៣. មហាទុក្ខក្ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៦៣. តតោ បរន្តិ តិណ្ណំ ជនានំ ឧបរិ សង្ឃោ ចតុវគ្គករណីយាទិកម្មេហិ បដិកម្មប្បត្តត្តា. គាមំ គតោតិ វុច្ចតិ គាមំ ឧទ្ទិស្ស គតត្តា, ឯវំ សាវត្ថិំ បវិសិតុំ វិហារតោ និក្ខន្តា ‘‘បវិសិំសូ’’តិ វុត្តា. បរិញ្ញន្តិ បហានបរិញ្ញំ. សា ហិ សមតិក្កមោ, ន ឥតរា. រូបវេទនាសុបីតិ ‘‘រូបានំ បរិញ្ញំ, វេទនានំ បរិញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. កាមំ សព្ពេសំ តិត្ថិយានំ កាមាទិបរិញ្ញាបញ្ញាបនហេតុភូតោ សមយោ នត្ថិ, យេសំ បន អត្ថិ, តេ ឧបាទាយ ‘‘សកសមយំ ជានន្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘យតោ យតោ ខោ ភោ អយំ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯត្តាវតា ខោ ភោ កាមានំ បរិញ្ញា ហោតី’’តិ ឯវំ សរូបតោ បឋមជ្ឈានំ វិភាវេតុំ អសក្កោន្តាបិ កេវលំ អច្ចន្តប្បហានសញ្ញាយ កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញបេយ្យុំ បឋមជ្ឈានំ វទមានា. តំ កិស្ស ហេតុ? តាទិសស្ស អាគមាធិគមស្សាភាវតោ. រូបវេទនាបរិញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ. វុច្ចេថាតិ វុច្ចេយ្យ. ទុតិយបទេបីតិ ‘‘អនុសាសនិយា វា អនុសាសនិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តវាក្យេបិ. តេ កិរ ភិក្ខូ.

១៦៥. ន ចេវ សម្បាយិស្សន្តីតិ ន ចេវ សម្មទេវ បការេហិ គមេស្សន្តិ ញាបេស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘សម្បាទេត្វា កថេតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. យស្មា អវិសយេ បញ្ហោ បុច្ឆិតោ ហោតិ, តស្មា អាបជ្ជិស្សន្តីតិ យោជនា. សទេវកេតិ អរូបទេវគ្គហណំ. តេ ហិ លោកិយទេវេហិ ទីឃាយុកតាទិនា ឧក្កដ្ឋា. សមារកេតិ កាមាវចរទេវគ្គហណំ. សព្រហ្មកេតិ រូបាវចរព្រហ្មគ្គហណំ. សស្សមណព្រាហ្មណិយាតិ ឯត្ថ សមណគ្គហណេន បព្ពជិតេ, ព្រាហ្មណគ្គហណេន ជាតិព្រាហ្មណេ, បុន ទេវគ្គហណេន សម្មុតិទេវេ, មនុស្សគ្គហណេន អវសិដ្ឋមនុស្សកាយំ បរិយាទិយតិ. លោកបជាគ្គហណេន បន បយោជនំ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតមេវ. អញ្ញថា អារាធនំ នាម នត្ថីតិ ឥមិនា កាមរូបវេទនាសុ អស្សាទាទីនំ យាថាវតោ អវពោធោ ឯវ ឥតោ ពាហិរកានំ នត្ថិ, កុតោ បវេទនាតិ ទស្សេតិ.

១៦៦. ចិត្តារាធនន្តិ យាថាវបវេទនេន បរេសំ ចិត្តស្ស បរិតោសនំ. ពន្ធនដ្ឋេន គុណាតិ កាមរាគសំយោជនស្ស បច្ចយភាវេន វត្ថុកាមេសុបិ ពន្ធនដ្ឋោ វុត្តោ, កោដ្ឋាសដ្ឋោ វា គុណដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. តរយន្តីតិ តរមានា យន្តិ គច្ឆន្តិ. អតីតាទិភិន្នបឋមាទិវយា ឯវ ចិត្តតា រាសិភាវេន វយោគុណាតិ គហិតាតិ អាហ ‘‘រាសដ្ឋោ គុណដ្ឋោ’’តិ. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណតំទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ វិជានិតព្ពា. សោតវិញ្ញេយ្យាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥដ្ឋារម្មណភូតាតិ សភាវេនេវ ឥដ្ឋារម្មណជាតិកា, ឥដ្ឋារម្មណភាវំ វា បត្តា. កមនីយាតិ កាមេតព្ពា. មនវឌ្ឍនកាតិ មនោហរា. ឯតេន បរិកប្បនតោបិ ឥដ្ឋភាវំ គណ្ហាតិ. បិយជាតិកាតិ បិយាយិតព្ពសភាវា. កាមូបសំហិតាតិ កាមរាគេន ឧបេច្ច សន្ធានិយា សម្ពទ្ធា (អ. និ. ដី. ៣.៦.៦៣) កាតព្ពាតិ អាហ ‘‘អារម្មណំ កត្វា’’តិ.

១៦៧. សញ្ញំ ឋបេត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ អង្គុលិកាទិបព្ពេ គហិតេ សតំ ហោតិ, ឥមស្មិំ សហស្ស’’ន្តិអាទិនា សញ្ញាណំ កត្វា គណនា. អច្ឆិទ្ទគណនាតិ ‘‘ឯកំ ទ្វេ’’តិអាទិនា នវន្តវិធិនា និរន្តរគណនា. បិណ្ឌគណនាតិ សង្កលនបដុប្បាទនាទិនា បិណ្ឌិត្វា គណនា. តេនាហ ‘‘ខេត្តំ ឱលោកេត្វា’’តិអាទិ. កសនំ កសីតិ កសិគ្គហណេន សព្ពោ កសិបដិពទ្ធោ ជីវិកូបាយោ គហិតោតិ អាហ ‘‘កសីតិ កសិកម្ម’’ន្តិ. ជង្ឃវណិជ្ជាតិ ជង្ឃសត្ថវសេន វណិជ្ជំ អាហ, ថលវណិជ្ជាតិ សកដសត្ថវសេន. អាទិ-សទ្ទេន នាវាបណាទិវសេន វោហារំ. វណិប្បថោតិ វណិជមគ្គោ, ទានគ្គហណវសេន សំវោហារោតិ អត្ថោ. ឧសូនំ អសនកម្មំ ឥស្សត្តំ, ធនុសិប្បេន ជីវិកា, ឥធ បន ឥស្សត្តំ វិយាតិ ឥស្សត្តំ, សព្ពអាវុធជីវិកាតិ អាហ ‘‘អាវុធំ គហេត្វា ឧបដ្ឋានកម្ម’’ន្តិ. បោរោហិច្ចាមច្ចកម្មាទិ រាជកម្មំ.អាទិ-សទ្ទេន រថសិប្បខត្តវិជ្ជាសិប្បាទិ-វុត្តាវសេសំ មហាសិប្បំ ខុទ្ទកសិប្បញ្ច សង្គណ្ហាតិ. សីតស្ស បុរក្ខតោតិ សីតស្ស បុរតោ កតោ. យោ ហិ សីតកាលេ ជីវិកាហេតុ សីតលបទេសំ បក្ខន្ទតិ, សោ វាឡមិគាទីហិ វិយ សីតេន បរិបាតិយមានោ តេន បុរតោ កតោ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សីតេន ពាធិយមានោ’’តិ. ឧណ្ហស្ស បុរក្ខតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សរិត្វាតិ សំសប្បិត្វា. ឃដ្ដិយមានោតិ ហិំសិយមានោ ពាធិយមានោ. អាពាធនំ អាពាធោ, បីឡាតិ អត្ថោ. កាមហេតុន្តិ វា ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ យថា ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៧០). តថា សេសបទទ្វយេបិ. តេនេវាហ ‘‘កាមានមេវ ហេតូ’’តិ. កាមានំ ហេតូតិ ឯត្ថ បុរិមបទាវធារណមយុត្តំ តទញ្ញបច្ចយបដិក្ខេបាបត្តិតោ, តថា ឧត្តរបទាវធារណំ កាមានំ កទាចិ អហេតុភាវស្សបិ សម្ភវតោ, តស្មា ‘‘ឧប្បជ្ជតិយេវា’’តិ វុត្តំ.

ឧដ្ឋហតោតិ ឥមិនា ឧដ្ឋានវីរិយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អាជីវសមុដ្ឋាបកវីរិយេនា’’តិ. តំ វីរិយន្តិ អាជីវិកសមុដ្ឋាបកវីរិយំ. បុព្ពេនាបរំ ឃដេន្តស្សាតិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ និរន្តរំ បវត្តេន្តស្ស. ចិត្តេ ឧប្បន្នពលវសោកេន សោចតីតិ ចិត្តសន្តាបេន អន្តោ និជ្ឈាយតិ. កាយេ ឧប្បន្នទុក្ខេនាតិ តស្សេវ សោកស្ស វសេន កាយេ ឧប្បន្នទុក្ខេន. សោកុទ្ទេសេន តំ តំ វិប្បលបេន្តោ វា បរិទេវតិ. ឧរំ តាឡេត្វាតិ វក្ខប្បទេសំ បហរិត្វា. ‘‘មោឃ’’ន្តិអាទិ បរិទេវនាការទស្សនញ្ចេវ សម្មោហាបជ្ជនាការទស្សនញ្ច. មេតិ វត្វា បុន នោតិ បុថុវចនំ អត្តនោ ឧភយថាបិ វោហរិតព្ពតោ, ព្យាមូឡ្ហវចនំ វា សោកវសេន.

១៦៨. ឥធ កាមគ្គហណេន វិសេសតោ វត្ថុកាមា គហិតាតិ កាមាទិគ្គហណំ កតំ, នានន្តរិយតាយ បន កិលេសកាមោបិ គហិតោ ឯវ. អសិចម្មន្តិ ឯត្ថ ចម្មគ្គហណេន ន កេវលំ ចម្មមយស្ស, ចម្មបរិសិព្ពិតស្សេវ វា គហណំ, អថ ខោ សព្ពស្សបិ អាវុធពាធកស្ស គហណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខេដកផលកាទីនី’’តិ អាហ. អាទិ-សទ្ទេន សរាទិសង្គហោ. ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វាតិ ធនុញ្ចេវ ខុរប្បតូណិញ្ច សន្នយ្ហិត្វា, ធនុទណ្ឌស្ស ជិយាយ តថាភាវករណាទិបិ (អ. និ. ដី. ៣.៥.៧៦) ធនុនោ សន្នយ្ហនន្តិ. ទ្វិន្នំ សេនានំ ព្យូហសំវិធានេន វា ឧភតោព្យូឡ្ហំ. វិជ្ជោតលន្តេសូតិ និសិតបីតផលតាយ វិជ្ជោតនវសេន បរិវត្តមានេសុ.

បាការសមីបាតិសង្ខារតាយ បាការបាទា ឧបការិយោ, យា ‘‘ឧទ្ទាបា’’តិ វុច្ចន្តិ. សតទន្តេនាតិ អនេកសតទន្តកេន, យស្ស តិខិណទន្តានិ អនេកសតានិ មូលានិ ហោន្តិ. អតិភារតាយ ទសវីសមត្តាបិ ជនា ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោន្តិ, យន្តវសេន បន ឧក្ខិបិត្វា ពន្ធិត្វា ឋបេន្តិ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋទន្តាការេនា’’តិអាទិ. ឱមទ្ទន្តីតិ ឱដ្ឋបេន្តិ.

១៦៩. សន្ធិម្បិ ឆិន្ទន្តិ ចោរិកាយ ជីវិតុកាមា. និល្លោបន្តិ និស្សេសវិលោបំ, ឯកំ បរិត្តំ គាមំ បរិវារេត្វា តត្ថ កិញ្ចិបិ គយ្ហូបគំ អសេសេត្វា ករមរគ្គហណំ. តេនាហ ‘‘មហាវិលោប’’ន្តិ. បន្ថទុហនកម្មំ អដវិមគ្គេ ឋត្វា អទ្ធិកានំ វិលុម្បនំ. បហារសាធនត្ថំ (អ. និ. ដី. ២.២.១) ទណ្ឌប្បហារស្ស សុខសិទ្ធិអត្ថំ. កញ្ជិតោ និព្ពត្តំ កញ្ជិយំ, អារនាលំ. យំ ‘‘ពិលង្គ’’ន្តិបិ វុច្ចតិ, តំ យត្ថ សិញ្ចតិ, សា កញ្ជិយឧក្ខលិកា. ពិលង្គថាលិកសទិសករណំ ពិលង្គថាលិយំ. សីសកបាលំ ឧប្បាដេត្វាតិ អយោគុឡបវេសនប្បមាណំ ឆិទ្ទំ កត្វា. សង្ខមុណ្ឌកម្មការណន្តិ សង្ខំ វិយ មុណ្ឌកម្មការណំ.

រាហុមុខកម្មការណន្តិ រាហុមុខគត-សូរិយសទិស-កម្មការណំ. ជោតិមាលិកន្តិ ជោតិមាលវន្តំ កម្មការណំ. ហត្ថបជ្ជោតិកន្តិ ហត្ថបជ្ជោតនកម្មការណំ. ឯរកវត្តកម្មការណន្តិ ឯរកវត្តសទិសេ សរីរតោ ពទ្ធេ ឧប្បាដនកម្មការណំ. ចីរកវាសិកកម្មការណន្តិ សរីរតោ ឧប្បាដិតពទ្ធចីរកាហិ និវាសាបនកម្មការណំ. តំ ករោន្តា យថា គីវតោ បដ្ឋាយ ពទ្ធេ កន្តិត្វា កដិយមេវ ឋបេន្តិ, ឯវំ គោប្ផកតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា កដិយមេវ ឋបេន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កដិតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា គោប្ផកេសុ ឋបេន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯណេយ្យកកម្មការណន្តិ ឯណីមិគសទិសកម្មការណំ. អយវលយានិ ទត្វាតិ អយវលយានិ បដិមុញ្ចិត្វា. អយសូលានិ កោដ្ដេន្តីតិ កប្បរជណ្ណុកកោដីសុ អយសូលានិ បវេសេន្តិ. ន្តិ តំ តថាកតកម្មការណំ សត្តំ.

ពឡិសមំសិកន្តិ ពឡិសេហិ មំសុប្បាដនកម្មការណំ. កហាបណិកន្តិ កហាបណមត្តសោ ឆិន្ទនកម្មការណំ. កោដ្ដេន្តីតិ ឆិន្ទន្តិ. ខារាបតច្ឆិកន្តិ តច្ឆេត្វា ខារាវសិញ្ចនកម្មការណំ. បលិឃបរិវត្តិកន្តិ បលិឃស្ស វិយ បរិវត្តនកម្មការណំ. ឯកាពទ្ធំ ករោន្តិ អយសូលស្ស កោដ្ដនេន. បលាលបីឋកន្តិ បលាលបីឋស្ស វិយ សរីរស្ស សំវេល្លនកម្មការណំ. ការណិកាតិ ឃាតនការកា. បលាលវដ្ដិំ វិយ កត្វាតិ យថា បលាលបីឋំ ករោន្តា បលាលវដ្ដិំ កត្វា សំវេល្លនវសេន នំ (អ. និ. ដី. ២.២.១) វេឋេន្តិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. ឆាតកេហីតិ ពុភុក្ខិតេហិ កោលេយ្យកសុនខេហិ. ពលវន្តោ ហិ តេ ជវយោគ្គា សូរា ច ហោន្តិ. កម្មវសេន សម្បរេតិ ឯត្ថាតិ សម្បរាយោ, បរលោកោ. តត្ថ ភវោតិ សម្បរាយិកោ.

១៧០. ឆន្ទរាគោ វិនីយតិ ចេវ បហីយតិ ច ឯត្ថាតិ និព្ពានំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានញ្ចាតិ. តេនាហ ‘‘និព្ពានញ្ហី’’តិ. តត្ថ អាគម្មាតិ ឥទំ យោ ឆន្ទរាគំ វិនេតិ បជហតិ, តស្ស អារម្មណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តីហិ បរិញ្ញាហីតិ ឥមិនា ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ បរិជានិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. កោ បន វាទោ បហានបរិញ្ញាយាតិ ទស្សេតិ? តថភាវាយាតិ បរិជាននកភាវាយ.

១៧១. អបរិត្តេនាតិ អហីនេន. វិបុលេនាតិ មហតា. យទិ វណ្ណសម្បត្តិទស្សនត្ថំ, វណ្ណទសកំ កស្មា ន គហិតន្តិ អាហ ‘‘មាតុគាមស្ស ហី’’តិអាទិ. ភោជនសម្បទាទីនំ អលាភេបីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទុគ្គតកុលេ និព្ពត្តស្សបី’’តិ វុត្តំ. ថោកំ ថោកំ វណ្ណាយតនំ បសីទតិ មំសស្ស បរិព្រូហនតោ ថនមំសានិ វឌ្ឍន្តិ ជាយន្តិ. វណ្ណេតិ ហទយង្គតភាវំ បកាសេន្តោ វិយ ហោតីតិ វណ្ណោ. សោ ឯវ សាមគ្គោបភោគាទិនា និភាតីតិ និភា. តេនាហ ‘‘វណ្ណនិភាតិ វណ្ណោយេវា’’តិ.

ភោគ្គន្តិ អតិវិយ វង្កតាយ ភោគ្គំ. តាទិសំ បន សរីរំ ភគ្គំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ភគ្គ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនាបិស្ស វង្កភាវមេវ ទីបេតី’’តិ. ទន្តានំ ឆិន្នភិន្នតាយ ឯកច្ចានំ បតនេន ច ខណ្ឌិតទន្តំ. កេសានំ សេតវណ្ណតាយ បលិតន្តិ អាហ ‘‘បណ្ឌរកេស’’ន្តិ. កេសានំ មត្តសោ សិយនេ ខល្លាដវោហារោតិ ពហុសោ សិយនំ សន្ធាយាហ ‘‘មហាខល្លាដសីស’’ន្តិ. វស្សសតិកកាលេ ឧប្បជ្ជនតិលកានិ សន្ធាយាហ ‘‘តិលកាហតគត្ត’’ន្តិ. តានិ បន កានិចិ សេតានិ ហោន្តិ កានិចិ កាឡានីតិ អាហ ‘‘សេតកាឡតិលកេហី’’តិ. ព្យាធិកន្តិ សញ្ចាតព្យាធិំ. ពាឡ្ហគិលានន្តិ មារណន្តិ កគេលញ្ញេន គិលានំ.

១៧៣. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណសមយេ. ន ចេតេតីតិ ន អភិសន្ទហតិ. ព្យាពាធនដ្ឋេន ព្យាពាធោ, ព្យាពាធោវ ព្យាពជ្ឈំ, នត្ថិ ឯត្ថ ព្យាពជ្ឈន្តិ អព្យាពជ្ឈំ, ទុក្ខរហិតំ. តេនាហ ‘‘និទ្ទុក្ខមេវា’’តិ.

១៧៤. អនិច្ចាទិអាការោតិ អនិច្ចាការោ ទុក្ខាការោ វិបរិណាមាការោ ចលាទិអាការោ ច.

មហាទុក្ខក្ខន្ធសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.