១០. វិតក្កសណ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

២១៦. ទសកុសលកម្មបថវសេនាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ វដ្ដបាទកសមាបត្តិចិត្តស្សបិ ឥធ អធិចិត្តភាវេន អនិច្ឆិតត្តា. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាបាទកអដ្ឋសមាបត្តិចិត្ត’’ន្តិ. អថ វា អនុត្តរិមនុស្សធម្មសង្គហិតមេវ កេវលំ ‘‘បកតិចិត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទសកុសលកម្មបថវសេន ឧប្បន្នំ ចិត្តំ ចិត្តមេវា’’តិ វត្វា យទេត្ថ អធិចិត្តន្តិ អធិប្បេតំ, តំ តទេវ ទស្សេន្តោ ‘‘វិបស្សនាបាទកអដ្ឋសមាបត្តិចិត្ត’’ន្តិ អាហ. ឥតរស្ស បនេត្ថ វិធិ ន បដិសេធេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបស្សនាយ សម្បយុត្តំ អធិចិត្តន្តិ កេចិ. អនុយុត្តេនាតិ អនុប្បន្នស្ស ឧប្បាទនវសេន, ឧប្បន្នស្ស បរិព្រូហនវសេន អនុ អនុ យុត្តេន. មូលកម្មដ្ឋានន្តិ បារិហារិយកម្មដ្ឋានំ. គហេត្វា វិហរន្តោតិ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ. ភាវនាយ អប្បនំ អប្បត្តោបិ អធិចិត្តមនុយុត្តោយេវ តទត្ថេបិ តំសទ្ទវោហារតោ.

យេហិ ផលំ នាម យថា ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ បកប្បិយមានំ វិយ ហោតិ, តានិ និមិត្តានិ. តេនាហ ‘‘ការណានី’’តិ. កាលេន កាលន្តិ ឯត្ថ កាលេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនន្តិ អាហ ‘‘សមយេ សមយេ’’តិ. ននុ ច…បេ… និរន្តរំ មនសិ កាតព្ពន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ច ភាវនាយ វីថិបដិបន្នត្តា អព្ពុទនីហរណវិធិំ ទស្សេន្តេន ភគវតា ‘‘បញ្ច និមិត្តានិ កាលេន កាលំ មនសិ កាតព្ពានី’’តិ អយំ ទេសនា អារទ្ធាតិ? ‘‘អធិចិត្តមនុយុត្តេនា’’តិ វុត្តត្តា អវិច្ឆេទវសេន ភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តោ អធិចិត្តមនុយុត្តោ នាមាតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. ឥតរោ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្សអាទិកម្មិកស្ស កទាចិ ភាវនុបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តតោ ចិត្តស្ស វិសោធនត្ថាយ យថាកាលំ ឥមានិ និមិត្តានិ មនសិ កាតព្ពានីតិ ‘‘កាលេន កាល’’ន្តិ សត្ថា អវោចាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បាឡិយញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥមានីតិ ឥមានិ បាឡិយំ អាគតានិ បញ្ច និមិត្តានិ. អព្ពុទន្តិ ឧបទ្ទវំ.

ឆន្ទសហគតា រាគសម្បយុត្តាតិ តណ្ហាឆន្ទសហគតា កាមរាគសម្បយុត្តា. ឥដ្ឋានិដ្ឋអសមបេក្ខិតេសូតិ ឥដ្ឋេសុ បិយេសុ, អនិដ្ឋេសុ អប្បិយេសុ, អសមំ អសម្មា បេក្ខិតេសុ. អសមបេក្ខនន្តិ គេហស្សិតអញ្ញាណុបេក្ខាវសេន អារម្មណស្ស អយោនិសោ គហណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣០៨). តេ បរិវិតក្កា. តតោ និមិត្តតោ អញ្ញន្តិ តតោ ឆន្ទូបសំហិតាទិអកុសលវិតក្កុប្បត្តិការណតោ អញ្ញំ នវំ និមិត្តំ. ‘‘មនសិករោតោ’’តិ ហិ វុត្តំ, តស្មា អារម្មណំ, តាទិសោ បុរិមុប្បន្នោ ចិត្តប្បវត្តិអាការោ វា និមិត្តំ. កុសលនិស្សិតំ និមិត្តន្តិ កុសលចិត្តប្បវត្តិការណំ មនសិ កាតព្ពំ ចិត្តេ ឋបេតព្ពំ, ភាវនាវសេន ចិន្តេតព្ពំ, ចិត្តសន្តានេ វា សង្កមិតព្ពំ. អសុភញ្ហិ អសុភនិមិត្តន្តិ. សង្ខារេសុ ឧប្បន្នេ ឆន្ទូបសំហិតេ វិតក្កេតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯវំ ‘‘ទោសូបសញ្ហិតេ’’តិអាទីសុ យថារហំ តំ តំ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យត្ថ កត្ថចីតិ ‘‘សត្តេសុ សង្ខារេសូ’’តិ យត្ថ កត្ថចិ. បញ្ចធម្មូបនិស្សយោតិ បញ្ចវិធោ ធម្មូបសំហិតោ ឧបនិស្សយោ.

ឯវំ ‘‘ឆន្ទូបសញ្ហិតេ’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្ស ហត្ថា វា សោភនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ‘‘អសុភតោ ឧបសំហរិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឧបសំហរណាការស្ស ទស្សនំ ‘‘កិម្ហិ សារត្តោសី’’តិ. ឆវិរាគេនាតិ ឆវិរាគតាយ កាឡសាមាទិវណ្ណនិភាយ. កុផឡបូរិតោតិ បក្កេហិ កុណបផលេហិ បុណ្ណោ. ‘‘កលិផលបូរិតោ’’តិ វា បាឋោ.

អស្សាមិកតាវកាលិកភាវវសេនាតិ ឥទំ បត្តំ អនុក្កមេន វណ្ណវិការញ្ចេវ ជិណ្ណភាវញ្ច បត្វា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ភិន្នំ វា ហុត្វា កបាលនិដ្ឋំ ភវិស្សតិ. ឥទំ ចីវរំ អនុបុព្ពេន វណ្ណវិការំ ជិណ្ណតញ្ច ឧបគន្ត្វា បាទបុញ្ឆនចោឡកំ ហុត្វា យដ្ឋិកោដិយា ឆឌ្ឌនីយំ ភវិស្សតិ. សចេ បន នេសំ សាមិកោ ភវេយ្យ, ន នេសំ ឯវំ វិនស្សិតុំ ទទេយ្យាតិ ឯវំ អស្សាមិកភាវវសេន, ‘‘អនទ្ធនិយំ ឥទំ តាវកាលិក’’ន្តិ ឯវំ តាវកាលិកភាវវសេន ច មនសិករោតោ.

អាឃាតវិនយ…បេ… ភាវេតព្ពាតិ – ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាឃាតបដិវិនយា. យត្ថ ហិ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោ’’តិអាទិនា នយេន អាគតស្ស អាឃាតវិនយសុត្តស្ស (អ. និ. ៥.១៦១) ចេវ កកចូបមោវាទ(ម. និ. ១.២២២-២៣៣) ឆវាលាតូបមាទីនញ្ច (ឥតិវុ. ៩១) វសេន អាឃាតំ បដិវិនោទេត្វា មេត្តា ភាវេតព្ពា.

គរុសំវាសោតិ គរុំ ឧបនិស្សាយ វាសោ. ឧទ្ទេសោតិ បរិយត្តិធម្មស្ស ឧទ្ទិសាបនញ្ចេវ ឧទ្ទិសនញ្ច. ឧទ្ទិដ្ឋបរិបុច្ឆនន្តិ យថាឧគ្គហិតស្ស ធម្មស្ស អត្ថបរិបុច្ឆា. បញ្ច ធម្មូបនិស្សាយាតិ គរុសំវាសាទិកេ បញ្ច ធម្មេ បដិច្ច. មោហធាតូតិ មោហោ.

ឧបនិស្សិតព្ពាតិ ឧបនិស្សយិតព្ពា, អយមេវ វា បាឋោ. យត្តប្បដិយត្តោតិ យត្តោ ច គាមប្បវេសនាបុច្ឆាករណេសុ ឧស្សុក្កំ អាបន្នោ សជ្ជិតោ ច ហោតីតិ អត្ថោ. អថស្ស មោហោ បហីយតីតិ អស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ តត្ថ យុត្តប្បយុត្តស្ស បច្ឆា សោ មោហោ វិគច្ឆតិ. ឯវម្បីតិ ឯវំ ឧទ្ទេសេ អប្បមជ្ជនេនបិ. បុន ឯវម្បីតិ អត្ថបរិបុច្ឆាយ កង្ខាវិនោទនេបិ. តេសុ តេសុ ឋានេសុ អត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ សុយ្យមានស្ស ធម្មស្ស តេសុ តេសុ បទេសុ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា’’តិ សោ សោ អត្ថោ វិភូតោ ហោតិ. ឥទំ ចក្ខុរូបាលោកាទិ ឥមស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ការណំ, ឥទំ សាលិពីជភូមិសលិលាទិ ឥមស្ស សាលិអង្កុរស្ស ការណំ. ឥទំ ន ការណន្តិ តទេវ ចក្ខុរូបាលោកាទិ សោតវិញ្ញាណស្ស, តទេវ សាលិពីជាទិ កុទ្រុសកង្កុរស្ស ន ការណន្តិ ឋានាដ្ឋានវិនិច្ឆយេ ឆេកោ ហោតិ.

អារម្មណេសូតិ កម្មដ្ឋានេសុ. ឥមេ វិតក្កាតិ កាមវិតក្កាទយោ. សព្ពេ កុសលា ធម្មា សព្ពាកុសលបដិបក្ខាតិ កត្វា ‘‘បហីយន្តី’’តិ វត្តព្ពេ ន សព្ពេ សព្ពេសំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតាតិ ‘‘បហីយន្តិ ឯវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ. តេនាហ ‘‘ឥមានី’’តិអាទិ.

កុសលនិស្សិតន្តិ កុសលេន និស្សិតំ និស្សយិតព្ពំ. កុសលស្ស បច្ចយភូតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ, កុសលុប្បត្តិការណំ យថាវុត្តអសុភនិមិត្តាទិមេវ វទតិ. សារផលកេតិ ចន្ទនមយេ សារផលកេ. វិសមាណិន្តិ វិសមាការេន តត្ថ ឋិតំ អាណិំ. ហនេយ្យាតិ បហរេយ្យ និក្ខាមេយ្យ.

២១៧. អដ្ដោតិ អាតុរោ, ទុគ្គន្ធពាធតាយ បីឡិតោ. ទុក្ខិតោតិ សញ្ជាតទុក្ខោ. ឥមិនាបិ ការណេនាតិ អកោសល្លសម្ភូតតាយ កុសលបដិបក្ខតាយ គេហស្សិតរោគេន សរោគតាយ ច ឯតេ អកុសលា វិញ្ញុគរហិតព្ពតាយ ជិគុច្ឆនីយតាយ ច សាវជ្ជា អនិដ្ឋផលតាយ និរស្សាទសំវត្តនិយតាយ ច ទុក្ខវិបាកាតិ ឯវំ តេន តេន ការណេន អកុសលាទិភាវំ ឧបបរិក្ខតោ.

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិនន្ទិត’’ន្តិ. (អប. ថេរី ២.៤.១៥៧) –

ឯវមាទិ កាយវិច្ឆន្ទនីយកថាទីហិ វា. អាទិ-សទ្ទេន –

‘‘តស្សេវ តេន បាបិយោ, យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតិ;

កុទ្ធំ អប្បដិកុជ្ឈន្តោ, សង្គាមំ ជេតិ ទុជ្ជយ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៤៤២) –

ឯវមាទិ បដិឃវូបសមនកថាទិកាបិ សង្គណ្ហាតិ.

២១៨. ន សរណំ អសតិ, អននុស្សរណំ. អមនសិករណំ អមនសិការោ. កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសីទិតព្ពន្តិ កម្មដ្ឋានមនសិការេនេវ និសីទិតព្ពំ. ឧគ្គហិតោ ធម្មកថាបពន្ធោតិ កម្មដ្ឋានស្ស ឧបការោ ធម្មកថាបពន្ធោ. មុដ្ឋិបោត្ថកោតិ មុដ្ឋិប្បមាណោ បារិហារិយបោត្ថកោ. សមន្នានេន្តេនាតិ សមន្នាហរន្តេន. ឱកាសោ ន ហោតិ អារទ្ធស្ស បរិយោសាបេតព្ពតោ. អារទ្ធស្ស អន្តគមនំ អនារម្ភោវាតិ ថេរវាទោ. តស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស. បព្ភារសោធនំ កាយកម្មំ, អារភន្តោ ឯវ វិតក្កនិគ្គណ្ហនត្ថំ សំយុត្តនិកាយសជ្ឈាយនំ វចីកម្មំ, ទស្សនកិច្ចបុព្ពកម្មករណត្ថំ តេជោកសិណបរិកម្មន្តិ តីណិ កម្មានិ អាចិនោតិ. ថេរោ តស្ស អាសយំ កសិណញ្ច សវិសេសំ ជានិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ’’តិអាទិមវោច. តេនស្ស យថាធិប្បាយំ សព្ពំ សម្បាទិតំ. អសតិបព្ពំ នាម អសតិយា វិតក្កនិគ្គហណវិភាវនតោ.

២១៩. វិតក្កមូលភេទំ បព្ពន្តិ វិតក្កមូលស្ស តម្មូលស្ស ច ភេទវិភាវនំ វិតក្កមូលភេទំ បព្ពំ. វិតក្កំ សង្ខរោតីតិ វិតក្កសង្ខារោ, វិតក្កបច្ចយោ សុភនិមិត្តាទីសុបិ សុភាទិនា អយោនិសោមនសិការោ. សោ បន វិតក្កសង្ខារោ សំតិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ វិតក្កសង្ខារសណ្ឋានំ, អសុភេ សុភន្តិអាទិ សញ្ញាវិបល្លាសោ. តេនាហ ‘‘វិតក្កានំ មូលញ្ច មូលមូលញ្ច មនសិ កាតព្ព’’ន្តិ. វិតក្កានំ មូលមូលំ គច្ឆន្តស្សាតិ ឧបបរិក្ខនវសេន មិច្ឆាវិតក្កានំ មូលំ ឧប្បត្តិការណំ ញាណគតិយា គច្ឆន្តស្ស. យាថាវតោ ជានន្តស្ស បុព្ពេ វិយ វិតក្កា អភិណ្ហំ នប្បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘វិតក្កចារោ សិថិលោ ហោតី’’តិ. តស្មិំ សិថិលីភូតេ មត្ថកំ គច្ឆន្តេតិ វុត្តនយេន វិតក្កចារោ សិថិលភូតោ, តស្មិំ វិតក្កានំ មូលគមនេ អនុក្កមេន ថិរភាវប្បត្តិយា មត្ថកំ គច្ឆន្តេ. វិតក្កា សព្ពសោ និរុជ្ឈន្តីតិ មិច្ឆាវិតក្កា សព្ពេបិ គច្ឆន្តិ ន សមុទាចរន្តិ, ភាវនាបារិបូរិយា វា អនវសេសា បហីយន្តិ.

កណ្ណមូលេ បតិតន្តិ សសកស្ស កណ្ណសមីបេ កណ្ណសក្ខលិំ បហរន្តំ វិយ ឧបបតិតំ. តស្ស កិរ សសកស្ស ហេដ្ឋា មហាមូសិកាហិ ខតមហាវាដំ ឧមង្គសទិសំ អហោសិ, តេនស្ស បាតេន មហាសទ្ទោ អហោសិ. បលាយិំសុ ‘‘បថវី ឧទ្រីយតី’’តិ. មូលមូលំ គន្ត្វា អនុវិជ្ជេយ្យន្តិ ‘‘បថវី ភិជ្ជតី’’តិ យត្ថាយំ សសោ ឧដ្ឋិតោ, តត្ថ គន្ត្វា តស្ស មូលការណំ យំនូន វីមំសេយ្យំ. បថវិយា ភិជ្ជនដ្ឋានំ គតេ ‘‘កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតី’’តិ សសោ ‘‘ន សក្កោមិ សាមី’’តិ អាហ. អាធិបច្ចវតោ ហិ យាចនំ សណ្ហមុទុកំ. ទុទ្ទុភាយតីតិ ទុទ្ទុភាតិ សទ្ទំ ករោតិ. អនុរវទស្សនញ្ហេតំ. ភទ្ទន្តេតិ មិគរាជស្ស បិយសមុទាចារោ, មិគរាជ, ភទ្ទំ តេ អត្ថូតិ អត្ថោ. កិមេតន្តិ កិំ ឯតំ, កិំ តស្ស មូលការណំ? ទុទ្ទុភន្តិ ឥទម្បិ តស្ស អនុរវទស្សនមេវ. ឯវន្តិ យថា សសកស្ស មហាបថវីភេទនំ រវនាយ មិច្ឆាគាហសមុដ្ឋានំ អមូលំ, ឯវំ វិតក្កចារោបិ សញ្ញាវិបល្លាសសមុដ្ឋានោ អមូលោ. តេនាហ ‘‘វិតក្កាន’’ន្តិអាទិ.

២២០. អភិទន្តន្តិ អភិភវនទន្តំ, ឧបរិទន្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧបរិទន្ត’’ន្តិ. សោ ហិ ឥតរំ មុសលំ វិយ ឧទុក្ខលំ វិសេសតោ កស្សចិ ខាទនកាលេ អភិភុយ្យ វត្តតិ. កុសលចិត្តេនាតិ ពលវសម្មាសង្កប្បសម្បយុត្តេន. អកុសលចិត្តន្តិ កាមវិតក្កាទិសហិតំ អកុសលចិត្តំ. អភិនិគ្គណ្ហិតព្ពន្តិ យថា តស្ស អាយតិំ សមុទាចារោ ន ហោតិ, ឯវំ អភិភវិត្វា និគ្គហេតព្ពំ, អនុប្បត្តិធម្មតា អាបាទេតព្ពាតិ អត្ថោ. កេ ច តុម្ហេ សតិបិ ចិរកាលភាវនាយ ឯវំ អទុព្ពលា កោ ចាហំ មម សន្តិកេ លទ្ធប្បតិដ្ឋេ វិយ ឋិតេបិ ឥទានេវ អប្បតិដ្ឋេ ករោន្តោ ឥតិ ឯវំ អភិភវិត្វា. តំ បន អភិភវនាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមំ តចោ ចា’’តិអាទិនា ចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយបគ្គណ្ហនមាហ. អត្ថទីបិកន្តិ ឯកន្តតោ វិតក្កនិគ្គណ្ហនត្ថជោតកំ. ឧបមន្តិ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ពលវា បុរិសោ’’តិអាទិកំ ឧបមំ.

២២១. បរិយាទានភាជនីយន្តិ យំ តំ អាទិតោ ‘‘អធិចិត្តមនុយុត្តេន ភិក្ខុនា បញ្ច និមិត្តានិ កាលេន កាលំ មនសិ កាតព្ពានី’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ, តត្ថ តស្ស និមិត្តស្ស មនសិករណកាលបរិយាទានស្ស វសេន វិភជនំ. និគមនំ វា ឯតំ, យទិទំ ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ. យថាវុត្តស្ស ហិ អត្ថស្ស បុន វចនំ និគមនន្តិ. តថាបដិបន្នស្ស វា វសីភាវវិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សត្ថាចរិយោតិ ធនុព្ពេទាចរិយោ. យថា ហិ សសនតោ អសត្ថម្បិ សត្ថគ្គហណេនេវ សង្គយ្ហតិ, ឯវំ ធនុសិប្បម្បិ ធនុព្ពេទបរិយាបន្នមេវាតិ.

បរិយាយតិ បរិវិតក្កេតីតិ បរិយាយោ. វារោតិ អាហ ‘‘វិតក្កវារបថេសូ’’តិ, វិតក្កានំ វារេន បវត្តនមគ្គេសុ. ចិណ្ណវសីតិ អាសេវិតវសី. បគុណវសីតិ សុភាវិតវសី. សម្មាវិតក្កំយេវ យថិច្ឆិតំ តថាវិតក្កនតោ, ឥតរស្ស បនស្ស សេតុឃាតោយេវាតិ.

វិតក្កសណ្ឋានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច សីហនាទវគ្គវណ្ណនា.