បត្តិយា ‘‘ឧបរិផលសមាបត្តិសីសេន សកលសាសនំ ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ. គិជ្ឈសទិសោ កូដោតិ មជ្ឈេបទលោបីសមាសោ យថា ‘‘សាកបត្ថិវោ’’តិ (បាណិនិ. ២.១.៦០). ទុតិយេ បនេត្ថ គិជ្ឈវន្តតាយ គិជ្ឈា កូដេ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ. ឧទ្ធំយេវ តិដ្ឋនកា និសជ្ជាយ វុដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកដ្ឋានេនេវ តិដ្ឋនកា. តេនាហ ‘‘អនិសិន្នា’’តិ. និគណ្ឋស្សាតិ នាដបុត្តស្ស. នត្ថិ ឯតស្ស បរិសេសន្តិ អបរិសេសំ. ឯវំ សង្ខាភវចនមត្តមស្សាតិ អាហ ‘‘អបរិសេសសង្ខាត’’ន្តិ. និច្ចដ្ឋេន សតត-សទ្ទេន អភិណ្ហប្បវត្តិ ជោតិតា សិយាតិ ‘‘សមិត’’ន្តិ វុត្តំ. តេន និរន្តរប្បវត្តិំ ទស្សេតីតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៨០. យំ ករោតិ, តំ ជានាតីតិ ទុក្ខស្ស និជ្ជរណខេបនំ នាម វិញ្ញូនំ កិច្ចំ, វិញ្ញុនា ច បុរិសេន កតាកតំ ជានិតព្ពំ, តស្មា តុម្ហេហិ បុរាណានំ កម្មានំ ព្យន្តិភាវំ ករោន្តេហិ បឋមំ តាវ ឯត្តកានិ បុរាណានិ កម្មានីតិ ជានិតព្ពានិ, តតោ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ កតេន តបសា ឯត្តកានិ តានិ ព្យន្តិកតានិ, ឥទានិ ឯត្តកានិ កាតព្ពានី’’តិអាទិនា អយំ វិធិ បុរិសេន វិយ អត្តនា កាតព្ពកិច្ចំ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តុម្ហេហិបិ តថា ញាតព្ពំ សិយា’’តិ. សុទ្ធន្តន្តិ សុទ្ធកោដ្ឋាសំ, អាយតិំ អនវស្សវសិទ្ធំ កម្មក្ខយំ, តតោ វា ទុក្ខក្ខយន្តិ អត្ថោ. សុទ្ធន្តំ បត្តោ អត្ថីតិ បុច្ឆតីតិ ឥមិនា អកុសលានំ បហានំ, កុសលានំ ភាវនា ច សព្ពេន សព្ពំ និគណ្ឋសមយេ នត្ថិ សព្ពសោ វិសុទ្ធិភាវនាយ អភាវតោ, តស្មា កុតោ ទុក្ខក្ខយស្ស សម្ភវោតិ ទស្សេតិ.

ឯវំ អជាននភាវេ សតីតិ ‘‘អហុវម្ហេវ មយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការស្ស អជាននេ សតិ, តស្មិំ តុម្ហេហិ អញ្ញាយមានេតិ អត្ថោ. លុទ្ទាតិ ឃោរា. តេ បន យស្មា កាយវាចាហិ និហីនមេវ ករោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘លុទ្ទាចារា’’តិ. លោហិតបាណិត្វេវ វុច្ចតិ តជ្ជាកិរិយាចរណតោ. មាគវិកកេវដ្ដចោរឃាតកាទយោ មាគវិកាទយោ. កក្ខឡកម្មាតិ ផរុសកម្មា. តេ និគណ្ឋេសុ បព្ពជន្តីតិ បុព្ពេ មហាទុក្ខសំវត្តនិយកម្មស្ស កតត្តា ហិ តុម្ហេ ឯតរហិ ឦទិសំ មហាទុក្ខំ បច្ចនុភវថាតិ ទស្សេតិ.

វាទេតិ ទិដ្ឋិយំ, សមយេតិ អត្ថោ. សុខេន សុខន្តិ ឯត្ថ សុខេនាតិ បដិបត្តិសុខេន, សុខាយ បដិបត្តិយាតិ អត្ថោ. សុខន្តិ វិមោក្ខសុខំ, ឥធ លោកេ សុខំ អធិគច្ឆន្តា កសិវណិជ្ជាទិទុក្ខបដិបត្តិយាវ អធិគច្ឆន្តិ, ឯវំ មោក្ខសុខម្បីតិ អធិប្បាយោ. សរីរាវយវសម្បត្តិយាបិ ពិម្ពិនោ សារោតិ ពិម្ពិសារោ. តេ និគណ្ឋា…បេ… សន្ធាយ វទន្តិ, ន បន ភគវតោ អច្ចន្តសន្តបណីតំ និព្ពានសុខបដិវេទនំ ជានន្តិ. សហសាតិ រវា. អប្បដិសង្ខាតិ ន បដិសង្ខាយ អវិចារេត្វា. តេនាហ ‘‘សាហសំ កត្វា’’តិអាទិ.

អញ្ញាហិ វេទនាហិ អវោមិស្សំ ឯកន្តំ សុខំ ឯកន្តសុខំ, តស្ស បដិសំវេទី. តេនាហ ‘‘និរន្តរសុខបដិសំវេទី’’តិ. កថាបតិដ្ឋាបនត្ថន្តិ ‘‘ឯកន្តសុខបដិសំវេទី’’តិ ឯវំ អារទ្ធកថាយ បតិដ្ឋាបនត្ថំ. រាជវារេតិ រាជានំ ឧទ្ទិស្ស អាគតទេសនាវារេ. សុខំ បុច្ឆិតុំ ហោតីតិ ‘‘យទិ សត្ត រត្តិន្ទិវានិ នប្បហោតិ, កិំ ឆ រត្តិន្ទិវានិ បហោតី’’តិអាទិនា បុច្ឆនសុខំ ហោតិ. ‘‘អហំ ខោ’’តិអាទិនា បវត្តោ សុទ្ធវារោ សុទ្ធនិស្សន្ទស្ស ផលសមាបត្តិសុខស្ស វសេន អាគតត្តា. អនច្ឆរិយំ ហោតិ, សត្ត រត្តិន្ទិវានិ បហោន្តស្ស ឯកស្មិំ រត្តិន្ទិវេ កិំ វត្តព្ពន្តិ. ឧត្តានត្ថមេវ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យត្តា.

ចូឡទុក្ខក្ខន្ធសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.