៧. អាវត្តហារវណ្ណនា

‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ឥមិនា យោនិសោមនសិការបដិក្ខេបមុខេន អយោនិសោមនសិការបរិគ្គហោ ទីបិតោ. ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិនា សប្បុរិសូបនិស្សយាទិបដិក្ខេបមុខេន អសប្បុរិសូបនិស្សយាទិបរិគ្គហោ ទីបិតោ. តេសុ បុរិមនយេន អាសយវិបត្តិ កិត្តិតា, ទុតិយេន បយោគវិបត្តិ. បុរិមេន ចស្ស កិលេសវដ្ដំ, តញ្ច យតោ វិបាកវដ្ដន្តិ សកលំ សំសារចក្កមាវត្តតិ. ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិនា តត្ថ តិស្សោ មញ្ញនា វុត្តា. តាសុ តណ្ហាមញ្ញនា ‘‘ឯតំ មមា’’តិ តណ្ហាគ្គាហោ, មានមញ្ញនា ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ មានគ្គាហោ, ទិដ្ឋិមញ្ញនា ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ. តត្ថ តណ្ហាគ្គាហេន ‘‘តណ្ហំ បដិច្ចបរិយេសនា’’តិអាទិកា (ទី. និ. ២.១០៣; ទី. និ. ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.២៣; វិភ. ៩៦៣) នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ. មានគ្គាហេន ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិកា នវ មានវិធា អាវត្តន្តិ. ទិដ្ឋិគ្គាហេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិកា (សំ. និ. ៤.៣៤៥) វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ អាវត្តតិ. តីសុ ច គាហេសុ យាយ សញ្ញាយ តណ្ហាគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា ទុក្ខសញ្ញា ទុក្ខានុបស្សនា. យាយ សញ្ញាយ មានគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា អនិច្ចសញ្ញា អនិច្ចានុបស្សនា. យាយ បន សញ្ញាយ ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា អនត្តសញ្ញា អនត្តានុបស្សនា. តត្ថ បឋមគ្គាហវិសភាគតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ, ទុតិយគ្គាហវិសភាគតោ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ, តតិយគ្គាហវិសភាគតោ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ.

សេក្ខគ្គហណេន អរិយាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សង្គហោ, តតោ ច បរតោឃោសយោនិសោមនសិការា ទីបិតា ហោន្តិ. បរតោឃោសេន ច សុតវា អរិយសាវកោតិ អាវត្តតិ, យោនិសោមនសិការេន នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ, ចតុព្ពិធញ្ច សម្បត្តិចក្កំ. ‘‘មា មញ្ញី’’តិ មញ្ញនានំ វិប្បកតប្បហានតាគហណេន ឯកច្ចាសវបរិក្ខយោ ទីបិតោ ហោតិ, តេន ច សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តកាយសក្ខិភាវា អាវត្តន្តិ. ‘‘អរហំ ខីណាសវោ’’តិអាទិនា អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ ទស្សិតា ហោន្តិ, សីលក្ខន្ធាទិបារិបូរិយា ច ទស នាថករណា ធម្មា អាវត្តន្តិ. ‘‘ន មញ្ញតី’’តិ មញ្ញនាបដិក្ខេបេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សម្មាបដិបត្តិ ទស្សិតា, តាយ ច សាតិសយា និកន្តិបរិយាទានមានសមុគ្ឃាដនទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនានិ បកាសិតានីតិ អប្បណិហិតានិមិត្ត-សុញ្ញតវិមោក្ខា អាវត្តន្តិ.

‘‘តថាគតោ’’តិអាទិនា សព្ពញ្ញុគុណា វិភាវិតាតិ តទវិនាភាវតោ ទសពល-ចតុវេសារជ្ជអសាធារណញាណអាវេណិកពុទ្ធធម្មា អាវត្តន្តិ. ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិអាទិនា សទ្ធិំ ហេតុនា វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុវិភាវនេន ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អាវត្តន្តិ. ‘‘តណ្ហានំ ខយា’’តិអាទិនា តណ្ហប្បហានាបទេសេន តទេកដ្ឋភាវតោ ទិយឌ្ឍស្ស កិលេសសហស្សស្ស បហានំ អាវត្តតិ. ‘‘សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ច វុត្តត្តា ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ, ‘‘ឥតិ វិទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស មញ្ញនាភាវហេតុភូតស្ស បច្ចយាការវេទនស្ស សាវកេហិ អសាធារណញាណចារភាវោ ទស្សិតោ, តេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិ ភគវតោ មហាវជិរញាណំ អាវត្តតីតិ. អយំ អាវត្តោ ហារោ.