២. មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

វេសាលីនគរវណ្ណនា

១៤៦. អបរាបរន្តិ បុនប្បុនំ. វិសាលីភូតតាយាតិ គាវុតន្តរំ គាវុតន្តរំ បុថុភូតតាយ. តត្រាតិ តស្សំ វិសាលីភូតតាយំ. ឆឌ្ឌិតមត្តេតិ វិស្សដ្ឋមត្តេ. ឩមិភយាទីហីតិ ឩមិកុម្ភីលអាវដ្ដសំសុកាភយេហិ. ឧទកប្បវាហេនាគតស្សបិ ច ឧស្មា ន វិគច្ឆតិ, ឧស្មា ច នាម ឦទិសស្ស សវិញ្ញាណកតាយ ភវេយ្យាតិ ‘‘សិយា គព្ភោ’’តិ ចិន្តេសិ. តថា ហីតិអាទិ តត្ថ ការណចិន្តា. បុញ្ញវន្តតាយ ទុគ្គន្ធំ នាហោសិ, សឧសុមតាយ បូតិកភាវោ. ទារកានំ បុញ្ញូបនិស្សយតោ អង្គុដ្ឋកតោ ចស្ស ខីរំ និព្ពត្តិ, ខីរភត្តញ្ច លភិ. ចរិមកភវេ ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ វិយ ឧទរច្ឆវិយា អច្ឆវិប្បសន្នតាយ និច្ឆវិ វិយាតិ កត្វា អាហ ‘‘និច្ឆវី អហេសុ’’ន្តិ. តេសន្តិ ទ្វិន្នំ ទារកានំ. មាតាបិតរោតិ បោសកមាតាបិតរោ. អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ អកំសុ រជ្ជសម្បត្តិយា ទាយកស្ស កម្មស្ស កតត្តា, អសម្ភិន្នេ ឯវ រាជកុលេ ឧប្បន្នត្តា ច. កុមារស្ស បុញ្ញានុភាវសញ្ចោទិតា ទេវតាធិគ្គហិតាតិ កេចិ.

បុរស្ស អបរេតិ បុរស្ស អបរទិសាយ គាវុតមត្តេ ឋានេ ជីវកម្ពវនំ វិយ សបាការមន្ទិរកេ. អចិរបក្កន្តោតិ ឯត្ថ ន ទេសន្តរបក្កមនំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ សាសនតោ អបក្កមនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិព្ភមិត្វា’’តិអាទិមាហ. តេនេវាហ ‘‘ឥមស្មា ធម្មវិនយា’’តិ. បរិសតីតិ បរិសាយំ, ជនសមូហេតិ អត្ថោ. ជនសមូហគតោ បន ‘‘បរិសមជ្ឈេ’’តិ វុត្តោ. ភាវនាមនសិការេន វិនា បកតិយាវ មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពោ ធម្មោតិ មនុស្សធម្មោ, មនុស្សត្តភាវាវហោ វា ធម្មោ មនុស្សធម្មោ, អនុឡារំ បរិត្តកុសលំ. យំ អសតិបិ ពុទ្ធុប្បាទេ វត្តតិ, យញ្ច សន្ធាយាហ ‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតី’’តិ. ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ’’តិ ពុទ្ធេ មមត្តការិនោ ពុទ្ធមាមកា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា

អលំ អរិយាយ អរិយភាវាយាតិ អលមរិយោ, រូបាយតនំ ជានាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, ទិព្ពចក្ខុ. សម្មសនុបគេ ច បន ធម្មេ លក្ខណត្តយញ្ច តថា ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, វិបស្សនា. និព្ពានំ, ចត្តារិ វា សច្ចានិ អសម្មោហបដិវេធតោ ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, មគ្គោ. ផលំ បន និព្ពានវសេនេវ យោជេតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណា មគ្គាធិគតស្ស អត្ថស្ស បច្ចក្ខតោ ជាននដ្ឋេន ញាណទស្សនំ, សព្ពញ្ញុតា អនាវរណតាយ សមន្តចក្ខុតាយ ច ញាណទស្សនំ. លោកុត្តរមគ្គោ អធិប្បេតោ, តស្មិញ្ហិ បដិសិទ្ធេ សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធគុណានំ អសម្ភវោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តញ្ហិ សោ ភគវតោ បដិសេធេតី’’តិ.

សុខុមំ ធម្មន្តរំ នាម ឈានវិបស្សនាទិកំ អាចរិយានុគ្គហេន គហិតំ នាម នត្ថិ. តក្កបរិយាហតន្តិ ‘‘ឥតិ ភវិស្សតិ, ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ តំតំទស្សេតព្ពមត្ថតក្កនេន វិតក្កនមត្តេន បរិតោ អាហតំ បរិវត្តិតំ កត្វា. តេនាហ ‘‘តក្កេត្វា’’តិអាទិ. លោកិយបញ្ញំ អនុជានាតិ ឧបនិសិន្នបរិសាយ អនុកូលធម្មកថនតោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សមណោ គោតមោ’’តិអាទិ. បដិភាតីតិ បដិភានំ, ‘‘ឥតិ វក្ខាមី’’តិ ឯវំបវត្តំ កថនចិត្តំ, តតោ បដិភានតោ ជាននំ បដិភានំ, អាគមាភាវតោ សយមេវ ឧបដ្ឋិតត្តា សយំបដិភានំ. តេនាហ ‘‘ឥមិនាស្ស ធម្មេសុ បច្ចក្ខភាវំ បដិពាហតី’’តិ. សុផុសិតន្តិ និព្ពិវរំ. អផុសិតត្តេ ហិ សុខេន វចីឃោសោ ន និច្ឆរតិ. ទន្តាវរណន្តិ ឱដ្ឋទ្វយំ. ជិវ្ហាបិ ថទ្ធតាយ សុខេន វចីឃោសោ ន និច្ឆរតីតិ អាហ ‘‘មុទុកា ជិវ្ហា’’តិ. ករវីករុតមញ្ជុតាយ មធុរោ សរោ. ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, ឯលំ គឡតីតិ ឯលគឡា, ន ឯលគឡា អនេលគឡា, និទ្ទោសា, ន រុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. សព្ពមេតំ រញ្ជនស្សេវ ការណំ ទស្សេន្តោ វទតិ.

បញ្ច ធម្មាតិ គម្ភីរញាណចរិយភូតានំ ខន្ធាទីនំ ឧគ្គហណ-សវន-ធារណ-បរិចយ-យោនិសោមនសិការេ សន្ធាយាហ. តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ ឯត្ថ សម្មា-សទ្ទោ ឧភយត្ថាបិ យោជេតព្ពោ ‘‘សម្មា តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. យោ ហិ សម្មា ធម្មំ បដិបជ្ជតិ, តស្សេវ សម្មា ទុក្ខក្ខយោ ហោតិ. យោ បន វុត្តនយេន តក្ករោ, តស្ស និយ្យានំ អត្ថតោ ធម្មស្សេវ និយ្យានន្តិ អាហ ‘‘សោ ធម្មោ…បេ… និយ្យាតិ គច្ឆតី’’តិ.

១៤៧. កោធនោតិ កុជ្ឈនសីលោ. យស្មា បន សុនក្ខត្តោ កោធវសេន កុរូរោ ផរុសវចនោ ច, តស្មា អាហ ‘‘កោធនោតិ ចណ្ឌោ ផរុសោ ចា’’តិ. តស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថីតិ តស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជនារហានំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ. តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ យថា តំ សុទិន្នលាឡុទាយិអាទិកេ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ យថា តំ ធនិយូបសេនត្ថេរាទិកេ. សមុច្ឆិន្នោបនិស្សយេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យថា ‘‘មក្ខលិ មោឃបុរិសោ មនុស្សខិប្បំ មញ្ញេ’’តិ (អ. និ. ១.៣១១) តថា សុនក្ខត្តោបីតិ អាហ ‘‘ឥមស្ស បនា’’តិអាទិ. អស្សាតិ ឯតេន. កត្តរិ ហិទំ សាមិវចនំ. កោធេនាតិ កោធហេតុនា.

ភគវតោតិ សម្បទានវចនំ កុទ្ធបទាបេក្ខាយ. បុព្ពេតិ ភិក្ខុកាលេ. សទ្ទំ សោតុកាមោតិ សោ កិរ ទិព្ពចក្ខុនា តាវតិំសភវនេ ទេវតានំ រូបំ បស្សន្តោ ឱដ្ឋចលនំ បស្សតិ, ន បន សទ្ទំ សុណាតិ, តស្មា តាសំ សទ្ទំ សោតុកាមោ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សទ្ទំ សោតុកាមោ…បេ… បុច្ឆី’’តិ. សោ ច អតីតេ ឯកំ សីលវន្តំ ភិក្ខុំ កណ្ណសក្ខលិយំ បហរិត្វា ពធិរមកាសិ, តស្មា បរិកម្មំ ករោន្តោបិ អភព្ពោវ ទិព្ពសោតាធិគមាយ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧបនិស្សយោ នត្ថីតិ ញត្វា បរិកម្មំ ន កថេសី’’តិ. ចិន្តេសីតិ អត្តនោ មិច្ឆាបរិវិតក្កិតេន អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តោ ចិន្តេសិ.

និយ្យានិកត្តាវពោធនតោ អភេទោបចារេន ‘‘ទេសនាធម្មោ និយ្យានិកោ’’តិ វុត្តោ. និយ្យានោ វា អរិយមគ្គោ ពោធេតព្ពោ ឯតស្ស អត្ថីតិ និយ្យានិកោ ទេសនាធម្មោ. អត្តនិ អត្ថិតំ ទស្សេតិ កិច្ចសិទ្ធិទស្សនេន តត្ថ តត្ថ បាកដីកតត្តា, ន បដិញ្ញាមត្តេន. តថា ហិ យថាបរាធំ តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា យថាធម្មំ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបញ្ច អវិបរីតធម្មទេសនាយ ទេវមនុស្សេហិ យថាភិសង្ខតបញ្ហានំ តទជ្ឈាសយានុកូលំ ឋានសោ វិស្សជ្ជនេន ច ភគវតោ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារភាវេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិញ្ញូនំ បាកដំ, តថា តត្ថ តត្ថ យមកបាដិហារិយករណាទីសុ ឥទ្ធិវិធញាណាទីនីតិ. តេនាហ ‘‘មយ្ហញ្ចា’’តិអាទិ. អន្វេតិ យថាគហិតសង្កេតស្ស អនុគមនវសេន ឯតិ ជានាតីតិ អន្វយោ. តេនាហ ‘‘អនុពុជ្ឈតីតិ អត្ថោ’’តិ. សង្កេតានុគមនញ្ចេត្ថ ‘‘យថាបរាធំ តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា’’តិអាទិនា វុត្តនយមេវ. ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពាតិ យថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន យោជនា កតា, ឯវំ ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម មយ្ហំ ឥទ្ធិវិធញាណសង្ខាតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្ម’’ន្តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឧត្តរិមនុស្សធម្មាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសពលញាណវណ្ណនា

១៤៨. យទិបិ អាទិតោ អភិញ្ញាត្តយវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា ចេតោបរិយញាណានន្តរំ ឧបរិ តិស្សោ អភិញ្ញា វត្តព្ពា សិយុន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, អត្ថតោ បន វិជ្ជាត្តយំ យថាវុត្តអភិញ្ញាត្តយមេវាតិ កត្វា ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា វត្តព្ពា សិយុ’’ន្តិ វុត្តំ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘តាសុ វុត្តាសុ ឧបរិ ទសពលញាណំ ន បរិបូរតី’’តិ វុត្តំ, ននុ ឥមានិ ញាណានិ សេសាភិញ្ញា វិយ អត្តនោ វិសយស្ស អភិជាននដ្ឋំ ឧបាទាយ អភិញ្ញាសុ វត្តព្ពានិ, អកម្បិយដ្ឋំ បន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋញ្ច ឧបាទាយ ពលញាណេសុ យថា សម្មាសតិអាទយោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គេសូតិ? នយិទមេវំ. តត្ថ ហិ ធម្មានំ ធម្មកិច្ចវិសេសវិភាវនបរាយ ទេសនាយ វុត្តំ, ឥធ បន សត្ថុ គុណវិសេសវិភាវនបរាយ ទេសនាយ តថា វត្តុំ ន សក្កា អត្ថតោ អនញ្ញត្តា, ឯកច្ចានំ បុថុជ្ជនានំ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘‘កិមិទំ ភគវា ហេដ្ឋា វុត្តគុណេ បុនបិ គណ្ហន្តោ គុណាធិកទស្សនំ ករោតី’’តិ. តស្មា សុវុត្តមេតំ ‘‘ឧបរិ ទសពលញាណំ ន បរិបូរតី’’តិ.

អញ្ញេហិ អសាធារណានីតិ កស្មា វុត្តំ (អ. និ. ដី. ៣.១០.២១), ននុ ចេតានិ សាវកានម្បិ ឯកច្ចានំ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? កាមំ ឧប្បជ្ជន្តិ, យាទិសានិ បន ពុទ្ធានំ ឋានាដ្ឋានញាណាទីនិ, ន តាទិសានិ តទញ្ញេសំ កទាចិបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានីតិ. តេនាហ ‘‘តថាគតស្សេវ ពលានី’’តិ. ឥមមេវ ហិ យថាវុត្តលេសំ អបេក្ខិត្វា តទភាវតោ អាសយានុសយញាណាទីសុ ឯវ អសាធារណគុណសមញ្ញា និរុឡ្ហា. កាមំ ញាណពលានំ ញាណសម្ភារោ វិសេសបច្ចយោ, បុញ្ញសម្ភារោបិ បន នេសំ បច្ចយោ ឯវ, ញាណសម្ភារស្សបិ វា បុញ្ញសម្ភារភាវតោ ‘‘បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានី’’តិ វុត្តំ.

បកតិហត្ថិកុលន្តិ (សំ. និ. ២.២២) គិរិចរនទីចរវនចរាទិប្បភេទា គោចរិយកាលាវកនាមា សព្ពាបិ ពលេន បាកតិកា ហត្ថិជាតិ. ទសន្នំ បុរិសានន្តិ ថាមមជ្ឈិមានំ ទសន្នំ បុរិសានំ. ឯកស្ស តថាគតស្ស កាយពលន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឯកស្សាតិ ច តថា ហេដ្ឋាកថាយំ អាគតត្តា ទេសនាសោតេន វុត្តំ. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិ ឯត្ថ នារា វុច្ចន្តិ រស្មិយោ, តា ពហូ នានាវិធា ឥតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ នារាយនំ, វជិរំ, តស្មា នារាយនសង្ឃាតពលន្តិ វជិរសង្ឃាតពលន្តិ អត្ថោ. ញាណពលំ បន បាឡិយំ អាគតមេវ, ន កាយពលំ វិយ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សំយុត្តកេ អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ សត្តសត្តតិ ញាណានី’’តិ វុត្តំ (វិភ. មូលដី. ៧៦០), តត្ថ បន និទានវគ្គេ សត្តសត្តតិ អាគតានិ ចតុចត្តារីសញ្ច, តេសត្តតិ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៧៣ មាតិកា) សុតមយាទីនិ អាគតានិ ទិស្សន្តិ, ន សំយុត្តកេ. អញ្ញានិបីតិ ឯតេន ញាណវត្ថុវិភង្គេ ឯកកាទិវសេន វុត្តានិ, អញ្ញត្ថ ច ‘‘បុព្ពន្តេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១០៧៦) ព្រហ្មជាលាទីសុ (ទី. និ. ១.៣៦) ច ‘‘តយិទំ តថាគតោ បជានាតិ, ឥមានិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ ឯវំ គហិតានី’’តិអាទិនា វុត្តានិ អនេកានិ ញាណប្បភេទានិ សង្គណ្ហាតិ. យាថាវបដិវេធតោ សយញ្ច អកម្បិយំ បុគ្គលញ្ច តំសមង្គិំ នេយ្យេសុ អធិពលំ ករោតីតិ អាហ ‘‘អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ចា’’តិ.

ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) សេដ្ឋំ ឋានំ. សព្ពញ្ញុតបដិជាននវសេន អភិមុខំ គច្ឆន្តិ, អដ្ឋ វា បរិសា ឧបសង្កមន្តីតិ អាសភា, បុព្ពពុទ្ធា. ឥទំ បនាតិ ពុទ្ធានំ ឋានំ សព្ពញ្ញុតមេវ វទតិ. តិដ្ឋមានោវាតិ អវទន្តោបិ (សំ. និ. ដី. ២.២.២២) តិដ្ឋមានោវ បដិជានាតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឧបគច្ឆតីតិ អនុជានាតិ.

អដ្ឋសុ បរិសាសូតិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ…បេ… តត្រ វត មំ ភយំ វា សារជ្ជំ វា ឱក្កមិស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, សារិបុត្ត, ន សមនុបស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥១) វុត្តាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. អភីតនាទំ នទតីតិ បរតោ ទស្សិតញាណយោគេន ទសពលោហន្តិ អភីតនាទំ នទតិ. សីហនាទសុត្តេន ខន្ធវគ្គេ (សំ. និ. ៣.៧៨) អាគតេន.

‘‘ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) សុត្តសេសេន សប្បុរិសូបស្សយាទីនំ ផលសម្បត្តិបវត្តិ, បុរិមសប្បុរិសូបស្សយាទិំ ឧបនិស្សាយ បច្ឆិមសប្បុរិសូបស្សយាទីនំ សម្បត្តិបវត្តិ វា វុត្តាតិ អាទិ-សទ្ទេន តត្ថ ច ចក្ក-សទ្ទស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. វិចក្កសណ្ឋានា អសនិ ឯវ អសនិវិចក្កំ. ឧរចក្កាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន អាណាសមូហាទីសុបិ ចក្ក-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) ហិ អាណា ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុត្តា, ‘‘ទេវចក្កំ អសុរចក្ក’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) សមូហោតិ. បដិវេធនិដ្ឋត្តា អរហត្តមគ្គញាណំ បដិវេធោតិ ‘‘ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តេន បដិលទ្ធស្សបិ ទេសនាញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ បរស្ស ពុជ្ឈនមត្តេន ហោតីតិ ‘‘អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិ…បេ… ផលក្ខណេ បវត្តំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តតោ បរំ បន យាវ បរិនិព្ពានា ទេសនាញាណប្បវត្តិ តស្សេវ បវត្តិតស្ស ធម្មចក្កស្ស ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ បវត្តិតចក្កស្ស ចក្កវត្តិនោ ចក្ករតនស្ស ឋានំ វិយ.

‘‘តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តំ, កិំ ភូមិយំ បុរិសោ វិយ? នោតិ អាហ ‘‘តទាយត្តវុត្តិតាយា’’តិ. ឋានន្តិ ចេត្ថ អត្តលាភោ ធរមានតា ច, ន គតិនិវត្តីតិ អាហ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចា’’តិ. យត្ថ បនេតំ ទសពលញាណំ វិត្ថារិតំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិធម្មេ បនា’’តិអាទិមាហ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សមាទិយន្តីតិ សមាទានានិ, តានិ បន សមាទិយិត្វា កតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមាទិយិត្វា កតាន’’ន្តិ. កម្មមេវ វា កម្មសមាទានន្តិ ឯតេន សមាទានសទ្ទស្ស អបុព្ពត្ថាភាវំ ទស្សេតិ មុត្តគតសទ្ទេ គតសទ្ទស្ស វិយ. គតីតិ និរយាទិគតិយោ. ឧបធីតិ អត្តភាវោ. កាលោតិ កម្មស្ស វិបច្ចនារហកាលោ. បយោគោតិ វិបាកុប្បត្តិយា បច្ចយភូតា កិរិយា.

អគតិគាមិនិន្តិ និព្ពានគាមិនិំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘និព្ពានញ្ចាហំ, សារិបុត្ត, បជានាមិ និព្ពានគាមិញ្ច មគ្គំ និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៥៣). ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ កាមំ សព្ពេសំ ចេតនា តស្សេវេកស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណា, តំ បន កម្មំ តេសំ នានាការំ. តេសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៨១១) ហិ ឯកោ អាទរេន ឆន្ទជាតោ ករោតិ, ឯកោ ‘‘ឯហិ ត្វម្បិ ករោហី’’តិ បរេហិ និប្បីឡិតោ ករោតិ, ឯកោ សមានច្ឆន្ទោ វិយ ហុត្វា អប្បដិពាហមានោ វិចរតិ. តេសុ ឯកោ តេនេវ កម្មេន និរយេ និព្ពត្តតិ, ឯកោ តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯកោ បេត្តិវិសយេ. តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេ ឯវ – ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯស បេត្តិវិសយេ’’តិ ជានាតិ. និរយេ និព្ពត្តមានម្បិ – ‘‘ឯស មហានិរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ឧស្សទនិរយេ’’តិ ជានាតិ. តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តមានម្បិ – ‘‘ឯស អបាទកោ ភវិស្សតិ, ឯស ទ្វិបាទកោ, ឯស ចតុប្បទោ, ឯស ពហុប្បទោ’’តិ ជានាតិ. បេត្តិវិសយេ និព្ពត្តមានម្បិ – ‘‘ឯស និជ្ឈាមតណ្ហិកោ ភវិស្សតិ, ឯស ខុប្បិបាសិកោ, ឯស បរទត្តូបជីវី’’តិ ជានាតិ. តេសុ ច កម្មេសុ – ‘‘ឥទំ កម្មំ បដិសន្ធិមាកឌ្ឍិស្សតិ, ឥទំ អញ្ញេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឧបធិវេបក្កំ ភវិស្សតី’’តិ ជានាតិ.

តថា សកលគាមវាសិកេសុ ឯកតោ បិណ្ឌបាតំ ទទមានេសុ កាមំ សព្ពេសម្បិ ចេតនា បិណ្ឌបាតារម្មណាវ, តំ បន កម្មំ តេសំ នានាការំ. តេសុ ហិ ឯកោ អាទរេន ករោតីតិ សេសំ បុរិមសទិសំ, តស្មា តេសុ កេចិ ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, កេចិ មនុស្សលោកេ, តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេយេវ ជានាតិ – ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ទេវលោកេ, តត្ថាបិ ឯស ខត្តិយកុលេ, ឯស ព្រាហ្មណកុលេ, ឯស វេស្សកុលេ, ឯស សុទ្ទកុលេ, ឯស បរនិម្មិតវសវត្តីសុ, ឯស និម្មានរតីសុ, ឯស តុសិតេសុ, ឯស យាមេសុ, ឯស តាវតិំសេសុ, ឯស ចាតុមហារាជិកេសុ, ឯស ភុម្មទេវេសូ’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ហីនបណីតសុវណ្ណទុព្ពណ្ណអប្បបរិវារមហាបរិវារតាទិភេទំ តំ តំ វិសេសំ អាយូហនក្ខណេយេវ ជានាតិ.

តថា វិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តេសុយេវ – ‘‘ឥមិនា នីហារេន ឯស កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ឯស មហាភូតមត្តមេវ វវត្ថបេស្សតិ, ឯស រូបបរិគ្គហេយេវ ឋស្សតិ, ឯស អរូបបរិគ្គហេយេវ, ឯស នាមរូបបរិគ្គហេយេវ, ឯស បច្ចយបរិគ្គហេ ឯវ, ឯស លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ឯវ, ឯស បឋមផលេយេវ, ឯស ទុតិយផលេ ឯវ, ឯស តតិយផលេ ឯវ, ឯស អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ជានាតិ. កសិណបរិកម្មំ ករោន្តេសុបិ – ‘‘ឥមស្ស បរិកម្មមត្តមេវ ភវិស្សតិ, ឯស និមិត្តំ ឧប្បាទេស្សតិ, ឯស អប្បនំ ឯវ បាបុណិស្សតិ, ឯស ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ឥមស្ស ចេតនា’’តិអាទិ.

កាមនតោ, កាមេតព្ពតោ, កាមបដិសំយុត្តតោ ច កាមោ ធាតុ កាមធាតុ. អាទិ-សទ្ទេន ព្យាបាទធាតុ-រូបធាតុ-អាទីនំ សង្គហោ. វិលក្ខណតាយាតិ វិសទិសសភាវតាយ. ខន្ធាយតនធាតុលោកន្តិ អនេកធាតុំ នានាធាតុំ ខន្ធលោកំ អាយតនលោកំ ធាតុលោកំ យថាភូតំ បជានាតីតិ យោជនា. ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាម. តេសុបិ ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ (វិភ. ៣៣). ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ (វិភ. ៣៤-៦១). ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ (វិភ. ៦២-៩១). ឯកវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ (វិភ. ៩២-១២០). ឯកវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ១២១-១៤៩) ឯវំ តាវ ខន្ធលោកស្ស, ‘‘ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាម. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៥៦-១៧១) អាយតនលោកស្ស, ‘‘អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម, តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចាតុភូមកា’’តិអាទិនា (វិភ. ១៧២-១៨៨) ធាតុលោកស្ស អនេកសភាវំ នានាសភាវញ្ច បជានាតិ. ន កេវលំ ឧបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សេវ, អថ ខោ អនុបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សបិ – ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស សកណ្ដកោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ, ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ, ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ បីតំ លោហិតំ ឱទាតំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ, ឥមស្ស ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ រស្សំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ ទុស្សណ្ឋានំ មុទុកំ ផរុសំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ មធុរំ តិត្តកំ កដុកំ អម្ពិលំ កសាវំ, ឥមស្ស កណ្ដកោ តិខិណោ កុណ្ឋោ ឧជុកោ កុដិលោ តម្ពោ កាឡោ ឱទាតោ ហោតី’’តិអាទិនា បជានាតិ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធាទីនំ ឯវ ហិ ឯតំ ពលំ, ន អញ្ញេសំ.

នានាធិមុត្តិកតន្តិ នានាអជ្ឈាសយតំ. អធិមុត្តិ នាម អជ្ឈាសយធាតុ អជ្ឈាសយសភាវោ. សោ បន ហីនបណីតតាសាមញ្ញេន បាឡិយំ ទ្វិធាវ វុត្តោបិ ហីនបណីតាទិភេទេន អនេកវិធោតិ អាហ ‘‘ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវ’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថ យេ យេ សត្តា យំយំអធិមុត្តិកា, តេ តេ តំតទធិមុត្តិកេ ឯវ សេវន្តិ ភជន្តិ បយិរុបាសន្តិ ធាតុសភាគតោ. យថា គូថាទីនំ ធាតុសភាវោ ឯសោ, យំ គូថាទីហិ ឯវ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, ឯវំ (បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយស្សេវេស សភាវោ, យំ) (វិភ. មូលដី. ៨១៣) ហីនជ្ឈាសយា ទុស្សីលាទីហិ ឯវ សំសន្ទន្តិ សមេន្តិ, សម្បន្នសីលាទយោ ច សម្បន្នសីលាទីហេវ. តំ នេសំ នានាធិមុត្តិកតំ ភគវា យថាភូតំ បជានាតីតិ.

វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ បច្ចយវិសេសេន សាមត្ថិយតោ អធិកតំ អនធិកតញ្ច. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសេ (វិភ. ៨១៤; បដិ. ម. ១.១១៣) ‘‘អាសយំ ជានាតិ អនុសយំ ជានាតី’’តិ អាសយាទិជាននំ កស្មា និទ្ទិដ្ឋន្តិ? អាសយជាននាទិនា យេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ បរោបរេហិ សត្តា កល្យាណបាបាសយាទិកា ហោន្តិ, តេសំ ជាននស្ស វិភាវនតោ. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តអាសយានុសយញាណានំ វិសុំ អសាធារណតា, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តនានាធិមុត្តិកតាញាណានំ វិសុំ ពលតា ច សិទ្ធា ហោតិ. តត្ថ អាសយន្តិ យត្ថ សត្តា និវសន្តិ, តំ តេសំ និវាសដ្ឋានំ ទិដ្ឋិគតំ វា យថាភូតញាណំ វា អាសយោ.អនុសយោ អប្បហីនភាវេន ថាមគតោ កិលេសោ. តំ បន ភគវា សត្តានំ អាសយំ ជានន្តោ តេសំ តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ, វិបស្សនាមគ្គញាណានញ្ច អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘កាមំ សេវន្តំយេវ ភគវា ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ កាមគរុកោ កាមាសយោ កាមាធិមុត្តោ’តិ. កាមំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ នេក្ខម្មគរុកោ នេក្ខម្មាសយោ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ’តិ. នេក្ខម្មំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ. ព្យាបាទំ, អព្យាបាទំ, ថិនមិទ្ធំ, អាលោកសញ្ញំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ ថិនមិទ្ធគរុកោ ថិនមិទ្ធាសយោ ថិនមិទ្ធាធិមុត្តោ’តិ’’ (បដិ. ម. ១.១១៣).

បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានន្តិ រូបាវចរានំ បឋមាទីនំ បច្ចនីកឈាបនដ្ឋេន អារម្មណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ច ឈានានំ. ចតុក្កនយេន ហេតំ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានន្តិ ឯត្ថ បដិបាដិយា សត្ត អប្បិតប្បិតក្ខណេ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចនតោ អារម្មណេ ច អធិមុច្ចនតោ វិមោក្ខា នាម, អដ្ឋមោ បន សព្ពសោ សញ្ញាវេទយិតេហិ វិមុត្តត្តា អបគមវិមោក្ខោ នាម. ចតុក្កនយបញ្ចកនយេសុ បឋមឈានសមាធិ សវិតក្កសវិចារោ នាម, បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ, នយទ្វយេបិ ឧបរិ តីសុ ឈានេសុ សមាធិ អវិតក្កអវិចារោ, សមាបត្តីសុ បដិបាដិយា អដ្ឋន្នំ សមាធីតិបិ នាមំ, សមាបត្តីតិបិ ចិត្តេកគ្គតាសព្ភាវតោ, និរោធសមាបត្តិយា តទភាវតោ ន សមាធីតិ នាមំ. ហានភាគិយធម្មន្តិ អប្បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិអនុបក្ខន្ទនំ. វិសេសភាគិយធម្មន្តិ បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ ទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនំ. ឥតិ សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនានិ ហានភាគិយវិសេសភាគិយធម្មាតិ ទស្សិតានិ, តេហិ បន ឈានានំ តំសភាវតា ធម្ម-សទ្ទេន វុត្តា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. វោទានន្តិ បគុណតាសង្ខាតំ វោទានំ. តញ្ហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋហិត្វា ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមស្ស បច្ចយត្តា ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. យេ (អ. និ. ដី. ៣.១០.២១) បន ‘‘និរោធតោ ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋានន្តិ បាឡិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តេ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមាយ បាឡិយា (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) បដិសេធេតព្ពា. យោ សមាបត្តិលាភី សមានោ ឯវ ‘‘ន លភាមហ’’ន្តិ, កម្មដ្ឋានំ សមានំ ឯវ ‘‘ន កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ សញ្ញី ហោតិ, សោ សម្បត្តិំយេវ សមានំ ‘‘វិបត្តី’’តិ បច្ចេតីតិ វេទិតព្ពោ.

១៤៩. អប្បនន្តិ និគមនំ. ន តថា ទដ្ឋព្ពន្តិ យថា បរវាទិនា វុត្តំ, តថា ន ទដ្ឋព្ពំ. សកសកកិច្ចមេវ ជានាតីតិ ឋានាដ្ឋានជាននាទិំ សកំ សកំយេវ កិច្ចំ កាតុំ ជានាតិ, យថាសកមេវ វិសយំ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. តម្បីតិ តេហិ ទសពលញាណេហិ ជានិតព្ពម្បិ. កម្មន្តរវិបាកន្តរមេវាតិ កម្មន្តរស្សវិបាកន្តរមេវ ជានាតិ, ចេតនាចេតនាសម្បយុត្តធម្មេ និរយាទិនិព្ពានគាមិនិបដិបទាភូតេ កម្មន្តិ គហេត្វា អាហ ‘‘កម្មបរិច្ឆេទមេវា’’តិ. ធាតុនានត្តញ្ច ធាតុនានត្តការណញ្ច ធាតុនានត្តការណន្តិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តញ្ហិ ញាណំ តទុភយម្បិ ជានាតិ, ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា’’តិអាទិនា (វិភ. អដ្ឋ. ៨១២) តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ. សច្ចបរិច្ឆេទមេវាតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន សច្ចានំ បរិច្ឆិន្ទនមេវ. អប្បេតុំ ន សក្កោតិ អដ្ឋមនវមពលានិ វិយ តំសទិសំ ឥទ្ធិវិធញាណំ វិយ វិកុព្ពិតុំ. ឯតេនស្ស ពលសទិសតញ្ច និវារេតិ. ឈានាទិញាណំ វិយ វា អប្បេតុំ វិកុព្ពិតុញ្ច. យទិបិ ហិ ‘‘ឈានាទិបច្ចវេក្ខណាញាណំ សត្តមពល’’ន្តិ តស្ស សវិតក្កសវិចារតា វុត្តា, តថាបិ ‘‘ឈានាទីហិ វិនា បច្ចវេក្ខណា នត្ថី’’តិ ឈានាទិសហគតំ ញាណំ តទន្តោគធំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឈានាទិកិច្ចំ វិយ ន សព្ពំ ពលកិច្ចំ កាតុំ សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ, ន បន កស្សចិ ពលស្ស ឈានឥទ្ធិភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ កិច្ចវិសេសវសេនបិ ទសពលញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ វិសេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិតក្កត្តិកភូមន្តរវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបាដិយាតិអាទិតោ បដ្ឋាយ បដិបាដិយា.

អនុបទវណ្ណនំ កត្វា វេទិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. កិលេសាវរណំ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ, កិលេសាវរណស្ស អភាវោ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ឋានំ, តព្ភាវោ អដ្ឋានំ, អនធិគមស្ស បន តទុភយំ យថាក្កមំ អដ្ឋានញ្ច ឋានញ្ចាតិ តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយ…បេ… ទស្សនតោ ចា’’តិ អាហ. តត្ថ លោកិយសម្មាទិដ្ឋិយា ឋិតិ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ឋានំ កិលេសាវរណាភាវស្ស ការណត្តា. សា ហិ តស្មិំ សតិ ន ហោតិ, អសតិ ច ហោតិ. ឯតេន តស្សា អដ្ឋិតិយា តស្ស អដ្ឋានតា វុត្តា ឯវ. នេសំ វេនេយ្យសត្តានំ. ធាតុវេមត្តទស្សនតោតិ កាមធាតុអាទីនំ បវត្តិភេទទស្សនតោ. យទគ្គេន ធាតុវេមត្តំ ជានាតិ, តទគ្គេន ចរិយាវិសេសម្បិ ជានាតិ. ធាតុវេមត្តទស្សនតោតិ វា ធម្មធាតុវេមត្តទស្សនតោ. សព្ពាបិ ហិ ចរិយា ធម្មធាតុបរិយាបន្នា ឯវាតិ. បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ សន្តតិមហាមត្តាទីនំ (ធ. ប. ១៤២) វិយ. ទិព្ពចក្ខុញាណានុភាវតោ បត្តព្ពេនាតិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុនា បរស្ស ហទយវត្ថុសន្និស្សយលោហិតវណ្ណទស្សនមុខេន តទា បវត្តមានចិត្តជាននត្ថំ បរិកម្មករណំ នាម សាវកានំ, តញ្ច ខោ អាទិកម្មិកានំ, យតោ ទិព្ពចក្ខុអានុភាវតោ ចេតោបរិយញាណស្ស បត្តព្ពតា សិយា, ពុទ្ធានំ បន យទិបិ អាសវក្ខយញាណាធិគមតោ បគេវ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមោ, តថាបិ តថា បរិកម្មករណំ នត្ថិ វិជ្ជាត្តយសិទ្ធិយា សិជ្ឈនតោ. សេសាភិញ្ញាត្តយេ ចេតោបរិយញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមេន បត្តន្តិ ច វត្តព្ពតំ លភតីតិ តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេន្តោ តំ វាចំ បជហតិ នាម. វាចាយ បន សោ អត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ ‘‘វទន្តោ’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមីតិ ទិដ្ឋិគ្គាហបដិក្ខេបោ. ទិដ្ឋិយា អនុប្បាទនំ បជហនមេវាតិ អាហ ‘‘បជហន្តោ’’តិ. សោ អរិយូបវាទី និរយេ ឋបិតោយេវ, នាស្ស និរយូបបត្តិយា កោចិ វិពន្ធោ ឯកំសិកោ អយមត្ថោតិ អធិប្បាយោ.

អស្សាតិ ឯកំសិកភាវស្ស. សិក្ខាហិ សីលសមាធិបញ្ញាហិ, តទត្ថាយ វិបស្សនាយ ច វិនា អញ្ញារាធនស្ស អសម្ភវតោ ‘‘លោកិយលោកុត្តរា សីលសមាធិបញ្ញា វេទិតព្ពា’’តិ វត្វា បុន អាសន្នតរេ សីលាទិកេ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកុត្តរវសេនេវ វិនិវត្តេតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ អាហ, តស្មា អគ្គមគ្គបរិយាបន្នា សីលាទយោ វេទិតព្ពា. អគ្គមគ្គដ្ឋស្ស ហិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឯកំសិកា អញ្ញារាធនា, ឥតរេសំ អនេកំសិកាតិ. សម្បជ្ជនំ សម្បទា, និប្ផត្តីតិ អត្ថោ, តស្មា ឯវំសម្បទន្តិ ឯវំអវិរជ្ឈនកនិប្ផត្តិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥមម្បិ ការណ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ការណន្តិ យុត្តិ. តត្រាយំ យុត្តិនិទ្ធារណា ‘‘និរយូបគោ អរិយូបវាទី តទាទាយស្ស អវិជ្ជមានតោ សេយ្យថាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘តំ វាចំ អប្បហាយា’’តិអាទិវចនេន តទាទាយស្ស អប្បហានេន ច អរិយូបវាទោ អន្តរាយិកោ អនត្ថាវហោ ច, បហានេន បន អច្ចយំ ទេសេត្វា ខមាបនេន អនន្តរាយិកោ អត្ថាវហោ ច យថា តំ វុដ្ឋិតា ទេសិតា ច អាបត្តីតិ ទស្សេតិ.

ទសពលញាណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុវេសារជ្ជញាណវណ្ណនា

១៥០. ព្យាមោហភយវសេន (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) សរណបរិយេសនំ សារជ្ជនំ សារទោ, ព្យាមោហភយំ, វិគតោ សារទោ ឯតស្សាតិ វិសារទោ, តស្ស ភាវោ វេសារជ្ជំ. តំ បន ញាណសម្បទំ បហានសម្បទំ ទេសនាវិសេសសម្បទំ ខេមំ និស្សាយ បវត្តំ ចតុព្ពិធំ បច្ចវេក្ខណញាណំ. តេនាហ ‘‘ចតូសុ ឋានេសូ’’តិអាទិ. ទស្សិតធម្មេសូតិ វុត្តធម្មេសុ. វចនមត្តមេវ ហិ តេសំ, ន បន ទស្សនំ តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស អភាវតោ. ភគវតា ឯវ វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ បរស្ស វចនវសេន ទស្សិតធម្មេសុ. ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨) វិយ ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សហធម្មេនាតិ សហេតុនា’’តិ. ហេតូតិ ច ឧបបត្តិសាធនហេតុ វេទិតព្ពោ, ន ការកោ សម្បាបកោ ច. អប្បមាណន្តិ អនិទស្សនំ. និទស្សនញ្ហិ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ បមាណង្គតាយ ‘‘បមាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. និមិត្តន្តិ ចោទនាយ ការណំ. តត្ថ ចោទកោ ចោទនំ ករោតីតិ ការណំ, ធម្មោ ចោទនំ ករោតិ ឯតេនាតិ ការណំ. តេនាហ ‘‘បុគ្គលោបី’’តិអាទិ. ខេមន្តិ កេនចិ អប្បដិពន្ធិយភាវេន អនុបទ្ទុតតំ.

អន្តរាយោ ឯតេសំ អត្ថិ, អន្តរាយេវា យុត្តាតិ អន្តរាយិកា. ឯវំភូតា បន តេ យស្មា អន្តរាយករា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អសញ្ចិច្ច វីតិក្កមោ ន តថា សាវជ្ជោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា’’តិ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធាតិអាទិ និទស្សនមត្តំ ឥតរេសម្បិ ចតុន្នំ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ វុត្តធម្មានំ តព្ភាវេ ព្យភិចារាភាវតោ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោតិ ឥទំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វុត្តំ អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៤១៧-៤២២) វិយ. យស្មា តង្ខណម្បិ កាមេសុ (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) អាទីនវំ ទិស្វា វិរត្តោ (អ. និ. ដី. ២.៤.៨) ហោតិ ចេ, វិសេសំ អធិគច្ឆតិ, ន កាមេសុ អាសត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេថុនំ…បេ… អន្តរាយោ ហោតី’’តិ. តត្ថ យស្ស កស្សចីតិ ន កេវលំ បព្ពជិតស្សេវ, អថ ខោ យស្ស កស្សចិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មេថុនមនុយុត្តស្ស, មុស្សតេវាបិ សាសន’’ន្តិ. តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេតិ តស្មិំ បរេន បរិកប្បិតអនិយ្យានិកធម្មនិមិត្តំ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឥទំ កម្មសំយោគេ ភុម្មំ.

ចតុវេសារជ្ជញាណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា

១៥១. បុរិសស្ស សូរតរភាវោ នាម សង្គាមេ បាកដោ ហោតិ, ន គេហេ និសិន្នកាលេ, ឯវំ វេសារជ្ជញាណស្ស អានុភាវោ បណ្ឌិតបរិសាសុ យត្ថ កត្ថចីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វេសារជ្ជញាណស្ស ពលទស្សនត្ថ’’ន្តិ អាហ. សន្និបតិត្វា និសិន្នដ្ឋានន្តិ ឋានសីសេន សន្និបតិតខត្តិយបរិសមេវ ទស្សេតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ អតិទេសេន អាវិភាវិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘មារកាយិកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ សទិសត្ថវិសយត្តា អតិទេសស្ស. យថា ហិ ខត្តិយានំ សមូហោ ខត្តិយបរិសាតិ អយមត្ថោ លព្ភតិ, ន ឯវំ ‘‘មារបរិសា’’តិ ឯត្ថ, មារស្ស បរិសាតិ បន មារបរិសាតិ អយមត្ថោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘មារកាយិកានំ…បេ… ន មារាន’’ន្តិ. មារកាយិកានន្តិ មារបក្ខិយានំ. ឧគ្គដ្ឋានទស្សនវសេនាតិ សារជ្ជិតព្ពដ្ឋានទស្សនវសេន, ឯវំ ឧគ្គា ខត្តិយា អត្តនោ បុញ្ញតេជេនាតិ អធិប្បាយោ. ព្រាហ្មណា តីសុ វេទេសូតិ ឥទំ ឥតរេសំ អវិសយទស្សនវសេន វុត្តំ. វេទេ សជ្ឈាយន្តាបិ ហិ ខត្តិយា វេស្សា ច តទត្ថវិចារណាយ យេភុយ្យេន អសមត្ថា ឯវាតិ. កស្មា បនេត្ថ យាមាទិបរិសា ន គហិតាតិ? ភុសំ កាមាភិគិទ្ធតាយ យោនិសោមនសិការវិរហតោ. យាមាទយោ ហិ ឧឡារុឡារេ កាមេ បដិសេវន្តា តត្ថាភិគិទ្ធតាយ ធម្មស្សវនាយ សភាវេន ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ, មហាពោធិសត្តានំ បន ពុទ្ធានញ្ច អានុភាវេន អាកឌ្ឍិយមានា កទាចិ តេសំ បយិរុបាសនាទីនិ ករោន្តិ តាទិសេ មហាសមយេ. តេនេវ ហិ វិមានវត្ថុទេសនាបិ តន្និមិត្តា ពហុលា នាហោសិ. មនុស្សានំ វសេនាយំ កតា.

បរចក្កវាឡេសុ ច មនុស្សានំ វិសេសាធិគមោ នត្ថីតិ បុច្ឆតិ ‘‘កិំ បន ភគវា អញ្ញានិ ចក្កវាឡានិបិ គច្ឆតី’’តិ. ឥតរោ យទិបិ តេសំ អរិយធម្មាធិគមោ នត្ថិ, វាសនាយ បន តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាមគច្ឆតី’’តិ អាហ. កេយូរំ នានាវិធរតនបរិសិព្ពិតសុវណ្ណជាលវិនទ្ធំ ភុជាភរណំ. អង្គទំ នានាគន្ធគន្ធិតំ, កេវលំ វា សុវណ្ណមយំ ពាហុវលយំ. ឆិន្នស្សរាតិ ទ្វិធាភូតស្សរា (ទី. និ. ដី. ២.១៧២) គគ្គរស្សរាតិ គគ្គរិកាយ វិយ គគ្គរាយមានខរស្សរា (ទី. និ. ដី. ២.១៧២; អ. និ. ដី. ៣.៨.៦៩). ភាសន្តរន្តិ តេសំ ភាសំ (ទី. និ. ដី. ២.១៧២; អ. និ. ដី. ៣.៨.៦៩) សន្ធាយាហ. ‘‘វីមំសា ឧប្បជ្ជតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

សង្គម្មាតិ សមាគន្ត្វា. អាទិតោ លាបោ អាលាបោ, វចនបដិវចនវសេន សមំ លាបោ សល្លាបោ. សម្មា, សមញ្ញា វា កថា សំកថា, សំកថាវ សាកច្ឆា.

អដ្ឋបរិសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុយោនិវណ្ណនា

១៥២. យវន្តិ តាយ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា វិយ ហោន្តីតិ យោនិ. សា បន អត្ថតោ អណ្ឌាទិឧប្បត្តិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ ខន្ធានំ ភាគសោ បវត្តិវិសេសោតិ អាហ ‘‘ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាមា’’តិ. អណ្ឌេ ជាតាតិ បឋមាយ ជាតិយា វសេន វុត្តំ, ទុតិយាយ បន អណ្ឌតោ, អណ្ឌេ វា ភិជ្ជមានេ ជាតាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តី’’តិ. វិនាតិ ឯតេហិ អណ្ឌាទីហិ ពាហិរបច្ចយេហិ វិនា. ឧប្បតិត្វា វិយាតិ ឧប្បជ្ជនវសេន បតិត្វា វិយ. ពាហិរបច្ចយនិរបេក្ខត្តាយេវ វា ឧបបតនេ សាធុការិនោ ឧបបាតិកា, តេ ឯវ ឥធ ឱបបាតិកាតិ វុត្តា. អាទិ-សទ្ទេន គព្ភមលេ និព្ពត្តមហាបទុមកុមារាទីនំ សង្គហោ. និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតានំ និច្ចំ ទុក្ខាតុរតាយ កាមសេវនា នត្ថិ, តស្មា តេ គព្ភសេយ្យកា ន ហោន្តិ, ជាលវន្តតាយ ន តាសំ កុច្ឆិយំ គព្ភោ សណ្ឋាតិ, តស្មា តេ ឱបបាតិកាយេវ សំសេទជត្តាយបិ អសម្ភវតោ. នេរយិកា វិយាតិ និទស្សនាបទេសេន តេសម្បិ ឱបបាតិកត្តំ ទីបេតិ. អវសេសាតិ និជ្ឈាមតណ្ហិកនេរយិកេ ឋបេត្វា អវសេសា វិនិបាតិកា. យក្ខានំ ចាតុមហារាជិកតាយ ឱបបាតិកភាវេ ឯវ អាបន្នេ តំ និវត្តេតុំ ‘‘ឯវំ យក្ខាបី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ តេ ន ភុម្មទេវា ន ច វិនិបាតិកាតិ.

ចតុយោនិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចគតិវណ្ណនា

១៥៣. គន្តព្ពាតិ ឧបបជ្ជិតព្ពា. យថា ហិ កម្មភវោ បរមត្ថតោ អសតិបិ ការកេ បច្ចយសាមគ្គិយា សិទ្ធោ តំសមង្គិនា សន្តានលក្ខណេន សត្តេន កតោតិ វោហរីយតិ, តថា ឧបបត្តិភវលក្ខណា គតិយោ បរមត្ថតោ អសតិបិ គមកេ តំតំកម្មវសេន យេសំ តានិ កម្មានិ, តេហិ គន្តព្ពាតិ វោហរីយន្តីតិ. ឯវំ សទ្ទត្ថតោ គតិំ ទស្សេត្វា អត្ថុទ្ធារនយេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេសុ និរយាទិភេទេសុ ឧបបត្តិភវេសុ គតិ-សទ្ទោ និរូឡ្ហោ, តតោ អញ្ញត្ថាបិ គតិសទ្ទប្បវត្តិ អត្ថិ, តំ ឯកេន គតិ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា អាហ ‘‘គតិគតី’’តិ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ, (សំ. និ. ៤.៣២៧) រូបរូប’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩) ច. ឧប្បាទាវត្ថាយ គមនំ ឧបគមនន្តិ ‘‘និព្ពត្តិគតី’’តិ វុត្តា. គតិន្តិ ចិត្តគតិំ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈាសយគតិ នាមា’’តិ, អជ្ឈាសយប្បវត្តីតិ អត្ថោ. តទដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៥០៣) បន ‘‘គតិន្តិ និប្ផត្តិ’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. ព្រហ្មនិមន្តនសុត្តេ (ម. និ. ១.៥០៣) ហិ អយំ បាឡីតិ. ជុតិន្តិ អានុភាវំ. វិភវោតិ វិនាសោ. សោ ហិ វិគមោតិ អត្ថេន គតិ. តេនេវ និព្ពានំ អរហតោ គតីតិ (បរិ. ៣៣៩) អនុបាទិសេសនិព្ពានំ អរហតោ គតិ វិគមោ វិភវោតិ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ. ទ្វេយេវ គតិយោតិ ទ្វេវ និប្ផត្តិយោតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អយំ និប្ផត្តិគតិ នាមា’’តិ.

យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ ព្រូហេន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ អយោ, សុខំ. នត្ថិ ឯត្ថ អយោតិ និរយោ. តតោ ឯវ រមិតព្ពំ អស្សាទេតព្ពំ តត្ថ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និរតិអត្ថេន និរស្សាទដ្ឋេន និរយោ’’តិ. តិរិយំ អញ្ចិតាតិ ទេវមនុស្សាទយោ វិយ ឧទ្ធំ ទីឃា អហុត្វា តិរិយំ ទីឃាភិ អត្ថោ. បកដ្ឋតោ សុខតោ អយនំ អបគមោ បេច្ចភាវោ, តំ បេច្ចភាវំ បត្តានំ វិសយោតិ បេតយោនិមេវ វទតិ. មនសោ ឧស្សន្នត្តាតិ សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសតាយ ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តតាយាតិ អត្តោ. អយំ បនត្ថោ និប្បរិយាយតោ ជម្ពុទីបវាសីវសេន វេទិតព្ពោ. យថាហ – ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបិកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ (អ. និ. ៩.២១). តេហិ បន សមានរូបាទិតាយ សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ មនុស្សាតេវ បញ្ញាយិំសុ. លោកិយា បន ‘‘មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយំ វិមានវត្ថុសំវណ្ណនាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣) វុត្តនយេន គហេតព្ពោ. អានុភាវេហីតិ ទេវានុភាវសង្ខាតេហិ ឥទ្ធិវិសេសេហិ. តត្ថ កាមា ទេវា កាមគុណេហិ ចេវ ឥទ្ធិវិសេសេហិ ច ឥតរេ ឥទ្ធិវិសេសេហេវ ទិព្ពន្តិ កីឡន្តិ ជោតន្តិ, សរណន្តិ វា គម្មន្តិ, អភិត្ថវិយន្តីតិ វា ទេវាតិ.

តិរច្ឆានយោនិញ្ចាតិអាទីសូតិ ឯត្ថ តិរច្ឆានយោនិបេត្តិវិសយគ្គហណេន ខន្ធានំ ឯវ គហណំ តេសំ តាទិសស្ស បរិច្ឆិន្នស្ស ឱកាសស្ស អភាវតោ. យត្ថ វា តេ អរញ្ញសមុទ្ទបព្ពតាទិកេ និពទ្ធវាសំ វសន្តិ, តាទិសស្ស ឋានស្ស វសេន ឱកាសោបិ គហេតព្ពោ. និរយូបគាទីហិ សត្តេហិ មគ្គិតព្ពតោ មគ្គោ បដិបជ្ជិតព្ពា បដិបទា ចាតិ តំ តំ កម្មមេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧភយេនបី’’តិអាទិ. យថា ច បដិបន្នោតិ ឥមិនា តស្ស កម្មស្ស កតូបចិតាការមាហ. ឯត្ថ ច និរយគាមិញ្ច មគ្គំ និរយគាមិនិញ្ច បដិបទន្តិ ឥមិនា សាធារណតោ និរយសំវត្តនិយំ កម្មំ វត្វា បុន តំ តំ សន្តានបតិតតាយ អសាធារណតំ ទស្សេតុំ ‘‘យថាបដិបន្នោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិនិបតន្តីតិ វិវសា, វិរូបំ វា និបតន្តិ. កស្មា បនេត្ថ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘និព្ពានញ្ចាហ’’ន្តិអាទិមាហាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិ. ន ហិ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ វិភាវេន្តោ សាវសេសំ កត្វា ទេសនំ ទេសេតិ.

បញ្ចគតិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ញាណបវត្តាការវណ្ណនា

១៥៤. ញាណប្បវត្តាការន្តិ ញាណស្ស បវត្តិអាការំ, ញាណស្ស វា បវត្តិបការំ. ឯកន្តទុក្ខាតិ ឯកន្តេន ទុក្ខា អច្ចន្តទុក្ខា. តា បន សព្ពកាលំ ទុក្ខា សុខាលយេនបិ អសម្មិស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និច្ចទុក្ខា និរន្តរទុក្ខា’’តិ. ពហលាតិ អតនុកា, មហន្តាតិ អត្ថោ. តិព្ពាតិ វា តិខិណា. ខរាតិ កក្ខឡា. កដុកាតិ វា អនិដ្ឋា. កស្សតិ ខណីយតីតិ កាសុ, អាវាដោ. កសីយតិ ចីយតីតិ កាសុ, រាសិ. ផុនន្តីតិ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ អង្គារានិ ឧក្ខិបិត្វា បដិវាតំ ឱផុនន្តិ, តេន តេសំ សកលសរីរំ ឌយ្ហតិ. តេនាហ ‘‘បរិទឌ្ឍគត្តា’’តិ. បុរិសប្បមាណំ បោរិសំ. ឯកបថេនេវាតិ ឯកមគ្គភូតេនេវ. អនុក្កមនីយេនាតិ ឧក្កមិតុំ អបក្កមិតុំ អសក្កុណេយ្យេន.

ននុ ច ទិព្ពចក្ខុញាណំ បច្ចុប្បន្នវណ្ណារម្មណំ, តេន កថំ រូបន្តរសមង្គិំ និរយេ និព្ពត្តសត្តំ ‘‘អយំ សោ’’តិ ជានាតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. យថាកម្មូបគញាណេន ‘‘អយំ សោ’’តិ សល្លក្ខេតិ, តស្ស បន ទិព្ពចក្ខុអានុភាវេន បត្តព្ពត្តា ‘‘ទិព្ពចក្ខុពលំ នាម ឯតន្តិ វុត្តំ.

បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘គូថកូបោ វិយ តិរច្ឆានយោនិ ទដ្ឋព្ពា’’តិអាទិនា អង្គារកាសុបមាយំ វុត្តនយេនេវ. ទុក្ខា វេទនា ពហុលា ឯតាសូតិ ទុក្ខពហុលា. ពហលបត្តបលាសោតិ អវិរឡតនុវិបុលបណ្ណោ. សុខបរិភោគំ មហាបាសាទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទីឃបាសាទោ’’តិ វុត្តំ ចតុរស្សបាសាទាទីនំ ខុទ្ទកត្តា. ឧណ្ណាមយអត្ថរណេនាតិ ឧណ្ណាមយលោហិតអត្ថរណេន. ឧត្តរំ ឧបរិភាគំ ឆាទេតីតិ ឧត្តរច្ឆទោ, វិតានំ. តំ បន លោហិតវិតានំ ឥធាធិប្បេតន្តិ ‘‘រត្តវិតានេនា’’តិ វុត្តំ.

អបរភាគយោជនាតិ បាឡិយំ ‘‘អបរេន សមយេនា’’តិ វុត្តស្ស អបរភាគស្ស យោជនា. សា បន ឯកទេសេន បុរិមភាគេ វុត្តេ ឯវ សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ ‘‘យថា សោ’’តិអាទិមាហ. មគ្គារុឡ្ហមេវាតិ មគ្គំ ឧបគតមត្តមេវ.

និយមាភាវាតិ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនាវ បស្សតី’’តិ និយមស្ស អភាវា. ‘‘ទិព្ពចក្ខុនាបិ បស្សិស្សតី’’តិ ឥទំ ន អនុត្តរសុខានុភវនស្ស ទិព្ពចក្ខុគោចរត្តា វុត្តំ, អនាគតស្ស បន តស្ស ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌភូតេន អនាគតំសញាណេន ទស្សនមេវាតិ ការណូបចារេន វុត្តំ. បាឡិយំ បន ‘‘ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. ‘‘អត្ថតោ បន នានា ហោតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ទេវលោកសុខំ ហី’’តិអាទិំ វត្វា យថាទស្សិតឧបមាហិបិ អយមត្ថោ បាកដោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបមាយម្បី’’តិអាទិមាហ. គោត្រភុញាណុប្បាទតោ បដ្ឋាយ និរោធំ បស្សិត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលបច្ចវេក្ខណវសេន ចេវ បរតោ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន ច អរិយសាវកោ និរោធេ សយិតោ វិយ ហោតិ តទបស្សយេនេវ បវត្តនតោតិ អាហ ‘‘និរោធសយនវរគត’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘និព្ពានា…បេ… បស្សតី’’តិ.

ញាណបវត្តាការវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុក្ករការិកាទិសុទ្ធិវណ្ណនា

១៥៥. បុច្ឆានុសន្ធិអាទិអនុសន្ធិត្តយតោ អញ្ញត្តា ‘‘បាដិយេក្កំ អនុសន្ធិវសេនា’’តិ វុត្តំ. ន កេវលំ ‘‘ទុក្ករការិកាយ សុទ្ធិ ហោតី’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ ឯវ, អថ ខោ ទុក្ករចារីសុ អភិប្បសន្នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតុកុណ្ឌិកោតិ ទ្វីហិ បាទេហិ ហត្ថេហីតិ ចតូហិ អង្គេហិ កុណ្ឌនកោ អាហិណ្ឌនកោ. ឆមានិកិណ្ណន្តិ ភូមិយំ ខិត្តំ. ភក្ខសន្តិ អាហារំ.

មច្ឆរិយមលាទិបាបធម្មវិគមនតោ មេត្តាទិគុណានុព្រូហនតោ ច ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរិយន្តិ ព្រហ្មចរិយំ, ទានំ. តថា ហិ តំ ភគវតា បណ្ឌិតបញ្ញត្តំ វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ ព្រហ្មចរិយបរិយាយោ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពោ. កិន្តិ កីទិសំ. វតន្តិ សមាទិន្នវតំ. សុចិណ្ណស្សាតិ សុដ្ឋុ ចិណ្ណស្ស បុញ្ញស្ស. ឥទ្ធីតិ អានុភាវោ. ជុតីតិ វត្ថាភរណោភាសសមុជ្ជលា សរីរប្បភា. ពលវីរិយូបបត្តីតិ កាយពលេន ចេវ ឧស្សាហេន ច សមន្នាគមោ.

តេន បាណិ កាមទទោតិ តេន អទ្ធិកានំ ឧបគច្ឆន្តានំ ហត្ថំ បសារេត្វា អសយ្ហសេដ្ឋិនោ ទានដ្ឋានទស្សនមយេន បុញ្ញេន ឥទានិ មយ្ហំ ហត្ថោ កប្បរុក្ខោ វិយ កាមទទោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតទាយី, កាមទទោ ហោន្តោ ច មធុស្សវោ ឥដ្ឋវត្ថុវិស្សជ្ជនកោ ជាតោ. តេន មេ ព្រហ្មចរិយេនាតិ តេន មម យថាវុត្តកាយវេយ្យាវដិយកម្មសង្ខាតេន សេដ្ឋចរិយេន. បុញ្ញន្តិ បុញ្ញផលំ. តម្បិ ហិ បុជ្ជសភាវតោ, ឧត្តរបទលោបេន វា ‘‘ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

បញ្ច សិក្ខាបទានិ សមាហដានិ បញ្ចសិក្ខាបទំ យថា ‘‘តិភវំ, តិសកដ’’ន្តិ ច. ព្រហ្មចរិយស្មិន្តិ ធម្មទេសនាយ. សា ហិ វិនេយ្យានំ ព្រហ្មភាវាវហនតោ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរិយំ, ព្រហ្មុនោ វា ភគវតោ វាចសិកំ ចរិយន្តិ ‘‘ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

សហស្សំ មច្ចុហាយិនន្តិ សហស្សមត្តា អរហត្តសមធិគមេន មច្ចុវិសយាតិក្កមេន មច្ចុបហាយិនោ ជាតា. ព្រហ្មចារី ភវិស្សាមាតិ ឯត្ថ យេន ព្រហ្មចរិយេន តេ ព្រហ្មចារិនោតិ វុច្ចន្តិ, តំ ព្រហ្មចរិយំ និទ្ធារេត្វា អាហ ‘‘មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុត្តា’’តិ.

នាតិក្កមាមាតិ ន អតិចរាម អគមនីយដ្ឋានេបិ ឥតរត្ថាបិ ន វីតិក្កមាម. តេនាហ ‘‘អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាមា’’តិ. អម្ហន្តិ អម្ហាកំ.

អត្តទមនវសេនាតិ យថាបដិញ្ញំ អរហន្តានំ អនុករណាការេន បវត្តចិត្តទមនវសេន, មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ទមនេនាតិ អត្ថោ. សិខាប្បត្តសេដ្ឋចរិយតាយ អរិយមគ្គោ ព្រហ្មចរិយំ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរតិ ឯតេនាតិ ព្រហ្មចរិយំ, សត្ថុសាសនំ.

អតរមានានន្តិ ន តរមានានំ ទេសកាលំ ឧទិក្ខន្តានំ. ផលាសាវ សមិជ្ឈតីតិ សុទុល្លភផលេបិ អាសា សម្មាបយោគមន្វាយ សមិជ្ឈតិ ឯវ. វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មីតិ វិសេសេន និប្ផន្នបណីតជ្ឈាសយោ បរិបុណ្ណឧឡារមនោរថោ. សោ ហិ សេដ្ឋមនោសមាចារតាយ ព្រហ្មចរិយបរិយាយេន វុត្តោ.

ឥទមេវ សុត្តំ អាគតដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយោ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឥទមេវ សុត្តបទំ ‘‘វីរិយំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អាគតដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. វីរិយញ្ហិ តស្មិំ វិសយេ ឧត្តមំ បរមុក្កំសគតំ តាទិសចរិយាហេតុ ចាតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ ឥធ វុត្តំ. ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ ចតុព្ពិធទុក្ករកិរិយាយ សាធកស្ស ចតុព្ពិធស្ស អត្តនោ បវត្តិអាការស្ស វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ.

កោចិ ឆិន្នភិន្នបដបិលោតិកធរោ ទសន្តយុត្តស្ស វត្ថស្ស អភាវតោ និច្ចេលោតិ វត្តព្ពតំ លភេយ្យាតិ តំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘នគ្គោ’’តិ. ឯវំ អកាសិំ, ឯវម្បិ សត្តបីឡា មា អហោសីតិ អធិប្បាយោ. យថា ‘‘អភិហដំ ន សាទិយាមី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៥៥) ភិក្ខាបរិយេសនេ ឧក្កដ្ឋចារិតាទស្សនំ, ឯវំ ‘‘នឯហិ ភទ្ទន្តិកាទិភាវោបី’’តិ គហេតព្ពំ. បុរិសន្តរគតាយាតិ បុរិសសមីបគតាយ. សំកិត្តីយន្តិ ឯតាយាតិ សំកិត្តិ, គាមវាសិអាទីហិ សមុទាយវសេន ករិយមានកិរិយា. ឥធ បន ភត្តសំកិត្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘សំកិត្តេត្វា កតភត្តេសូ’’តិ. ទទន្តិ តាយាតិ ទត្តិ. ឯកាហំ អន្តរភូតំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឯកាហិកំ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. ឯកាហវារេនាតិ ឯកាហិកវារេន. ‘‘ឯកាហិក’’ន្តិអាទិនា វុត្តវិធិមេវ បដិបាដិយា បវត្តភាវំ ទស្សេតុំ បុន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥតិ ឯវរូប’’ន្តិអាទិ.

ឯរកតិណាទីនិ វាតិ ឯរកតិណាទីនិ គន្ថិត្វា កតនិវាសនានិ ឆវទុស្សានិ, និហីនទុស្សានីតិ អត្ថោ. តន្តាវុតានន្តិ តន្តំ បសារេត្វា វីតានំ. បកតិកណ្ដកេតិ សលាកកណ្ដកេ.

១៥៦. នេកវស្សគណសញ្ជាតន្តិ អនេកវស្សសមូហសញ្ជាតំ. ននុ ច ឥទានេវ ‘‘សាយតតិយកម្បិ ឧទកោរោហនានុយោគមនុយុត្តោ’’តិ វុត្តំ, ‘‘នេកវស្សគណិកំ រជោជល្លំ កាយេ សន្និចិត’’ន្តិ ច, តទុភយំ ឯកស្មិំ កថំ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ឥទំ អត្តនោ រជោជល្លកវតសមាទានកាលំ សន្ធាយ វទតី’’តិ. ឯតេនេវ ‘‘អចេលកោ ហោមី’’តិ វុត្តអចេលកបដិញ្ញា, ‘‘សាណានិបិ ធារេមី’’តិអាទិនា វុត្តឆន្នកបដិញ្ញា, តត្ថាបិ សាណ-មសាណ-ឆវទុស្សាទិ-និវត្ថ-បដិញ្ញា ច អវិរុទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា តស្មិំ តស្មិំ កាលេ តថា តថា បដិបន្នត្តា. តេតិ អចេលកា. សង្ឃាតន្តិ សព្ពសោ ឃាតំ. តេនាហ ‘‘វធ’’ន្តិ. សីលវា នាម នត្ថិ ‘‘អនភិសន្ធិកម្បិ បាបំ ហោតី’’តិ ឯវំ លទ្ធិកត្តា. សីលំ អធិដ្ឋាយាតិ ឥទំ បដិក្កមនកិរិយំ សន្ធាយ វុត្តំ.

បាសណ្ឌបរិគ្គហណត្ថាយាតិ បាសណ្ឌេសុ អសារសារភាវវីមំសនត្ថាយ. តំ បព្ពជ្ជន្តិ អាជីវកបព្ពជ្ជំ. វិកដភោជនេតិ វិកតភោជនេ វិរូបភោជនេ. តេនាហ ‘‘អបកតិភោជនេ’’តិ.

១៥៧. ភិំសនកតស្មិន្តិ ភាវសាធនភាវី ឥទំ បទន្តិ អាហ ‘‘ភិំសនកតស្មិំ ភិំសនកកិរិយាយា’’តិ. ‘‘ភិំសនកត្តស្មិ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស ត-ការស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. យេភុយ្យគ្គហណំ លោមវន្តវសេនបិ យោជេតព្ពំ, ន លោមវសេនាតិ អាហ ‘‘ពហុតរានំ វា’’តិអាទិ.

សុ-សទ្ទេ ឧ-ការស្ស ឱ-ការំ កត្វា បាឡិយំ ‘‘សោតត្តោ’’តិ វុត្តន្តិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សុតត្តោ’’តិ អាហ. សុដ្ឋុ អវតត្តោតិ វា សោតត្តោ. សោសិន្នោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុទ្ធិវសនត្ថាយាតិ សំសារសុទ្ធិគវេសនត្ថាយ.

វិហារស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘វិហារោ ឯវ ហិ ‘វិហារស្មិ’ន្តិ វុត្តោ’’តិ. តេនេវ ចាតិ តេនេវ វិភត្តិវិបល្លាសវសេន. ឯវំ អត្ថោតិ អយំ ឯវំ លិង្គវិបល្លាសវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខប្បត្តោតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សុខទុក្ខេ លាភាលាភាទិកេ ច. តុលិតោតិ តុលាសទិសោ.

ទុក្ករការិកាទិសុទ្ធិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហារសុទ្ធិវណ្ណនា

១៥៨. សុជ្ឈិតុន្តិ សំសារតោ សុជ្ឈិតុំ.

១៥៩. អាសីតិកបព្ពានីតិ អាសីតិកបិដ្ឋិបព្ពានិ, ‘‘កាឡបព្ពានី’’តិ វទន្តិ. បព្ពានំ មជ្ឈេ. ឧន្នតុន្នតានីតិ មំសេ មិលាតេ ទ្វិន្នំ សន្ធីនំ អន្តរេ វាតេនុទ្ធុមាតធមនីជាលតាយ ឧន្នតានិ ឧន្នតានីតិ. អានិសទន្តិ អានិសទដ្ឋានំ. និសិន្នដ្ឋានន្តិ បំសូហិ, វាលិកាហិ វា និចិតំ និសិន្នដ្ឋានំ. សរបោង្ខេនាតិ សរស្ស បោង្ខប្បទេសេន, សរបោង្ខសញ្ញិតេន វា មគ្គេន. អក្កន្តន្តិ អក្កន្តដ្ឋានំ. តក្កគោឡិកសទិសានំ, សរីរឃំសនត្ថំ កត កុរុវិន្ទគោឡកានំ វា អាវឡិ វដ្ដនាហារោ. វំសតោតិ បិដ្ឋិវំសតោ. មណ្ឌលេតិ ភិត្តិបាទានំ មត្ថកេ ឋបិតមណ្ឌលកេ សីសគ្គេន បតិដ្ឋហន្តិ. ន ឯវំ ផាសុឡិយោតិ យថា យថា វុត្តគោបានសិយោ បបតា តិដ្ឋន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តស្ស ផាសុកាបិ បបតា ឋិតា.

ឱក្ខាយិកាតិ អវក្ខាយិកា, ហេដ្ឋា ហុត្វា និន្នភាវេន បញ្ញាយមានា. ឯវរូបាតិ យថាវុត្តរូបា, និន្នតរាតិ អត្ថោ. យាវ បិដ្ឋិកណ្ដកំអល្លីនា ហោតីតិ មយ្ហំ ឧទរច្ឆវិ យាវ បិដ្ឋិកណ្ដកំ, តាវ តំ អាហច្ច ឋិតត្តា អល្លីនា ហោតិ ឧទរិយស្ស បរិក្ខយេន អន្តានញ្ច សុដ្ឋុមិលាតតាយ. ភារិយភារិយាតិ គរុតរា. សហឧទរច្ឆវិំ បិដ្ឋិកណ្ដកំ, សហបិដ្ឋិកណ្ដកំ ឧទរច្ឆវិន្តិ យោជនា. នេវ និក្ខមតិ អាហារសន្និស្សយអាបោធាតុយា សព្ពសោ វិសុក្ខត្តា. បូតិមូលានីតិ លោមមូលានំ បរិព្រូហនកេ មំសេ លោហិតេ ច បរិក្ខីណេ តានិ សុក្ខានិ ឋានតោ ភដ្ឋានិ អភាវេនេវ ‘‘បូតិមូលានី’’តិ វុត្តានិ. តេនាហ ‘‘តស្ស បនា’’តិអាទិ.

អធិគតាតិ ឥទានិ អធិគតា. យថា ឯតរហិ វិបស្សនាបញ្ញាយ អធិគតត្តាតិ ឥមិនា កិញ្ចាបិ មហាពោធិសត្តា បរិបាកគតញាណា វសីភូតជ្ឈានាភិញ្ញា វិបស្សនាយ បរិកម្មំ ករោន្តិ, យថា ច នេសំ ចរិមភវេ វិបស្សនាចារោ, ន តថា តទាតិ ទស្សេតិ. ឯតទេវាតិ យំ យេន វុត្តំ អត្ថជាតំ, ឯតទេវ ឯត្ថ ឯតស្មិំ បាឋបទេសេ យុត្តំ បុព្ពេនាបរំ អវិរុជ្ឈនតោ. ឥតរថាតិ ភិក្ខូហិ វុត្តប្បការេន អននុរូបោ សិយា ‘‘ឥមិស្សា’’តិ វុត្តាយ អញ្ញត្តេ.

អាហារសុទ្ធិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំសារសុទ្ធិអាទិវណ្ណនា

១៦០. សំសារេនាតិ អបរាបរំ ចវនុបបជ្ជនវសេន ភវេសុ សំសរណេន. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៥៨; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១២៧; អ. និ. ដី. ២.៤.៩; សារត្ថ. ដី. ១.១);

ពហុកន្តិ ពហុកាលំ ពហុក្ខត្តុំ. ឧបបជ្ជិត្វាតិ តត្ថ តត្ថ ភវេ និព្ពត្តិត្វា. អាវាសេនាតិ តស្មិំ តស្មិំ សត្តាវាសេ អាវសនេន និព្ពត្តិត្វា ជីវនេន. ខន្ធាយេវ វុត្តា តេសំយេវ បវត្តិវិសេសស្ស តេន តេន បរិយាយេន វុត្តត្តា. ពហុយាគេតិ អជសូករគោមាយ្វាទិកេ ពហុវិធេ មហាយញ្ញេ. ពហុអគ្គីតិ វាចាបេយ្យាទិវសេន អន្តមសោ បាកយញ្ញាទិវសេន ច ពហុកេបិ អគ្គី បរិចរណេន.

១៦១. ពាលទារកោបិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តំ. អតិក្កន្តបឋមវយា សត្តា សភាវេន បលិតសិរា ហោន្តីតិ បឋមវយេ ឋិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សុសុកាឡកេសោ’’តិ វុត្តំ. ជរាជិណ្ណោតិ ជរាយ ជិណ្ណោ, ន អកាលិកេន ជរាយ អភិភូតោ. ឧក្កំសគតពុទ្ធតាយ វុទ្ធោ. តេនាហ ‘‘វឌ្ឍិត្វា ឋិតអង្គបច្ចង្គោ’’តិ, អារោហបរិណាហវសេន វុទ្ធិរហិតោតិ អត្ថោ. ជាតិមហល្លកោតិ ជាតិយា មហល្លកោ, ន ភោគបរិវារាទីហីតិ អត្ថោ. អទ្ធគតោតិ ឯត្ថ អទ្ធ-សទ្ទោ ទីឃកាលវាចីតិ អាហ ‘‘ពហុអទ្ធានំ គតោ’’តិ. វយោតិអាទិបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយ’’ន្តិ. បទសតម្បិ…បេ… សមត្ថតាតិ បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ សោតបថមាគច្ឆន្តមេវ ឧគ្គហណសមត្ថតា បរិគ្គហេតុំ សមត្ថតា. អយញ្ច គតិយា ព្យាបារោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ គហណមត្តភាវតោ. តទេវាតិ បទសតម្បិ បទសហស្សម្បិ. អាធារណំ អបិលាបនវសេន ហទយេ ធារណំ. ឧបនិពន្ធនំ យថា ន បមុដ្ឋំ ហោតិ, តថា ឧបេច្ច អបរាបរំ និពន្ធនំ. អយំ បន សតិយា ព្យាបារោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. បាឡិយញ្ច ‘‘បរមាយ គតិយា ច សតិយា ច ធិតិយា ចា’’តិ វុត្តំ, បរតោ ច ‘‘ឯវំ អធិមត្តគតិមន្តោ’’តិ វុត្តំ. សមត្ថវីរិយំ ធិតិ នាមាតិ វិសិដ្ឋវិសយំ ទស្សេន្តោ យថាវុត្តសតិសមាយោគំ តស្ស ទីបេតិ. តស្សាតិ យថាវុត្តគតិសតិធិតីហិ សុភធាតវចីបរិចិតស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស អាគមវសេន អត្ថទស្សនសមត្ថតា យុត្តិវសេន ការណទស្សនសមត្ថតា.

ទឡ្ហំ (អ. និ. ដី. ៣.៩.៣៨) ថិរំ ធនុ ឯតស្សាតិ ទឡ្ហធន្វា, សោ ឯវ ឥធ ‘‘ទឡ្ហធម្មា’’តិ វុត្តោ. បដិសត្តុវិធមនត្ថំ ធនុំ គណ្ហាតីតិ ធនុគ្គហោ, សោ ឯវ ឧសុំ សរំ អសតិ ខិបតីតិ ឥស្សាសោតិ អាហ ‘‘ធនុំ គហេត្វា ឋិតោ ឥស្សាសោ’’តិ. ទ្វិសហស្សបលំ លោហាទិភារំ វហិតុំ សមត្ថំ ទ្វិសហស្សថាមំ. តេនាហ ‘‘ទ្វិសហស្សថាមំ នាមា’’តិអាទិ. ទណ្ឌេតិ ធនុទណ្ឌេ. យាវ កណ្ឌប្បមាណាតិ ទីឃតោ យត្តកំ កណ្ឌស្ស បមាណំ, តត្តកេ ធនុទណ្ឌេ ឧក្ខិត្តមត្តេ អារោបិតោ ចេវ ហោតិ ជិយាទណ្ឌោ, សោ ច ភារោ បថវិតោ មុច្ចតិ, ឯវំ ឥទំ ‘‘ទ្វិសហស្សថាមំ នាម ធនូតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧគ្គហិតសិប្បោតិ ឧគ្គហិតធនុសិប្បោ. កតហត្ថោតិ ថិរតរំ លក្ខេសុ អវិរជ្ឈនសរក្ខេបោ. ឦទិសោ បន តត្ថ វសីភូតោ កតហត្ថោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ចិណ្ណវសីភាវោ’’តិ. កតំ រាជកុលាទីសុ ឧបេច្ច អសនំ ឯតេន សោ កតូបាសនោតិ អាហ ‘‘រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បោ’’តិ. ឯវំ កតន្តិ ឯវំ អន្តោសុសិរករណាទិនា សល្លហុកំ កតំ.

ឱលោកេតីតិ ឧទិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេបិ តេសំ វារោ បញ្ញាយតីតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ‘‘អយំ បឋមំ បុច្ឆតិ, អយំ ទុតិយ’’ន្តិអាទិនា បុច្ឆនវារោ តាទិសស្ស បញ្ញវតោ បញ្ញាយតិ សុខុមស្ស អន្តរស្ស លព្ភនតោ. ពុទ្ធានំ បន វារោតិ ឦទិសេ ឋានេ ពុទ្ធានំ ទេសនាវារោ អញ្ញេសំ នបញ្ញាយនតោ ពុទ្ធានំយេវ បញ្ញាយតិ. ឥទានិ តមេវ បញ្ញាយនតំ យុត្តិតោ ទស្សេន្តោ ‘‘វិទត្ថិចតុរង្គុលឆាយ’’ន្តិអាទិមាហ. អច្ឆរាសង្ឃាដមត្តេ ខណេ អនេក-កោដិសហស្ស-ចិត្តបវត្តិសម្ភវតោ ‘‘វិទត្ថិចតុរង្គុលឆាយំ អតិក្កមនតោ បុរេតរំយេវ ភគវា…បេ… កថេតី’’តិ វត្វា តតោ លហុតរាបិ សត្ថុ ទេសនាបវត្តិ អត្ថេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិដ្ឋន្តុ វា តាវ ឯតេ’’តិអាទិមាហ. ឥទានិ តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោឡស បទានិ កថេតីតិ ឯតេន លោកិយជនស្ស ឯកបទុច្ចារណក្ខណេ ភគវា អដ្ឋវីសសតបទានិ កថេតីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តស្សបិ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ធម្មោតិ បាឡិ. បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, តទត្ថោ. អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, អក្ខរំ. តញ្ហិ បទវាក្យក្ខរភាវេហិ បរិច្ឆិជ្ជមានំ តំ តំ អត្ថំ ព្យញ្ជេតិ បកាសេតិ. តេនាហ ‘‘ធម្មបទព្យញ្ជនន្តិ បាឡិយា បទព្យញ្ជនំ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ព្យញ្ជនកំ អក្ខរ’’ន្តិ. ឯតេន អបរាបរេហិ បទព្យញ្ជនេហិ សុចិរម្បិ កាលំ កថេន្តស្ស តថាគតស្ស ន កទាចិ តេសំ បរិយាទានំ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. បញ្ហំ ព្យាករោន្តិ ឯតេនាតិ បញ្ហព្យាករណំ, តថាបវត្តបដិភានំ. អបរិក្ខយបដិភានា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, យតោ វុត្តំ ‘‘នត្ថិ ធម្មទេសនាយ ហានី’’តិ (ទី. និ. ដី. ៣.១៤១, ៣០៥; វិភ. មូលដី. ១.សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា). តេនាហ ‘‘ឥមិនា កិំ ទស្សេតី’’តិអាទិ. តថា អាសន្នបរិនិព្ពានស្សបិ ភគវតោ ទេសនាយ ឥតរាយ ច វិសេសាតាវោតិ បឋមពុទ្ធវចនម្បិ មជ្ឈិមពុទ្ធវចនម្បិ បច្ឆិមពុទ្ធវចនម្បិ សទិសមេវ. អាសីតិកវស្សតោ បរំ បញ្ចមោ អាយុកោដ្ឋាសោ.

១៦២. កាមញ្ចេត្ថ ភគវតា នាគសមាលត្ថេរស្ស អច្ឆរិយអព្ភុតបវេទនមុខេន អត្តនោ លោមានំ ហដ្ឋភាវស្ស បវេទិតត្តា ‘‘លោមហំសនបរិយាយោ’’តិ នាមំ គហិតំ, តថាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិ-អនញ្ញសាធារណញាណានុភាវ-វិភាវនាទិវសេន សោឡសសមូហតោ សីហនាទស្ស នទនេន ទេសនាយ បវត្តិតត្តា ‘‘មហាសីហនាទោ’’ត្វេវ សង្គីតិការមហាថេរេហិ នាមំ ឋបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.