១. ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. សុត្តទេសនាវត្ថុសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា តស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. លាភសក្ការបច្ចយាតិ លាភសក្ការនិមិត្តំ, ភគវតោ សង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នលាភសក្ការហេតុ, អត្តនោ វា លាភសក្ការុប្បាទនហេតុ. តិត្ថិយបរិទេវិតេតិ តិត្ថិយានំ ‘‘កិំ ភោ សមណោយេវ គោតមោ សមណោ’’តិអាទិនា វិប្បលបនិមិត្តំ. ‘‘មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជី’’តិ វត្វា សមន្តបាសាទិកត្ថំ តស្ស ឧប្បត្តិការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុប្បមាណិកោ ហី’’តិអាទិមាហ. ចត្តារិ បមាណានិ ចតុប្បមាណានិ, ចតុប្បមាណានិ ឯតស្ស អត្ថីតិ ចតុប្បមាណិកោ. លោកោយេវ សង្គម្ម សមាគម្ម វសនដ្ឋេន លោកសន្និវាសោ, សត្តកាយោតិ អត្ថោ. បមិនាតិ ឧឡារតាទិវិសេសំ ឯតេនាតិ បមាណំ (អ. និ. ដី. ២.៤.៦៥) រូបំ រូបកាយោ បមាណំ ឯតស្សាតិ រូបប្បមាណោ. តតោ ឯវ រូបេ បសន្នោតិ រូបប្បសន្នោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឃោសោតិ បវត្តថុតិឃោសោ (អ. និ. ដី. ២.៤.៦៥). លូខន្តិ បច្ចយលូខតា. ធម្មោតិ សីលាទយោ គុណធម្មា អធិប្បេតា.

តេសំ បុគ្គលានំ. អារោហន្តិ ឧច្ចតំ. សា ច ខោ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ បមាណយុត្តា ទដ្ឋព្ពា. បរិណាហន្តិ នាតិកិសនាតិថូលតាវសេន មិតបរិណាហំ. សណ្ឋានន្តិ តេសំ តេសំ អង្គបច្ចង្គានំ សុសណ្ឋិតតំ. បារិបូរិន្តិ សព្ពេសំ សរីរាវយវានំ បរិបុណ្ណតំ អវេកល្លតំ. តត្ថ បមាណំ គហេត្វាតិ តស្មិំ រូបេ រូបសម្បត្តិយំ បមាណភាវំ ឧបាទាយ. បសាទំ ជនេតីតិ អធិមោក្ខំ ឧប្បាទេតិ.

បរវណ្ណនាយាតិ ‘‘អមុកោ ឯទិសោ ច ឯទិសោ ចា’’តិ យសគុណវចនេន. បរថោមនាយាតិ សម្មុខាវ បរស្ស សិលាឃុប្បាទនេន អភិត្ថវនេន. បរបសំសនាយាតិ បរម្មុខា បរស្ស គុណសំកិត្តនេន. បរវណ្ណហារិកាយាតិ បរម្បរវណ្ណហារិកាយ បរម្បរាយ បរស្ស កិត្តិសទ្ទូបសំហារេន. តត្ថាតិ តស្មិំ ថុតិឃោសេ.

ចីវរលូខន្តិ ថូលជិណ្ណពហុតុន្នកតាទិំ ចីវរស្ស លូខភាវំ. បត្តលូខន្តិ អនេកគន្ថិកាហតាទិំ បត្តស្ស លូខភាវំ. វិវិធំ វា ទុក្ករការិកន្តិ ធុតង្គសេវនាទិវសេន បវត្តំ នានាវិធំ ទុក្ករចរិយំ.

សីលំ វា បស្សិត្វាតិ សីលបារិបូរិវសេន វិសុទ្ធំ កាយវចីសុចរិតំ ញាណចក្ខុនា បស្សិត្វា. ឈានាទិអធិគមសិទ្ធំ សមាធិំ វា. វិបស្សនាភិញ្ញាសង្ខាតំ បញ្ញំ វា.

ភគវតោ សរីរំ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. រូបប្បមាណោបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ អបរិមិតកាលសមុបចិតបុញ្ញានុភាវនិប្ផន្នាយ សព្ពសោ អនវជ្ជាយ សព្ពាការបរិបុណ្ណាវយវាយ រូបកាយសម្បត្តិយា សមន្តបាសាទិកត្តា, យស្សា រុចិរភាវោ វិសុទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ បុណ្ណមាសិយំ បរិបុណ្ណកលាភាគមណ្ឌលំ ចន្ទមណ្ឌលំ អភិភវិត្វា អតិរោចតិ, បភស្សរភាវោ សរទសមយំ សំវទ្ធិតទិគុណតេជកិរណជាលសមុជ្ជលំ សូរិយមណ្ឌលំ អភិភវតិ, សោម្មកិរណរសសមុជ្ជលភាវេហិ តទុភយេហិ អភិភុយ្យ វត្តមានំ ឯកស្មិំ ខណេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ វិជ្ជោតនសមត្ថំ មហាព្រហ្មុនោ បភាសមុទយំ អភិវិហច្ច ភាសតេ តបតេ វិរោចតិ ច.

សតិបិ អង្គបរិច្ចាគាទីនំ ទានបារមិភាវេ បរិច្ចាគវិសេសភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ សុទុក្ករភាវទស្សនត្ថញ្ច អង្គបរិច្ចាគាទិគ្គហណំ, តត្ថាបិ ច អង្គបរិច្ចាគតោ វិសុំ នយនបរិច្ចាគគ្គហណំ, បរិច្ចាគភាវសាមញ្ញេបិ រជ្ជបរិច្ចាគតោ បុត្តទារបរិច្ចាគគ្គហណញ្ច កតំ. អាទិនា នយេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន បុព្ពយោគបុព្ពចរិយាទិហេតុសម្បត្តិយា, ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៥៧, ២៥៥) វុត្តាយ ផលសម្បត្តិយា, ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៥៥) វុត្តាយ សត្តុបការកិរិយាយ ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សម្មាសម្ពុទ្ធេយេវ បសីទតិ យថាវុត្តគុណានំ អនញ្ញសាធារណភាវតោ អច្ឆរិយព្ភុតភាវតោ ច. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘ចីវរលូខំ ទិស្វា’’តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សាណបំសុកូលចីវរេនាតិ មតកឡេវរំ បលិវេឋេត្វា ឆឌ្ឌិតេន តុម្ពមត្តេ កិមី បប្ផោដេត្វា គហិតេន សាណបំសុកូលចីវរេន. ភារិយន្តិ គរុកំ, ទុក្ករន្តិ អត្ថោ. វធុយុវតីមជ្ឈិមិត្ថិវសេន, ពាលយោព្ពនបុរាណវសេន វា តិវិធនាដកតា. ហរេណុយូសំ មណ្ឌលកលាយរសោ. ‘‘យាបេស្សតិ នាមា’’តិ នាម-សទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. នាម-សទ្ទយោគេន ហិ អនាគតកាលស្ស វិយ បយោគោ, យាបេតិ ឥច្ចេវ អត្ថោ. អប្បាណកន្តិ និរស្សាសំ និរោធិតស្សាសបស្សាសំ.

សមាធិគុណន្តិ សាធារណតោ វុត្តមត្ថំ វិវរតិ ឈានាទិគ្គហណេន. មានទព្ពនិម្មទនេន និព្ពិសេវនភាវាបាទនម្បិ ទមនមេវាតិ វុត្តំ ‘‘បាថិកបុត្តទមនាទីនី’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន សច្ចកាឡវកពកទមនាទីនំ សង្គហោ. ពាវេរុន្តិ ឯវំនាមកំ វិសយំ. សរសម្បន្នោតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន សរេន សមន្នាគតោ. តេន ព្រហ្មស្សរតាករវីកភាណិតាទស្សនេន លក្ខណហារនយេន អវសេសលក្ខណបារិបូរិំ វិយ តទវិនាភាវតោ ពុទ្ធានំ ទេសនាវិលាសញ្ច វិភាវេតិ.

ហតប្បភាតិ ពុទ្ធានុភាវេន វិគតតេជា. កាឡបក្ខូបមេតិ សត្តានំ ព្យាមោហន្ធការាភិភវេន កាឡបក្ខរត្តូបមេ. សូរិយេតិ សូរិយេ ឧទយិត្វា ឱភាសេន្តេតិ អធិប្បាយោ.

សិង្ឃាដកេតិ តិកោណរច្ឆាយំ. ចតុក្កេតិ សន្ធិយំ. បរិទេវន្តីតិ អនុត្ថុននវសេន វិប្បលបន្តិ. សោកាធិកកតោ ហិ វចីបលាបោ បរិទេវោ. លោកេ ឧប្បជ្ជមានេយេវ ឧប្បន្នាតិ អត្តនោ ទិដ្ឋិវាទស្ស បុរាតនភាវំ ទីបេន្តិ.

សេសបទេសុបីតិ ‘‘ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិអាទីសុ សេសវារេសុបិ (អ. និ. ដី. ២.៤.២៤១-២៤២) យថា ហិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (បារា. ១១; ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ឯត្ថ កតោ និយមោ ‘‘វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ (បារា. ១១; ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ឯត្ថាបិ កតោយេវ ហោតិ សាវធារណស្សេវ អត្ថស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា, ឯវមិធាបីតិ. តេនាហ ‘‘ទុតិយាទយោបី’’តិអាទិ. សាមញ្ញផលាធិគមវសេន និប្បរិយាយតោ សមណភាវោតិ តេសំ វសេនេត្ថ ចត្តារោ សមណា ទេសិតាតិ តមត្ថំ សុត្តន្តរេន សមត្ថេតុំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិបត្តិក្កមេន ទេសនាក្កមេន ច សកទាគាមិអាទីនំ ទុតិយាទិតា វុត្តាតិ សោតាបន្នស្ស បឋមតា អវុត្តសិទ្ធាតិ ន ចោទិតា. ផលដ្ឋកសមណាវ អធិប្បេតា សមិតបាបសមណគ្គហណតោ. កស្មា បនេត្ថ មហាបរិនិព្ពានេ វិយ មគ្គដ្ឋា តទត្ថាយ បដិបន្នា ច ន គហិតាតិ? វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ. តត្ថ ហិ មគ្គាធិគមត្ថាយ វិបស្សនាបិ ឥតោ ពហិទ្ធា នត្ថិ, កុតោ មគ្គផលានីតិ ទស្សេន្តេន ភគវតា ‘‘ញាយស្ស ធម្មស្ស បទេសវត្តី, ឥតោ ពហិទ្ធា សមណោបិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន និដ្ឋានប្បត្តមេវ តំតំសមណភាវំ គណ្ហន្តេន ផលដ្ឋកសមណាវ គហិតា ‘‘មគ្គដ្ឋតោ ផលដ្ឋោ សវិសេសំ ទក្ខិណេយ្យោ’’តិ. ស្វាយមត្ថោ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ទេសនាភេទេនេវ វិញ្ញាយតីតិ.

រិត្តាតិ វិវិត្តា. តុច្ឆាតិ និស្សារា បដិបន្នកសារាភាវតោ. បវទន្តិ ឯតេហីតិ បវាទា, ទិដ្ឋិគតិកានំ នានាទិដ្ឋិទីបកា សមយាតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ សស្សតវាទា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតិ. តេតិ យថាវុត្តសមណា. ឯត្ថាតិ ‘‘បរប្បវាទា’’តិ វុត្តេ ពាហិរកសមយេ.

យន្តិ យស្មិំ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ. ញាយោ វុច្ចតិ សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ. តេន ហិ និព្ពានំ ញាយតិ គម្មតិ បដិវិជ្ឈតីតិ. សោ ឯវ និព្ពានសម្បាបកហេតុតាយ ធម្មោតិ អាហ ‘‘ញាយស្ស ធម្មស្សា’’តិ.

តេសំ បរប្បវាទសាសនានំ អខេត្តតា ខេត្តតា ច អរិយមគ្គស្ស អភាវភាវា សុបរិសុទ្ធស្ស សីលស្ស សុបរិសុទ្ធាយ សមថវិបស្សនាយ អភាវតោ សាវតោ ច. តទុភយញ្ច ទុរក្ខាតស្វាក្ខាតភាវហេតុកំ, សោ ច អសម្មាសម្ពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធបវេទិតតាយាតិ បរាជិកាយ សត្ថុ វិបត្តិហេតុតាយ សាសនស្ស អនិយ្យានភាវោតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បរិយាយតោ ច បាឡិយា ច សមត្ថេតុំ ‘‘តេនាហ ភគវា’’តិអាទិនា បាឡិំ ទស្សេត្វា ឧបមាបទេសេន តត្ថ សុត្តំ វិភាវេន្តោ ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា ឯកច្ចានំ វិសេសតោ សីហានំ បុរិមំ បាទទ្វយំ ហត្ថកិច្ចម្បិ ករោតិ, តស្មា អាហ ‘‘សុរត្តហត្ថបាទោ’’តិ. សីហស្ស កេសា នាម កេសរាយតនា ខន្ធលោមា. គោចរិយហត្ថិកុលំ នាម បកតិហត្ថិកុលំ, យំ ‘‘កាលាវក’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. ឃោដកោ នាម អស្សខឡុង្កោ. សិនេរុបរិភណ្ឌេ សិម្ពលិរុក្ខេហិ សញ្ឆាទិតោ បញ្ញាសយោជនោ ទហោ សិម្ពលិទហោ, តំ បរិវារេត្វា មហន្តំ សិម្ពលិវនំ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘សិម្ពលិទហវនេ’’តិ. អញ្ញតិត្ថាវាសភូមិយំ ឥមេសុ សមណេសុ ឯកច្ចោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឦទិសោ បនេត្ថ វិកប្បោ នត្ថិ, សព្ពេន សព្ពំ ន ឧប្បជ្ជន្តេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកសមណោបី’’តិ អាហ. អរិយមគ្គបរិក្ខតេតិ អរិយមគ្គុប្បត្តិយា អភិសង្ខតេ, យទា សាសនិកានំ សម្មាបដិបត្តិយា អរិយមគ្គោ ទិព្ពតិ, តទាតិ អត្ថោ.

សម្មាតិ សុដ្ឋុ. សុដ្ឋុ នទនំ នាម ហេតុយុត្តំ សុដ្ឋុ កត្វា កថនន្តិ អាហ ‘‘ហេតុនា’’តិ. សោ ច ហេតុ អវិបរីតោ ឯវ ឥច្ឆិតព្ពោតិ អាហ ‘‘នយេនា’’តិ, ញាយេនាតិ អត្ថោ. ឯវំភូតោ ច សោ យថាធិប្បេតត្ថំ ករោតិ សាធេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ការណេនា’’តិ. យទិ តិរច្ឆានសីហស្ស នាទោ សព្ពតិរច្ឆានឯកច្ចមនុស្សាមនុស្សនាទតោ សេដ្ឋត្តា សេដ្ឋនាទោ, កិមង្គំ បន តថាគតសីហនាទោតិ អាហ ‘‘សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទ’’ន្តិ. យទិ តិរច្ឆានសីហនាទស្ស សេដ្ឋនាទតា និព្ភយតាយ អប្បដិសត្តុតាយ ឥច្ឆិតា, តថាគតសីហនាទស្សេវ អយមត្ថោ សាតិសយោតិ អាហ ‘‘អភីតនាទំ អប្បដិនាទ’’ន្តិ. ឥទានិស្ស សេដ្ឋនាទភាវំ ការណេន បដិបាទេន្តោ ‘‘ឥមេសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តេន ‘‘សម្មា’’តិ វុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ អត្ថិតាយាតិ ឥមិនា សីហនាទស្ស ឧត្តមត្ថតំ ទស្សេតិ. ភូតដ្ឋោ ហិ ឧត្តមដ្ឋោ. តាយ ឯវ ភូតដ្ឋតាយ អភីតនាទតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេ សមណា…បេ… នាម ហោតី’’តិ អាហ. អភូតញ្ហិ វទតោ កុតោចិ ភយំ វា អាសង្កា វា សិយាតិ ‘‘ឥធេវា’’តិ និយមស្ស អវិបរីតតំ ទស្សេន្តោ ‘‘អម្ហាកម្បិ…បេ… អប្បដិនាទោ នាម ហោតី’’តិ អាហ. យញ្ហិ អញ្ញត្ថាបិ អត្ថិ, តំ ឥធេវាតិ អវធារេតុំ ន យុត្តន្តិ.

១៤០. ខោតិ អវធារណេ. តេន វិជ្ជតិ ឯវាតិ ទស្សេតិ. យន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តន្តិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ តព្ពិនិមុត្តស្ស កស្សចិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតស្ស អភាវតោ. បារគមនសង្ខាតំ តរណំ ទិដ្ឋិគតិកានំ (អ. និ. ដី. ២.៣.៦២) តត្ថ តត្ថេវ អបរាបរំ ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនវសេន បិលវនន្តិ អាហ ‘‘តរន្តិ ឧប្បលវន្តី’’តិ. ឧប្បាទេតាតិ បូរណាទិកោ. តិត្ថេ ជាតាតិ តិត្ថិយា, យថាវុត្តំ វា ទិដ្ឋិគតសង្ខាតំ តិត្ថំ ឯតេសំ អត្ថីតិ តិត្ថិកា, តិត្ថិកា ឯវ តិត្ថិយា. អស្សសន្តិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា អស្សាសោ, អវស្សយោ.

បកតត្ថនិទ្ទេសោ យំ-តំ-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តស្ស យេន អភិសម្ពុទ្ធភាវេន ភគវា បកតោ សត្ថុភាវេន អធិគតោ សុបាកដោ ច, តំ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សទ្ធិំ អាគមនបដិបទាយ អត្ថភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. សតិបិ ញាណទស្សនសទ្ទានំ ឥធ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន នេសំ សវិសយេ វិសេសប្បវត្តិទស្សនត្ថំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.១) អសាធារណវិសេសវសេន វិជ្ជាត្តយវសេន វិជ្ជាភិញ្ញានាវរណវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច តេ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសយានុសយំ ជានតា អាសយានុសយញាណេន, សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បស្សតា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណេហិ. បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសអាសវក្ខយញាណេហិ. អនញ្ញសាធារណបុញ្ញានុភាវនិព្ពត្តោ អនុត្តរញាណាធិគមលទ្ធបុរាវត្តកោ ច ភគវតោ រូបកាយោ អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវំ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សព្ពសត្តានំ…បេ… បស្សតា’’តិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. តាយ ហិ សព្ពសោ ញេយ្យធម្មេសុ សម្មោហស្ស វិធមិតត្តា បច្ឆា បវត្តជាននំ តស្ស ជាននំ វិយ វុច្ចតិ.

អរីនន្តិ កិលេសារីនំ, បញ្ចវិធមារានំ វា សាសនបច្ចត្ថិកានំ វា អញ្ញតិត្ថិយានំ, តេសំ ហននំ បាដិហារិយេហិ អភិភវនំ អប្បដិភានតាករណំ អជ្ឈុបេក្ខនំ វា. កេសិវិនយសុត្តញ្ចេត្ថ (អ. និ. ៤.១១១) និទស្សនំ. តថា ច ឋានាដ្ឋានាទីនិ វា ជានតា, យថាកម្មុបគេ សត្តេ បស្សតា, សវាសនានមាសវានំ ខីណត្តា អរហតា, អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា, កាយកម្មាទីនំ ញាណានុបរិវត្តនេន និសម្មការិតាយ បស្សតា, រវាទីនម្បិ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.១) អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា, ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេន. ឯវំ ទសពលអដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មវសេនបិ យោជនា វេទិតព្ពា. យេតិ ចតុរោ ធម្មេ. អត្តនីតិ អម្ហេសុ. ន រាជរាជមហាមត្តាទីសុ ឧបត្ថម្ភំ សម្បស្សមានា, ន កាយពលំ សម្បស្សមានាតិ យោជនា.

ឧប្បន្នបសាទោតិ អវេច្ចប្បសាទំ វទតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘ចត្តារិ សោតាបន្នស្ស អង្គានិ កថិតានី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤០). កាមំ អសេក្ខាបិ អសេក្ខាយ សមសិក្ខតាយ សហធម្មិកា ឯវ, ចិណ្ណព្រហ្មចរិយតាយ បន សហធម្មំ ចរន្តីតិ ន វត្តព្ពាតិ អសេក្ខវារោ ន គហិតោ. សព្ពេបេតេតិ ឯតេ យថាវុត្តា ភិក្ខុអាទយោ សោតាបន្នាទយោ ច បុថុជ្ជនា អរិយា ចាតិ សព្ពេបិ ឯតេ តំតំសិក្ខាហិ សមានធម្មត្តា សហធម្មត្តា ‘‘សហធម្មិកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥទានិ និព្ពត្តិតអរិយធម្មវសេនេវ សហធម្មិកេ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. មគ្គទស្សនម្ហីតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន សច្ចបដិវេធេន ‘‘នវ មគ្គង្គានិ, អដ្ឋ ពោជ្ឈង្គានី’’តិអាទិនា វិវាទោ នត្ថិ. ឯកធម្មចារិតាយាតិ សមានធម្មចារិតាយ. ន ហិ បដិវិទ្ធសច្ចានំ ‘‘មយា ធម្មោ សុទិដ្ឋោ, តយា ទុទ្ទិដ្ឋោ’’តិអាទិនា វិវាទោ អត្ថិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សង្ឃាតា ហិ តេ ឧត្តមបុរិសា. ឥមិនាតិ ‘‘សហធម្មិកា ខោ បនា’’តិអាទិវចនេន. តត្ថ បិយមនាបគ្គហណេន សីលេសុ បរិបូរការិតាបទេសេន ឯកទេសេន គហិតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេតិ. យេ ហិ សម្បន្នសីលា សុវិសុទ្ធទស្សនា, តេ វិញ្ញូនំ បិយា មនាបាតិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘អត្ថិ ខោ នោ អាវុសោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេន រតនត្តយបសាទជោតនេន អក្ខាតា តេសុ តេសុ សុត្តបទេសេសុ.

១៤១. សត្ថរិ បសាទោតិ បសាទគ្គហណេន ‘‘ភគវតា’’តិអាទិនា វា បសាទនីយា ធម្មា គហិតា. តេន ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ទស្សេតិ, តថា ‘‘ធម្មេ បសាទោ’’តិ ឥមិនា ធម្មសុធម្មតំ, ឥតរេន សង្ឃសុប្បដិបន្នតំ. យេន ចិត្តេន អញ្ញត្ថ អនុបលព្ភមានេន សាសនេយេវ សមណោ ឥតោ ពហិទ្ធា នត្ថីតិ អយមត្ថោ, សម្មទេវ, បតិដ្ឋាបិតោតិ វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ យោជនា – យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោ អម្ហាកំ សត្ថា, តស្មា អត្ថិ ខោ នោ, អាវុសោ, សត្ថរិ បសាទោ, សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា ចស្ស ស្វាខាតោ ធម្មោតិ អត្ថិ ធម្មេ បសាទោ, តតោ ឯវ ច អត្ថិ សីលេសុ បរិបូរការិតាតិ សហធម្មិកា…បេ… បព្ពជិតា ចាតិ ឯវមេត្ថ សត្ថរិ បសាទេន ធម្មេ បសាទោ, តេន សង្ឃសុប្បដិបត្តីតិ អយញ្ច នយោ លេសេនបិ បរប្បវាទេសុ នត្ថីតិ ឥធេវ សមណោ…បេ… សមណេហិ អញ្ញេហីតិ.

បដិវិទ្ធសច្ចានំ បហីនានុរោធានំ គេហស្សិតបេមស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ‘‘ឥទានី’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឧបជ្ឈាយេន, ភិក្ខវេ, សទ្ធិវិហារិកម្ហិ បុត្តបេមំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ’’តិអាទិវចនំ (មហាវ. ៦៥) កថន្តិ? នយិទំ គេហស្សិតបេមំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំសទិសត្តា បន បេមមុខេន វុត្តោ មេត្តាស្នេហោ. ន ហិ ភគវា ភិក្ខូ សំកិលេសេ និយោជេតិ. ឯវរូបំ បេមំ សន្ធាយាតិ បសាទាវហគុណាវហតោ បូរណាទីសុ ភត្តិ បសាទោ ន ហោតិ, បសាទបតិរូបកា បន លោភបវត្តីតិ ទដ្ឋព្ពា. ថេរោតិ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ. យេន អដ្ឋកថា បោត្ថកំ អារោបិតា. ឯកោវ សត្ថា អនញ្ញសាធារណគុណត្តា, អញ្ញថា អនច្ឆរិយត្តា សត្ថុលក្ខណមេវ ន បរិបូរេយ្យ. វិសុំ កត្វាតិ អញ្ញេហិ វិវេចេត្វា អត្តនោ អាវេណិកំ កត្វា. ‘‘អម្ហាកំ សត្ថា’’តិ ព្យាវទន្តានំ អញ្ញេសំ សត្ថា ន ហោតីតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវ ហោតិ, តថា ច បទេសវត្តិនិំ តស្ស សត្ថុតំ បដិជានន្តា បរិបុណ្ណលក្ខណសត្ថុតំ ឥច្ឆន្តានម្បិ តតោ វិរុទ្ធា សត្ថុភាវបរិយេសនេន បរាជិតា ហោន្តិ. បរិយត្តិធម្មេតិ អធិកព្រហ្មគុណសុត្តគេយ្យាទិប្បភេទសមយេ. តត្ថ អជសីល…បេ… កុក្កុរសីលាទីសូតិ ឥទំ យេភុយ្យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ តាទិសំ វតសមាទានសព្ភាវតោ វុត្តំ, អាទិ-សទ្ទេន យមនិយមចាតុយាមសំវរាទីនំ សង្គហោតិ. អធិប្បយាសោតិ អធិកំ បយសតិ បយុជ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, សវិសេសំ អធិកត្តព្ពកិរិយា (អ. និ. ដី. ២.៣.១១៧). តេនាហ ‘‘អធិកប្បយោគោ’’តិ.

តស្ស បសាទស្ស បរិយោសានភូតាតិ តស្ស សត្ថរិ ធម្មេ ច បសាទស្ស និដ្ឋានភូតា. និដ្ឋាតិ មោក្ខោ. សមយវាទីនញ្ហិ តស្មិំ តស្មិំ សមយេ តទុបទេសកេ ច បសាទោ យាវទេវ មោក្ខាធិគមនដ្ឋោ. ទិដ្ឋិគតិកា តថា តថា អត្តនោ លទ្ធិវសេន និដ្ឋំ បរិកប្បេន្តិ យេវាតិ អាហ ‘‘និដ្ឋំ អបញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថី’’តិ. ព្រាហ្មណានន្តិ ព្រាហ្មណវាទីនំ. តេសំ ឯកច្ចេ ព្រហ្មុនា សលោកតា និដ្ឋាតិ វទន្តិ, ឯកច្ចេ តស្ស សមីបតា, ឯកច្ចេ តេន សំយោគោ និដ្ឋាតិ វទន្តិ. តត្ថ យេ សលោកតាវាទិនោ សមីបតាវាទិនោ ច, តេ ទ្វេធាវាទិនោ, ឥតរេ អទ្វេធាវាទិនោ. សព្ពេបិ តេ អត្ថតោ ព្រហ្មលោកុបបត្តិយំយេវ និដ្ឋាសញ្ញិនោ. តត្ថ ហិ នេសំ និច្ចាភិនិវេសោ យថា តំ ពកស្ស ព្រហ្មុនោ. តេន វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មលោកោ និដ្ឋា’’តិ. ព្រហ្មលោកោតិ បឋមជ្ឈានភូមិ. មហាតាបសានន្តិ វេខនសាទិតាបសានំ. មហាព្រហ្មា វិយ បឋមជ្ឈានភូមិយំ អាភស្សរេសុ ឯកោ សព្ពសេដ្ឋោ នត្ថីតិ ‘‘អាភស្សរា’’តិ បុថុវចនំ. បរិព្ពាជកានន្តិ សញ្ចយាទិបរិព្ពាជកានំ. អន្តោ ច មនោ ច ឯតស្ស នត្ថីតិ អនន្តមានសោ. អាជីវកានញ្ហិ សព្ពទាភាវតោ អនន្តោ, សុខទុក្ខាទិសមតិក្កមនតោ អមានសោ. ឥមិនា អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តតំ ទស្សេតិ.

បបញ្ចេ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. តណ្ហាទិដ្ឋិយោវ អធិប្បេតា មមង្ការអហង្ការវិគមស្ស អធិប្បេតត្តា. យថា បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯកោវ កិលេសោ លោភោ អាគតោ, ឯវំ ទ្វីសុ ឋានេសុ តយោ កិលេសា អាគតា ‘‘ទោសោ មោហោ ទិដ្ឋី’’តិ. ‘‘សទោសស្សា’’តិ ហិ វុត្តដ្ឋានេ បដិឃំ អកុសលមូលំ គហិតំ, ‘‘បដិវិរុទ្ធស្សា’’តិ វិរោធោ, ‘‘សមោហស្សា’’តិ មោហោ អកុសលមូលំ, ‘‘អវិទ្ទសុនោ’’តិ មល្យំ, អសម្បជញ្ញំ វា, ‘‘សឧបាទានស្សា’’តិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន គហណំ, ‘‘បបញ្ចារាមស្សា’’តិ បបញ្ចុប្បត្តិវសេន.

អាការតោតិ បវត្តិអាការតោ. បទន្តរេន រាគវិសេសស្ស វុច្ចមានត្តាអាទិតោ វុត្តំ សរាគវចនំ ឱឡារិកំ រាគវិសយន្តិ អាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណិករាគវសេនា’’តិ. គហណវសេនាតិ ទឡ្ហគ្គហណវសេន. ‘‘អនុរុទ្ធបដិវិរុទ្ធស្សា’’តិ ឯកបទវសេន បាឡិយំ អាគតត្តា ឯកជ្ឈំ បទុទ្ធារោ កតោ. តត្ថ បន ‘‘អនុរុទ្ធស្សា’’តិ សុភវសេនាតិ ឯវមត្ថោ វត្តព្ពោ. ន ហិ បដិវិរុជ្ឈនំ សុភវសេន ហោតិ. បបញ្ចុប្បត្តិទស្សនវសេនាតិ កិលេសកម្មវិបាកានំ អបរាបរុប្បត្តិបច្ចយតាយ សំសារស្ស បបញ្ចនំ បបញ្ចោ, តស្ស ឧប្បត្តិហេតុភាវទស្សនវសេន. តណ្ហា ហិ ភវុប្បត្តិយា វិសេសបច្ចយោ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានទស្សនវសេនាតិ តណ្ហាបច្ចយស្ស ឧបាទានស្ស ទស្សនវសេន, យទវត្ថា តណ្ហា ឧបាទានស្ស បច្ចយោ, តទវត្ថាទស្សនវសេន. ផលេន ហិ ហេតុវិសេសកិត្តនមេតន្តិ. ឯវំ វិទ្ធំសេថាតិ កាមរាគភវតណ្ហាទិវសេន លោភំ កស្មា ឯវំ វិប្បកិរេថ. តណ្ហាករណវសេនាតិ តណ្ហាយនករណវសេន សុភាការគ្គហណវសេន. សុភន្តិ ហិ អារម្មណេ បវត្តោ រាគោ ‘‘សុភ’’ន្តិ វុត្តោ.

១៤២. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទិដ្ឋិវាទោ. ទិដ្ឋិវសេន ហិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, អសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ច ទិដ្ឋិគតិកា បញ្ញបេន្តិ. តេនាហ ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយោ’’តិ (ម. និ. ១.១៤២). តណ្ហារហិតាយ ទិដ្ឋិយា អភាវតោ តណ្ហាវសេនេវ ច អត្តនោ សស្សតភាវាភិនិវេសោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនា’’តិ. អល្លីនាតិ និស្សិតា. ឧបគតាតិ អវិស្សជ្ជនវសេន ឯកិភាវមិវ គតា. អជ្ឈោសិតាតិ តាយ ទិដ្ឋិយា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបិតា វិយ តទន្តោគធា. តេនាហ ‘‘អនុបវិដ្ឋា’’តិ. យថា គហដ្ឋានំ កាមជ្ឈោសានំ វិវាទមូលំ, ឯវំ បព្ពជិតានំ ទិដ្ឋជ្ឈោសានន្តិ អាហ ‘‘វិភវទិដ្ឋិយា តេ បដិវិរុទ្ធា’’តិ. ទិដ្ឋិវិរោធេន ហិ ទិដ្ឋិគតិកវិរោធោ.

ខណិកសមុទយោ ឧប្បាទក្ខណោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋីនំ និព្ពត្តី’’តិ. ទិដ្ឋិនិព្ពត្តិគ្គហណេនេវ ចេត្ថ យថា ទិដ្ឋីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នតា វិភាវិតា, ឯវំ ទិដ្ឋិវត្ថុនោបីតិ ឧភយេសម្បិ អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតា ច វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យានិ បដិសម្ភិទានយេន (បដិ. ម. ១.១២២) ‘‘បច្ចយសមុទយោ អដ្ឋ ឋានានី’’តិ វុត្តានិ, តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ អារម្មណដ្ឋេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៣.៨១; ៤.៣៤៥). អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ ឧបនិស្សយាទិវសេន បច្ចយភាវតោ. យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២, ៤៦១; សំ. និ. ៣.១, ៧). ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថា ចាហ ‘‘តទបិ ផស្សបច្ចយា (ទី. និ. ១.១១៨-១៣០), ផុស្ស ផុស្ស បដិសំវេទិយន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៤៤) ច. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ (សុ. និ. ៨៨០), បថវិំ បថវិតោ សញ្ញត្វា’’តិ (ម. និ. ១.២) ច អាទិ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១) ‘‘តក្កី ហោតិ វីមំសី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៤) ច អាទិ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ. យថាហ ភគវា ‘‘តស្សេវ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, អត្ថិ មេ អត្តាតិ អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៩). សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, តស្ស ភាវោ សមុដ្ឋានដ្ឋោ, តេន. ខណិកត្ថង្គមោ ខណិកនិរោធោ. បច្ចយត្ថង្គមោ អវិជ្ជាទីនំ អច្ចន្តនិរោធោ. សោ បន យេន ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គោ’’តិ អាហ. ចត្តារោ ហិ អរិយមគ្គា យថារហំ តស្ស តស្ស សង្ខារគតស្ស អច្ចន្តនិរោធហេតុ, ខណិកនិរោធោ បន អហេតុកោ.

អានិសំសន្តិ ឧទយំ. សោ បន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សម្បរាយិកោ ទុគ្គតិបរិកិលេសតាយអាទីនវបក្ខិកោ ឯវាតិ ឥតរំ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សន្ធាយា’’តិអាទិមាហ. អាទីនវម្បិ ទិដ្ឋធម្មិកមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិដ្ឋិគ្គហណមូលកំ ឧបទ្ទវ’’ន្តិអាទិមាហ. សោតិអាទីនវោ. អាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន នគ្គិយានសនសង្កដិវតាទីនំ សង្គហោ. និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណន្តិ វុច្ចមានេ ទស្សនមគ្គោ ឯវ ទិដ្ឋីនំ និស្សរណំ សិយា, តស្ស បន អត្ថង្គមបរិយាយេន គហិតត្តា សព្ពសង្ខតនិស្សដំ និព្ពានំ ទិដ្ឋីហិបិ និស្សដន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋីនំ និស្សរណំ នាម និព្ពាន’’ន្តិ. ឥមិនាតិអាទីសុ វត្តព្ពំ អនុយោគវត្តេ វុត្តនយមេវ.

១៤៣. ទិដ្ឋិច្ឆេទនំ ទស្សេន្តោតិ សព្ពុបាទានបរិញ្ញាទស្សនេន សព្ពសោ ទិដ្ឋីនំ សមុច្ឆេទវិធិំ ទស្សេន្តោ. វុត្តាយេវាតិ –

‘‘ឧបាទានានិ ចត្តារិ, តានិ អត្ថវិភាគតោ;

ធម្មសង្ខេបវិត្ថារា, កមតោ ច វិភាវយេ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៥) –

គាថំ ឧទ្ទិសិត្វា អត្ថវិភាគាទិវសេន វុត្តាយេវ. កាមំ ឥតោ ពាហិរកានំ ‘‘ឥមានិ ឧបាទានានិ ឯត្តកានិ ចត្តារិ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ឦទិសំ ញាណំ នត្ថិ, កេវលំ បន កេចិ ‘‘កាមា បហាតព្ពា’’តិ វទន្តិ, កេចិ ‘‘នត្ថិ បរោ លោកោតិ ច, មិច្ឆា’’តិ វទន្តិ, អបរេ ‘‘សីលព្ពតេន សុទ្ធីតិ ច, មិច្ឆា’’តិ វទន្តិ, អត្តទិដ្ឋិយា បន មិច្ឆាភាវំ សព្ពសោ ន ជានន្តិ ឯវ. យត្តកំ បន ជានន្តិ, តស្សបិ អច្ចន្តប្បហានំ ន ជានន្តិ, តថាបិ សព្ពស្ស បរិញ្ញេយ្យស្ស បរិញ្ញេយ្យំ បញ្ញបេមឥច្ចេវ តិដ្ឋន្តិ. ឯវំភូតានំ បន នេសំ តត្ថ យាទិសី បដិបត្តិ, តំ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ. តេន តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វិជ្ជមានតាយ អវិច្ឆេទតំ ទស្សេតិ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជុបគមនេន សមណា, ជាតិមត្តេន ច ព្រាហ្មណា. សព្ពេសន្តិ អនវសេសានំ ឧបាទានានំ សមតិក្កមំ បហានំ. សម្មា ន បញ្ញបេន្តីតិ យេសំ បញ្ញបេន្តិ, តេសម្បិ សម្មា បរិញ្ញំ ន បញ្ញបេន្តិ. ឥទានិ តំ អត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហោតិក-កុដីចក-ពហូទក-ហំស-បរមហំស-កាជក-តិទណ្ឌ-មោនវត-សេវ-បារុបក-បញ្ចមរត្តិក- សោមការក-មុគព្ពត-ចរពាក-តាបស-និគន្ថា-ជីវក-ឥសិ-បារាយនិក-បញ្ចាតបិក-កាបិល- កាណាទ-សំសារមោចក-អគ្គិភត្តិក-មគវតិក-គោវតិក-កុក្កុរវតិក-កាមណ្ឌលុក- វគ្គុលិវតិក-ឯកសាដក-ឱទកសុទ្ធិក-សរីរសន្តាបក-សីលសុទ្ធិក-ឈានសុទ្ធិក-ចតុព្ពិធ- សស្សតវាទាទយោ ឆន្នវុតិ តណ្ហាបាសេន ឌំសនតោ, អរិយធម្មស្ស វា វិពាធនតោ បាសណ្ឌា. វត្ថុបដិសេវនំ កាមន្តិ ព្យាបារស្ស វត្ថុនោ បដិសេវនសង្ខាតំ កាមំ. ថេយ្យេន សេវន្តីតិ បដិហត្ថអាទិសមញ្ញាយ លោកស្ស វចនវសេន សេវន្តិ. តីណិ ការណានីតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តានិ ទិដ្ឋិវិសេសភូតានិ វដ្ដការណានិ.

អត្ថសល្លាបិកាតិ អត្ថស្ស សល្លាបិកា, ទ្វិន្នំ អធិប្បេតត្ថសល្លាបវិភាវិនីតិ អធិប្បាយោ. ទ្វិន្នញ្ហិ វចនំ សល្លាបោ. តេនាហ ‘‘បថវី កិរា’’តិអាទិ.

យោ តិត្ថិយានំ អត្តនោ សត្ថរិ ធម្មេ សហធម្មិកេសុ ច បសាទោ វុត្តោ, តស្ស អនាយតនគតត្តា អប្បសាទកភាវទស្សនំ បសាទបច្ឆេទោ. តថាបវត្តោ វាទោ បសាទបច្ឆេទវាទោ វុត្តោ. ឯវរូបេតិ ឦទិសេ វុត្តនយេន កិលេសានំ អនុបសមសំវត្តនិកេ. ធម្មេតិ ធម្មបតិរូបកេ. វិនយេតិ វិនយបតិរូបកេ. តិត្ថិយា ហិ កោហញ្ញេ ឋត្វា លោកំ វញ្ចេន្តា ធម្មំ កថេមាតិ ‘‘សត្តិមេ កាយា អកដា អកដវិធា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៧៤) យំ កិញ្ចិ កថេត្វា តថា ‘‘វិនយំ បញ្ញបេមា’’តិ គោសីលវគ្គុលិវតាទីនិ បញ្ញបេត្វា តាទិសំ សាវកេ សិក្ខាបេត្វា ‘‘ធម្មវិនយោ’’តិ កថេន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ធម្មវិនយេ’’តិ. តេនាហ ‘‘ឧភយេនបិ អនិយ្យានិកំ សាសនំ ទស្សេតី’’តិ. បរិត្តម្បិ នាម បុញ្ញំ កាតុកាមំ មច្ឆេរមលាភិភូតតាយ និវារេន្តស្ស អន្តរាយំ តស្ស ករោតោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពតា សម្បរាយេ ច ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា, កិមង្គំ បន សកលវដ្ដទុក្ខនិស្សរណាវហេ ជិនចក្កេ បហារទាយិនោ តិត្ថករស្ស តទោវាទករស្ស ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិយ្យានិកសាសនម្ហិ ហី’’តិអាទិមាហ. យថា សោ បសាទោ សម្បរាយេ ន សម្មគ្គតោ អត្តនោ បវត្តិវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កញ្ចិ កាលំ គន្ត្វាបិ បច្ឆា វិនស្សតិ យេវា’’តិ អាហ, អវេច្ចប្បសាទោ វិយ អច្ចន្តិកោ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

សម្បជ្ជមានា យថាវិធិបដិបត្តិយា តិរច្ឆានយោនិំ អាវហតិ. កម្មសរិក្ខកេន ហិ វិបាកេនេវ ភវិតព្ពំ. សព្ពម្បិ ការណភេទន្តិ សព្ពម្បិ យថាវុត្តំ តិត្ថករានំ សាវកានំ អបាយទុក្ខាវហំ មិច្ឆាបដិបត្តិសង្ខាតំ ការណវិសេសំ. សោ បនេស បសាទោ ន និយ្យាតិ មិច្ឆត្តបក្ខិកត្តា សុរាបីតសិង្គាលេ បសាទោ វិយ. សុរំ បរិស្សាវេត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ សុរាជល្លិកំ. ព្រាហ្មណា នាម ធនលុទ្ធាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឥមំ វញ្ចេស្សាមី’’តិ. កំសសតាតិ កហាបណសតា.

១៤៤. តស្សាតិ បសាទស្ស. សព្ពោបិ លោភោ កាមុបាទានន្តេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេន កាមុបាទានស្ស បហានបរិញ្ញ’’ន្តិ. ឯវរូបេតិ ឦទិសេ សព្ពសោ កិលេសានំ ឧបសមសំវត្តនិកេ. យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានានំ អបាយេសុ អបតនវសេន ធារណដ្ឋេន ធម្មេ. សព្ពសោ វិនយនដ្ឋេន វិនយេ. តត្ថ ភវទុក្ខនិស្សរណាយ សំវត្តនេ.

នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បច្ចេកពោធិបារមីនំ បូរណេន តត្ថ ពុទ្ធសាសនេ បរិចយេន ច ភគវតិ បសន្នចិត្តតាយ ច. ‘‘ឧលូកា’’ត្យាទិគាថា រុក្ខទេវតាយ ភាសិតា. កាលុដ្ឋិតន្តិ សាយន្ហកាលេ ទិវាវិហារតោ ឧដ្ឋិតំ. ទុគ្គតេសោ ន គច្ឆតីតិ ទុគ្គតិំ ឯសោ ន គមិស្សតិ. មោរជិកោ មុរជវាទកោ. មហាភេរិវាទកវត្ថុអាទីនិបិ សិតបាតុករណំ អាទិំ កត្វា វិត្ថារេតព្ពានិ.

បរមត្ថេតិ លោកុត្តរធម្មេ. កិំ បន វត្តព្ពន្តិ ធម្មេបិ បរមត្ថេ និមិត្តំ គហេត្វា សុណន្តានំ. សាមណេរវត្ថូតិ បព្ពជិតទិវសេយេវ សប្បេន ទដ្ឋោ ហុត្វា កាលំ កត្វា ទេវលោកំ ឧបបន្នសាមណេរវត្ថុ.

ខីរោទនន្តិ ខីរេន សទ្ធិំ សម្មិស្សំ ឱទនំ. តិម្ពរុសកន្តិ តិន្ទុកផលំ. តិបុសសទិសា ឯកា វល្លិជាតិ តិម្ពរុសំ, តស្ស ផលំ តិម្ពរុសកន្តិ ច វទន្តិ. កក្ការិកន្តិ ខុទ្ទកឯលាឡុកំ. មហាតិបុសន្តិ ច វទន្តិ. វល្លិបក្កន្តិ ខុទ្ទកតិបុសវល្លិយា ផលំ. ហត្ថបតាបកន្តិ មន្ទាមុខិ. អម្ពកញ្ជិកន្តិ អម្ពិលកញ្ជិកំ. ខឡយាគុន្តិបិ វទន្តិ. ទោណិនិម្មជ្ជនិន្តិ សតេលំ តិលបិញ្ញាកំ. វិធុបនន្តិ ចតុរស្សពីជនិំ. តាលវណ្ដន្តិ តាលបត្តេហិ កតមណ្ឌលពីជនិំ. មោរហត្ថន្តិ មោរបិញ្ឆេហិ កតំ មកសពីជនិំ.

វុត្តនយានុសារេនេវាតិ យស្មា ឥធាបិ យថាវុត្តំ សព្ពម្បិ ការណភេទំ ឯកតោ កត្វា ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’ន្តិអាទិមាហ, តស្មា តត្ថ អនិយ្យានិកសាសនេ វុត្តនយស្ស អនុស្សរណវសេន យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

១៤៥. បរិញ្ញន្តិ បហានបរិញ្ញំ. តេសំ បច្ចយំ ទស្សេតុន្តិ ឧបាទានានំ បរិញ្ញា នាម បហានបរិញ្ញា. តេសំ អច្ចន្តនិរោធោ អធិប្បេតោ, សោ ច បច្ចយនិរោធេន ហោតីតិ តេសំ បច្ចយំ មូលការណតោ បភុតិ ទស្សេតុំ. អយន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានោ ឯត្ថ ‘‘ឥមេ ចា’’តិអាទិបាឋេ ‘‘កិំ និទានា’’តិអាទិសមាសបទានំ អត្ថោ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘តណ្ហាសមុទយា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសុ. ឥមិនា ឯវ ច សព្ពគ្គហណេន ‘‘ផស្សនិទានា’’តិអាទីនម្បិ បទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមេ អញ្ញតិត្ថិយា ឧបាទានានម្បិ សមុទយំ ន ជានន្តិ, កុតោ និរោធំ, តថាគតោ បន តេសំ តប្បច្ចយបច្ចយានម្បិ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យាថាវតោ ជានាតិ, តស្មា – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩) យថារទ្ធសីហនាទំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមេ ច, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ឧបាទានា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៤៥) នយេន ទេសនំ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន ឱតារេន្តោ វដ្ដំ ទស្សេត្វា ‘‘យតោ ច ខោ’’តិអាទិនា វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ អរហត្តេន ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ, តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បន ភគវា’’តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.