សោឡសហារវណ្ណនា

១. ទេសនាហារវណ្ណនា

តត្ថ យេ ឧបាទានក្ខន្ធធម្មេ ឧបាទាយ បថវីអាទិភូតាទិភេទា បញ្ញត្តិ, តេ បញ្ញត្តិបដិបាទនភាវេន ជាតិជរាមរណវិសេសនទុក្ខបរិយាយេន ច វុត្តា តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ. មញ្ញនាភិនន្ទននន្ទីបរិយាយេហិ វុត្តា តណ្ហា សមុទយសច្ចំ. អយំ តាវ សុត្តន្តនយោ. អភិធម្មនយេ បន យថាវុត្តតណ្ហាយ សទ្ធិំ ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិនា ទីបិតា អវិជ្ជាទយោ, មញ្ញនាបរិយាយេន គហិតា មានទិដ្ឋិយោ, ភវបទេន គហិតោ កម្មភវោ ចាតិ សព្ពេបិ កិលេសាភិសង្ខារា សមុទយសច្ចំ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ. អរិយធម្មគ្គហណេន, បរិញ្ញាភិក្ខុសេក្ខាភិញ្ញាគហណេហិ, រាគាទិខយវចនេហិ, សម្មាសម្ពោធិគហណេន ច មគ្គសច្ចំ. កេចិ បន តណ្ហាក្ខយាទិវចនេហិ និរោធសច្ចំ ឧទ្ធរន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ តត្ថ តណ្ហាក្ខយាទីនំ មគ្គកិច្ចភាវស្ស ឧទ្ធដត្តា.

តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, តេសំ ភិក្ខូនំ មានភញ្ជនំ ផលំ, តថា ‘‘យថាវុត្តវិភាគាវពោធោ’’តិអាទិនា វុត្តំ បយោជនញ្ច. តស្ស និប្ផត្តិការណត្តា ទេសនាយ វិចិត្តតា ចតុន្នំ បុគ្គលានំ យាថាវតោ សភាវូបធារណញ្ច ឧបាយោ, បថវីអាទីសុ បុថុជ្ជនាទីនំ បវត្តិទស្សនាបទេសេន បថវីអាទយោ ឯកន្តតោ បរិជានិតព្ពា, មញ្ញនា ច បហាតព្ពាតិ អយមេត្ថ ភគវតោ អាណត្តីតិ. អយំ ទេសនាហារោ.

២. វិចយហារវណ្ណនា

មញ្ញនានំ សក្កាយស្ស អវិសេសហេតុភាវតោ, កស្សចិបិ តត្ថ អសេសិតព្ពតោ ច សព្ពគហណំ, សភាវធារណតោ និស្សត្តនិជ្ជីវតោ ច ធម្មគ្គហណំ, បតិដ្ឋាភាវតោ អាវេណិកហេតុភាវតោ ច មូលគ្គហណំ, ការណភាវតោ ទេសនត្ថសម្ភវតោ ច បរិយាយគ្គហណំ, សម្មុខភាវតោ សម្បទានត្ថសម្ភវតោ ច ‘‘វោ’’តិ វចនំ, តថារូបគុណយោគតោ អភិមុខីករណតោ ច ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាលបនំ. ទេសេតុំ សមត្ថភាវតោ តេសំ សតុប្បាទនត្ថញ្ច ‘‘ទេសេស្សាមី’’តិ បដិជាននំ, ទេសេតព្ពតាយ បដិញ្ញាតភាវតោ, យថាបដិញ្ញញ្ច ទេសនតោ ‘‘ត’’ន្តិ បច្ចាមសនំ, សោតព្ពភាវតោ, សវនត្ថស្ស ច ឯកន្តេន និប្ផាទនតោ ‘‘សុណាថា’’តិ វុត្តំ. សក្កាតព្ពតោ, សក្កច្ចកិរិយាយ ឯវ ច តទត្ថសិទ្ធិតោ ‘‘សាធុក’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មស្ស មនសិករណីយតោ តទធីនត្តា ច សព្ពសម្បត្តីនំ ‘‘មនសិ ករោថា’’តិ វុត្តំ យថាបរិញ្ញាតាយ ទេសនាយ បរិព្យត្តភាវតោ វិត្ថារត្ថសម្ភវតោ ច ‘‘ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តំ. ភគវតោ សទេវកេន លោកេន សិរសា សម្បដិច្ឆិតព្ពវចនត្តា, តស្ស ច យថាធិប្បេតត្ថសាធនតោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ. សត្ថុ ឧត្តមគារវដ្ឋានភាវតោ, តត្ថ ច គារវស្ស ឧឡារបុញ្ញភាវតោ ‘‘ភន្តេ’’តិ វុត្តំ. ភិក្ខូនំ តថាកិរិយាយ និច្ឆិតភាវតោ វចនាលង្ការតោ ច ‘‘ខោ’’តិ វុត្តំ. សវនស្ស បដិជានិតព្ពតោ, តថា តេហិ បដិបន្នត្តា ច ‘‘បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ បច្ចក្ខភាវតោ, សកលស្សបិ ឯកជ្ឈំ ករណតោ ‘‘ឯត’’ន្តិ វុត្តំ.

វុច្ចមានស្ស បុគ្គលស្ស លោកបរិយាបន្នត្តា លោកាធារត្តា ច លោកំ ឧបាទាយ ‘‘ឥធា’’តិ វុត្តំ. បដិវេធពាហុសច្ចាភាវតោ បរិយត្តិពាហុសច្ចាភាវតោ ច ‘‘អស្សុតវា’’តិ វុត្តំ. បុថូសុ, បុថុ វា ជនភាវតោ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ វុត្តំ. អនរិយធម្មវិរហតោ អរិយធម្មសមន្នាគមតោ ច ‘‘អរិយាន’’ន្តិ វុត្តំ. អរិយភាវករាយ បដិបត្តិយា អភាវតោ, តត្ថ កោសល្លទមថាភាវតោ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិ វុត្តំ. អសន្តធម្មស្សវនតោ សន្តធម្មសមន្នាគមតោ សព្ភិ បាសំសិយតោ ច ‘‘សប្បុរិសាន’’ន្តិ វុត្តំ. សប្បុរិសភាវករាយ បដិបត្តិយា អភាវតោ, តត្ថ ច កោសល្លទមថាភាវតោ ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិអាទិ វុត្តំ. បថវីវត្ថុកានំ មញ្ញនានំ, ឧបរិ វុច្ចមានានញ្ចមញ្ញនានំ មូលកត្តា បបញ្ចសង្ខានំ ‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ វុត្តំ. អន្ធបុថុជ្ជនស្ស អហំការ-មមំការានំ កត្ថចិបិ អប្បហីនត្តា ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

បុព្ពេ អគ្គហិតត្តា, សាមញ្ញតោ ច គយ្ហមានត្តា, បុគ្គលស្ស បថវីអាទិអារម្មណសភាគតាយ លព្ភមានត្តា ច ‘‘យោបី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យោ’’តិ អនិយមេន គហិតស្ស និយមេតព្ពតោ បដិនិទ្ទិសិតព្ពតោ ច; ‘‘សោ’’តិ វុត្តំ សាតិសយំ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ កិលេសភេទនសម្ភវតោ ច ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វុត្តំ. សិក្ខាហិ សមន្នាគមតោ សេក្ខធម្មបដិលាភតោ ច ‘‘សេក្ខោ’’តិ វុត្តំ. មនសា លទ្ធព្ពស្ស អរហត្តស្ស អនធិគតត្តា អធិគមនីយតោ ច ‘‘អប្បត្តមានសោ’’តិ វុត្តំ. អបរេន អនុត្តរណីយតោ, បរំ អនុច្ឆវិកភាវេន ឧត្តរិត្វា ឋិតត្តា ច ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ. យោគេន ភាវនាយ កាមយោគាទិតោ ច ខេមំ សិវំ អនុបទ្ទវន្តិ ‘‘យោគក្ខេម’’ន្តិ វុត្តំ. ឆន្ទប្បវត្តិយា ឧស្សុក្កាបត្តិយា ច ‘‘បត្ថយមានោ’’តិ វុត្តំ. តទត្ថស្ស សព្ពសោ សព្ពឥរិយាបថវិហារស្ស សមថវិបស្សនាវិហារស្ស ទិព្ពវិហារស្ស ច វសេន ‘‘វិហរតី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខស្ស សព្ពសោ អភិញ្ញេយ្យភាវញ្ចេវ បរិញ្ញេយ្យភាវញ្ច ញាណេន អភិភវិត្វា ជាននតោ ‘‘អភិជានាតី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខស្ស សព្ពសោ អប្បហីនមញ្ញនតាយ អភាវតោ ‘‘មា មញ្ញី’’តិ វុត្តំ. សេសំ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. ឥមិនា នយេន ឥតោ បរំ សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោ. សក្កា ហិ អដ្ឋកថំ តស្សា លីនត្ថវណ្ណនញ្ច អនុគន្ត្វា អយមត្ថោ វិញ្ញូហិ វិភាវេតុន្តិ អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ. ឥតិ អនុបទវិចយតោ វិចយោ ហារោ.

៣. យុត្តិហារវណ្ណនា

សក្កាយស្ស សព្ពមញ្ញនានំ មូលភាវោ យុជ្ជតិ បរិកប្បមត្តកត្តា លោកវិចិត្តស្ស. ព្យាហុសច្ចទ្វយរហិតស្ស អន្ធបុថុជ្ជនភាវោ យុជ្ជតិ បុថុកិលេសាភិសង្ខារជននាទិសភាវត្តា. យថាវុត្តបុថុជ្ជនស្ស វា វុត្តប្បការពាហុសច្ចាភាវោ យុជ្ជតិ តស្មិំ សតិ សព្ភាវតោ. តត្ថ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អរិយានំ សប្បុរិសានញ្ច អទស្សាវិតាទិ យុជ្ជតិ អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច តេន អទិដ្ឋត្តា អប្បដិបន្នត្តា ច តថា តស្ស បថវិយា ‘‘អហំ បថវី, មម បថវី, បរោ បថវី’’តិ សញ្ជាននំ យុជ្ជតិ អហំការមមំការានំ សព្ពេន សព្ពំ អប្បហីនត្តា. តថា សញ្ជានតោ ចស្ស បថវិំ កម្មាទិករណាទិវសេន គហេត្វា នានប្បការតោ មញ្ញនាបវត្តិ យុជ្ជតិ សញ្ញានិទានត្តា បបញ្ចសង្ខានំ. យោ មញ្ញតិ, តស្ស អបរិញ្ញាតវត្ថុកតា យុជ្ជតិ បរិញ្ញាយ វិនា មញ្ញនាបហានាភាវតោ. ‘‘អាបំ អាបតោ សញ្ជានាតី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបរិយោសិតសិក្ខស្ស អប្បត្តមានសតា យុជ្ជតិ កតកិច្ចតាភាវតោ. សេក្ខស្ស សតោ យោគក្ខេមបត្ថនា យុជ្ជតិ តទធិមុត្តភាវតោ. តថា តស្ស បថវិយា អភិជាននា យុជ្ជតិ បរិញ្ញាបហានេសុ មត្តសោ ការិភាវតោ. តតោ ឯវ ចស្ស ‘‘មា មញ្ញី’’តិ វត្តព្ពតា យុជ្ជតិ វត្ថុបរិញ្ញាយ វិយ មញ្ញនាបហានស្សបិ វិប្បកតភាវតោ. សេក្ខស្ស បថវិយា បរិញ្ញេយ្យតា យុជ្ជតិ បរិញ្ញាតុំ សក្កុណេយ្យត្តា សព្ពសោ អបរិញ្ញាតត្តា ច. ‘‘អាបំ អាបតោ’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អរហត្តាទិយុត្តស្ស បថវិយាទីនំ អភិជាននា មញ្ញនាភាវោ ច យុជ្ជតិ សង្ខាតធម្មត្តា, សព្ពសោ កិលេសានំ បហីនត្តា, តតោ ឯវ ចស្ស វីតរាគាទិភាវោ តតោ សម្មទេវ ច បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិវិទ្ធតាតិ. អយំ យុត្តិហារោ.

៤. បទដ្ឋានហារវណ្ណនា

កិស្សោបិ មញ្ញនា សក្កាយស្ស បទដ្ឋានំ, មញ្ញនានំ អយោនិសោមនសិការោ បទដ្ឋានំ, សុតទ្វយវិរហោ អន្ធបុថុជ្ជនភាវស្ស បទដ្ឋានំ, សោ អរិយានំ អទស្សាវិតាយ បទដ្ឋានំ, សា អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ បទដ្ឋានំ, សា អរិយធម្មេ អវិនីតតាយ បទដ្ឋានំ. ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សញ្ញាវិបល្លាសោ មញ្ញនានំ បទដ្ឋានំ. សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ. មញ្ញនាសុ ច តណ្ហាមញ្ញនា ឥតរមញ្ញនានំ បទដ្ឋានំ ‘‘តណ្ហាគតានំ បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិត’’ន្តិ, (ទី. និ. ១.១០៥-១០៩) ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; មហាវ. ១) ច វចនតោ, តណ្ហាគតស្សេវ ច ‘‘សេយ្យោហមស្មិ’’ន្តិអាទិនា មានជប្បនាសព្ភាវតា. សព្ពាបិ វា មញ្ញនា សព្ពាសំ មញ្ញនានំ បទដ្ឋានំ. ‘‘ឧបាទានបច្ចយា តណ្ហា’’តិ ហិ វចនតោ ទិដ្ឋិបិ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ. ‘‘អហមស្មិ ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា’’តិ (ទី. និ. ១.៤២; ៣.៣៩) អាទិវចនតោ មានោបិ ទិដ្ឋិយា បទដ្ឋានំ. តថា ‘‘អស្មីតិ សតិ ឥត្ថំស្មីតិ ហោតិ, ឯវំស្មីតិ ហោតិ, អញ្ញថាស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិវចនតោ មានស្សបិ តណ្ហាយ បទដ្ឋានតា លព្ភតេវ. សេក្ខា ធម្មា សប្បទេសតោ មញ្ញនាបហានស្ស បទដ្ឋានំ. អសេក្ខា និប្បទេសតោ មញ្ញនាបហានស្ស បទដ្ឋានំ. កម្មភវោ ច ជាតិយា បទដ្ឋានំ. ជាតិ ជរាមរណស្ស បទដ្ឋានំ. បច្ចយាការស្ស យថាភូតាវពោធោ សម្មាសម្ពោធិយា បទដ្ឋានន្តិ. អយំ បទដ្ឋានោ ហារោ.

៥. លក្ខណហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ មូលគ្គហណេន មូលបរិយាយគ្គហណេន វា យថា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គយ្ហន្តិ, ឯវំ ទោសមោហាទីនម្បិ សក្កាយមូលធម្មានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ សក្កាយស្ស មូលភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘អស្សុតវា’’តិ ឥមិនា យថា តស្ស បុគ្គលស្ស បរិយត្តិបដិវេធសទ្ធម្មានំ អភាវោ គយ្ហតិ, ឯវំ បដិបត្តិសទ្ធម្មស្សបិ អភាវោ គយ្ហតិ សទ្ធម្មភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. អរិយានំ អទស្សនកាមតាទិលក្ខណា. ‘‘អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិ ឥមិនា អរិយធម្មាធិគមស្ស វិពន្ធភូតំ អញ្ញាណំ. ‘‘អរិយធម្មេ អវិនីតោ’’តិ ឥមិនា អរិយវិនយាភាវោ. សោ បនត្ថតោ អរិយវិនយេ អប្បដិបត្តិ ឯវ វាតិ តីហិបិ បទេហិ យថាវុត្តវិសយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ច គហិតាវ ហោន្តិ. តគ្គហណេន ច សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា សង្គហិតាវ ហោន្តិ សំកិលេសលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ ឥទំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាទីនំ សញ្ញាយ ការណភាវទស្សនំ. តត្ថ យថា សញ្ញា, ឯវំ វិតក្កផស្សាវិជ្ជាអយោនិសោមនសិការាទយោបិ តាសំ ការណន្តិ អត្ថតោ តេសម្បេត្ថ សង្គហោ វុត្តោ ហោតិ មញ្ញនានំ ការណភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘មញ្ញតី’’តិ ឥមិនា មញ្ញនាកិច្ចេន តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា តាសំ កិលេសសភាវត្តា. តគ្គហណេនេវ វិចិកិច្ឆាទិនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ កិលេសលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា តណ្ហាយ ហេតុសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ អវសិដ្ឋាកុសលហេតូនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ ហេតុលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា តណ្ហាទិដ្ឋីនំ អាសវាទិសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ អវសិដ្ឋាសវោឃយោគគន្ថនីវរណាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ អាសវាទិសភាវត្តា ឯកលក្ខណត្តា. តថា ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិនា បថវីអាទីនំ រូបសភាវត្តា តព្ពិសយានញ្ច មញ្ញនានំ រូបវិសយត្តា តគ្គហណេនេវ សកលរូបក្ខន្ធវិសយាបិ មញ្ញនា ទស្សិតា ហោន្តិ រូបវិសយលក្ខណេន អាសំ ឯកលក្ខណត្តា. ឯវំ ចក្ខាយតនាទិវិសយាបិ មញ្ញនា និទ្ធារេតព្ពា. ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ បរិញ្ញាបដិក្ខេបេន តប្បដិពទ្ធកិលេសានំ បហានបដិក្ខេបោតិ ទដ្ឋព្ពោ មគ្គកិច្ចភាវេន បរិញ្ញាបហានានំ ឯកលក្ខណត្តា. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យថារហំ ឯកលក្ខណា និទ្ធារេតព្ពាតិ. អយំ លក្ខណោ ហារោ.

៦. ចតុព្យូហហារវណ្ណនា

បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ គហេត្វា ធម្មគម្ភីរតំ អសល្លក្ខេត្វា អសទ្ធម្មស្សវនាទិនា វញ្ចិតា ហុត្វា សទ្ធម្មស្សវនធារណបរិចយមនសិការវិមុខា បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខតថាគតានំ បដិបត្តិវិសេសំ អជានន្តា ច វេនេយ្យា ឥមិស្សា ទេសនាយ និទានំ. តេ ‘‘កថំ នុ ខោ យថាវុត្តទោសវិនិមុត្តា យថាវុត្តញ្ច វិសេសំ ជានន្តា សម្មាបដិបត្តិយា ឧភយហិតបរាយណា សវេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. បទនិព្ពចនំ និរុត្តំ, តំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនិទានបទានំ, ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទិបាឡិបទានញ្ច អដ្ឋកថាយំ, តស្សា លីនត្ថវណ្ណនាយញ្ចេវ វុត្តនយេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ.

បទបទត្ថទេសនានិក្ខេបសុត្តសន្ធិវសេន បញ្ចវិធា សន្ធិ. តត្ថ បទស្ស បទន្តរេន សម្ពន្ធោ បទសន្ធិ, តថា បទត្ថស្ស បទត្ថន្តរេន សម្ពន្ធោ បទត្ថសន្ធិ, យោ ‘‘កិរិយាការកសម្ពន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. នានានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស តំតំអនុសន្ធីហិ សម្ពន្ធោ, ឯកានុសន្ធិកស្ស បន បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទេសនាសន្ធិ. យា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ យថានុសន្ធី’’តិ តិធា វិភត្តា. អជ្ឈាសយោ ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោតិ ទ្វិធា វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា និទានវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ. និក្ខេបសន្ធិ ចតុន្នំ សុត្តនិក្ខេបានំ វសេន វេទិតព្ពោ. សុត្តសន្ធិ ឥធ បឋមនិក្ខេបវសេនេវ វេទិតព្ពោ. កស្មា បនេត្ថ មូលបរិយាយសុត្តមេវ បឋមំ និក្ខិត្តន្តិ? នាយមនុយោគោ កត្ថចិ នប្បវត្តតិ, អបិច យស្មា មញ្ញនាមូលកំ សក្កាយំ, សព្ពមញ្ញនា ច តត្ថ ឯវ អនេកភេទភិន្នា បវត្តតិ, ន តស្សា សវិសយាយ លេសមត្តម្បិ សារំ អត្ថីតិ បថវីអាទិវិភាគភិន្នេសុ មញ្ញនាសុ ច សាតិសយំ និព្ពេធវិរាគសញ្ជននី ឧបរិ សេក្ខាសេក្ខតថាគតគុណវិភាវនី ច អយំ ទេសនា. សុត្តន្តទេសនា ច វិសេសតោ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនកថា, តស្មា សនិស្សយស្ស ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស អាទិតោ អសារភាវទីបនំ ឧបរិ ច សព្ពេសំ អរិយានំ គុណវិសេសវិភាវនមិទំ សុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តំ. កិញ្ច សក្កាយេ មញ្ញនាមញ្ញនាមុខេន បវត្តិនិវត្តីសុ អាទីនវានិសំសវិភាវនតោ សព្ពេសំ បុគ្គលានំ បដិបត្តិវិភាគតោ ច ឥទមេវ សុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តំ.

យំ បន ឯកិស្សា ទេសនាយ ទេសនន្តរេន សទ្ធិំ សំសន្ទនំ, អយម្បិ ទេសនាសន្ធិ, សា ឯវំ វេទិតព្ពា. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… និព្ពានំ អភិនន្ទតី’’តិ អយំ ទេសនា. ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ មនសិករណីយេ ធម្មេ នប្បជានាតិ, អមនសិករណីយេ ច ធម្មេ នប្បជានាតិ, សោ មនសិករណីយេ ធម្មេ អប្បជានន្តោ អមនសិករណីយេ ច ធម្មេ អប្បជានន្តោ យេ ធម្មា ន មនសិករណីយា, តេ ធម្មេ មនសិ ករោតិ…បេ… អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា កាមាសវោ បវឌ្ឍតិ. អនុប្បន្នោ វា ភវាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា ភវាសវោ បវឌ្ឍតិ, អនុប្បន្នោ វា អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា អវិជ្ជាសវោ បវឌ្ឍតី’’តិ (ម. និ. ១.១៧) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘តស្សេតំ បាដិកង្ខំ សុភនិមិត្តំ មនសិ ករិស្សតិ, តស្ស សុភនិមិត្តស្ស មនសិការា រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេស្សតិ, សោ សរាគោ សទោសោ សមោហោ សាង្គណោ សំកិលិដ្ឋចិត្តោ កាលំ ករិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.៥៩) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘ចក្ខុញ្ចាវុសោ បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា. យំ វេទេតិ តំ សញ្ជានាតិ, យំ សញ្ជានាតិ តំ វិតក្កេតិ, យំ វិតក្កេតិ តំ បបញ្ចេតិ, យំ បបញ្ចេតិ តតោនិទានំ បុរិសំ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២០៤) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អសុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. វេទនំ…បេ…, សញ្ញំ…បេ…, សង្ខារេ…បេ…, វិញ្ញាណំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ…បេ… យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ សោ អត្តា សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមីតិ, តម្បិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ.

‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ…បេ… និព្ពានំ មាភិនន្ទី’’តិ អយំ ទេសនា. ‘‘ឥធ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ, ឯវញ្ចេតំ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ, សោ សព្ពំ ធម្មំ អភិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ អភិញ្ញាយ សព្ពំ ធម្មំ បរិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ បរិញ្ញាយ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តាសុ វេទនាសុ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៩០) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមី’’តិ អយំ ទេសនា ‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ…, សញ្ញំ…បេ…, សង្ខារេ…បេ…, វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ សុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ សោ អត្តា សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ ‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អបិ បរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’តិ, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. សោ ឯវំ សមនុបស្សន្តោ ន បរិតស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) ឯវមាទិទេសនាហិ សំសន្ទតីតិ, អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

៧. អាវត្តហារវណ្ណនា

‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ឥមិនា យោនិសោមនសិការបដិក្ខេបមុខេន អយោនិសោមនសិការបរិគ្គហោ ទីបិតោ. ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិនា សប្បុរិសូបនិស្សយាទិបដិក្ខេបមុខេន អសប្បុរិសូបនិស្សយាទិបរិគ្គហោ ទីបិតោ. តេសុ បុរិមនយេន អាសយវិបត្តិ កិត្តិតា, ទុតិយេន បយោគវិបត្តិ. បុរិមេន ចស្ស កិលេសវដ្ដំ, តញ្ច យតោ វិបាកវដ្ដន្តិ សកលំ សំសារចក្កមាវត្តតិ. ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិនា តត្ថ តិស្សោ មញ្ញនា វុត្តា. តាសុ តណ្ហាមញ្ញនា ‘‘ឯតំ មមា’’តិ តណ្ហាគ្គាហោ, មានមញ្ញនា ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ មានគ្គាហោ, ទិដ្ឋិមញ្ញនា ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ. តត្ថ តណ្ហាគ្គាហេន ‘‘តណ្ហំ បដិច្ចបរិយេសនា’’តិអាទិកា (ទី. និ. ២.១០៣; ទី. និ. ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.២៣; វិភ. ៩៦៣) នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ. មានគ្គាហេន ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិកា នវ មានវិធា អាវត្តន្តិ. ទិដ្ឋិគ្គាហេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិកា (សំ. និ. ៤.៣៤៥) វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ អាវត្តតិ. តីសុ ច គាហេសុ យាយ សញ្ញាយ តណ្ហាគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា ទុក្ខសញ្ញា ទុក្ខានុបស្សនា. យាយ សញ្ញាយ មានគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា អនិច្ចសញ្ញា អនិច្ចានុបស្សនា. យាយ បន សញ្ញាយ ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា អនត្តសញ្ញា អនត្តានុបស្សនា. តត្ថ បឋមគ្គាហវិសភាគតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ, ទុតិយគ្គាហវិសភាគតោ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ, តតិយគ្គាហវិសភាគតោ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ.

សេក្ខគ្គហណេន អរិយាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សង្គហោ, តតោ ច បរតោឃោសយោនិសោមនសិការា ទីបិតា ហោន្តិ. បរតោឃោសេន ច សុតវា អរិយសាវកោតិ អាវត្តតិ, យោនិសោមនសិការេន នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ, ចតុព្ពិធញ្ច សម្បត្តិចក្កំ. ‘‘មា មញ្ញី’’តិ មញ្ញនានំ វិប្បកតប្បហានតាគហណេន ឯកច្ចាសវបរិក្ខយោ ទីបិតោ ហោតិ, តេន ច សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តកាយសក្ខិភាវា អាវត្តន្តិ. ‘‘អរហំ ខីណាសវោ’’តិអាទិនា អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ ទស្សិតា ហោន្តិ, សីលក្ខន្ធាទិបារិបូរិយា ច ទស នាថករណា ធម្មា អាវត្តន្តិ. ‘‘ន មញ្ញតី’’តិ មញ្ញនាបដិក្ខេបេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សម្មាបដិបត្តិ ទស្សិតា, តាយ ច សាតិសយា និកន្តិបរិយាទានមានសមុគ្ឃាដនទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនានិ បកាសិតានីតិ អប្បណិហិតានិមិត្ត-សុញ្ញតវិមោក្ខា អាវត្តន្តិ.

‘‘តថាគតោ’’តិអាទិនា សព្ពញ្ញុគុណា វិភាវិតាតិ តទវិនាភាវតោ ទសពល-ចតុវេសារជ្ជអសាធារណញាណអាវេណិកពុទ្ធធម្មា អាវត្តន្តិ. ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិអាទិនា សទ្ធិំ ហេតុនា វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុវិភាវនេន ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អាវត្តន្តិ. ‘‘តណ្ហានំ ខយា’’តិអាទិនា តណ្ហប្បហានាបទេសេន តទេកដ្ឋភាវតោ ទិយឌ្ឍស្ស កិលេសសហស្សស្ស បហានំ អាវត្តតិ. ‘‘សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ច វុត្តត្តា ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ, ‘‘ឥតិ វិទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស មញ្ញនាភាវហេតុភូតស្ស បច្ចយាការវេទនស្ស សាវកេហិ អសាធារណញាណចារភាវោ ទស្សិតោ, តេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិ ភគវតោ មហាវជិរញាណំ អាវត្តតីតិ. អយំ អាវត្តោ ហារោ.

៨. វិភត្តិហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម តេភូមកា ធម្មា សក្កាយស្ស អធិប្បេតត្តា. តេសំ មញ្ញនា បទដ្ឋានំ បបញ្ចសង្ខានិមិត្តត្តា លោកវិចិត្តស្ស. តយិមេ កុសលា អកុសលា អព្យាកតាតិ តិវិធា. តេសុ កុសលានំ យោនិសោមនសិការាទិ បទដ្ឋានំ, អកុសលានំ អយោនិសោមនសិការាទិ, អព្យាកតានំ កម្មភវអាវជ្ជនភូតរូបាទិ បទដ្ឋានំ. តត្ថ កុសលា កាមាវចរាទិវសេន ភូមិតោ តិវិធា, តថា អព្យាកតា ចិត្តុប្បាទសភាវា, អចិត្តុប្បាទសភាវា បន កាមាវចរាវ តថា អកុសលា. បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធសុតកិច្ចាភាវេន តិវិធោ អស្សុតវា. អន្ធកល្យាណវិភាគេន ទុវិធោ បុថុជ្ជនោ. សម្មាសម្ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកភេទេន តិវិធា អរិយា. មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខុបញ្ញាចក្ខូហិ ទស្សនាភាវេន តិវិធោ អទស្សាវី. មគ្គផលនិព្ពានភេទេន តិវិធោ, នវវិធោ វា អរិយធម្មោ. សវនធារណបរិចយមនសិការបដិវេធវសេន បញ្ចវិធា អរិយធម្មស្ស កោវិទតា. តទភាវតោ អកោវិទោ. សំវរបហានភេទេន ទុវិធោ, ទសវិធោ វា អរិយធម្មវិនយោ, តទភាវតោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ. ឯត្ថ បទដ្ឋានវិភាគោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោយេវ. ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ មញ្ញនាវត្ថុវិភាគោ បាឡិយំ អាគតោវ, តថា អជ្ឈត្តិកពាហិរាទិកោ ច អន្តរវិភាគោ.

មញ្ញនា បន តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សង្ខេបតោ តិវិធា, វិត្ថារតោ បន តណ្ហាមញ្ញនា តាវ កាមតណ្ហាទិវសេន អដ្ឋសតវិធា, តថា ‘‘អស្មីតិ សតិ ឥត្ថំស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិនា. ឯវំ មានមញ្ញនាបិ. ‘‘អស្មីតិ សតិ ឥត្ថំស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិនា បបញ្ចត្តយំ ឧទ្ទិដ្ឋំ និទ្ទិដ្ឋញ្ចាតិ. ឯតេន ទិដ្ឋិមញ្ញនាយបិ អដ្ឋសតវិធតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អបិច សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា មានមញ្ញនាយ នវវិធតា តទន្តរភេទេន អនេកវិធតា ច វេទិតព្ពា. អយញ្ច អត្ថោ ហីនត្តិកត្ថវណ្ណនាយ វិភាវេតព្ពោ. ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ បន ព្រហ្មជាលេ អាគតនយេន ទ្វាសដ្ឋិវិធតា តទន្តរភេទេន អនេកវិធតា ច វេទិតព្ពា. ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ ឯត្ថ ញាតបរិញ្ញាទិវសេន ចេវ រូបមុខាទិអភិនិវេសភេទាទិវសេន ច បរិញ្ញានំ អនេកវិធតា វេទិតព្ពា. តថា អដ្ឋមកាទិវសេន សេក្ខវិភាគោ បញ្ញាវិមុត្តាទិវសេន អសេក្ខវិភាគោ ច. អយមេត្ថ ធម្មវិភាគោ. បទដ្ឋានវិភាគោ ច ភូមិវិភាគោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពាតិ. អយំ វិភត្តិហារោ.

៩. បរិវត្តហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពធម្មា’’តិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា គហិតា, តេសំ មូលការណន្តិ ច តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ. តថា អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ. យាវកីវញ្ច បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សុភតោ សុខតោ និច្ចតោ អត្តតោ សមនុបស្សនវសេន ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគាហា ន សមុច្ឆិជ្ជន្តិ, តាវ នេសំ បពន្ធូបរមោ សុបិនន្តេបិ ន កេនចិ លទ្ធបុព្ពោ. យទា បន នេសំ អសុភតោ ទុក្ខតោ អនិច្ចតោ អនត្តតោ សមនុបស្សនវសេន ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ បវត្តមានា អប្បណិហិតានិមិត្តសុញ្ញតានុបស្សនា ឧស្សក្កិត្វា អរិយមគ្គាធិគមាយ សំវត្តន្តិ, អថ នេសំ បពន្ធូបរមោ ហោតិ អច្ចន្តអប្បញ្ញត្តិកភាវូបគមនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពធម្មាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា គហិតា, តេសំ មូលការណន្តិ ច តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ’’តិ. តថា អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ តីហិបិ មញ្ញនាហិ បថវិំ មញ្ញតិ យាវ និព្ពានំ អភិនន្ទតិ, តីហិបិ បរិញ្ញាហិ តស្ស តំ វត្ថុ អបរិញ្ញាតន្តិ កត្វា. យស្ស បន តំ វត្ថុ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតំ, ន សោ ឥតរោ វិយ តំ មញ្ញតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ… អសតិ ន បរិតស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១). សេក្ខោ បថវិំ មា មញ្ញិ, យាវ និព្ពានំ មាភិនន្ទិ, អរហា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ច បថវិំ ន មញ្ញតិ, យាវ និព្ពានំ នាភិនន្ទតិ, មញ្ញនាមញ្ញិតេសុ វត្ថូសុ មត្តសោ សព្ពសោ ច បរិញ្ញាភិសមយសំសិទ្ធិយា បហានាភិសមយនិព្ពត្តិតោ. យស្ស បន តេសុ វត្ថូសុ សព្ពសោ មត្តសោ វា បរិញ្ញា ឯវ នត្ថិ, កុតោ បហានំ, សោ យថាបរិកប្បំ និរង្កុសាហិ មញ្ញនាហិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា មញ្ញតេវ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ…, សញ្ញ…បេ…’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.២៤១). អយំ បរិវត្តោ ហារោ.

១០. វេវចនហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មា សកលធម្មា អនវសេសធម្មា’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘មូលបរិយាយំ មូលការណំ អសាធារណហេតុ’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘មូលបរិយាយន្តិ វា មូលទេសនំ ការណតថន’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘វោ តុម្ហាកំ តុម្ហ’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ភិក្ខវេ, សមណា តបស្សិនោ’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ទេសេស្សាមី កថេស្សាមី បញ្ញបេស្សាមី’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘សុណាថ សោតំ ឱទហថ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារេថា’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘សាធុកំ សម្មា សក្កច្ច’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘មនសិ ករោថ ចិត្តេ ឋបេថ សមន្នាហរថា’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ភាសិស្សាមិ ព្យត្តំ កថេស្សាមិ វិភជិស្សាមី’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, សាធុ សុដ្ឋុ ភន្តេ’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘បច្ចស្សោសុំ សម្បដិច្ឆិំសុ សម្បដិគ្គហេសុ’’ន្តិ បរិយាយវចនំ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ វេវចនំ វត្តព្ពន្តិ. អយំ វេវចនោ ហារោ.

១១. បញ្ញត្តិហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម សក្កាយធម្មា, តេ ខន្ធវសេន បញ្ចធា បញ្ញត្តា, អាយតនវសេន ទ្វាទសធា, ធាតុវសេន អដ្ឋារសធា បញ្ញត្តា. ‘‘មូល’’ន្តិ វា ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ វា មញ្ញនា វុត្តា, តា តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន តិធា អន្តរភេទេន អនេកធា ច បញ្ញត្តា. អថ វា ‘‘សព្ពធម្មា’’តិ តេភូមកធម្មានំ សង្គហបញ្ញត្តិ, ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ តេសំ បភវបញ្ញត្តិ, ‘‘វោ’’តិ សម្បទានបញ្ញតិ, ‘‘ទេសេស្សាមិ ភាសិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាបញ្ញត្តិ, ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ច អាណាបនបញ្ញត្តិ, ‘‘អស្សុតវា’’តិ បដិវេធវិមុខតាបញ្ញត្តិ ចេវ បរិយត្តិវិមុខតាបញ្ញត្តិ ច, ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ អនរិយបញ្ញត្តិ, សា អរិយធម្មបដិក្ខេបបញ្ញត្តិ ចេវ អរិយធម្មវិរហបញ្ញត្តិ ច, ‘‘អរិយាន’’ន្តិ អសមបញ្ញត្តិ ចេវ សមបញ្ញត្តិ ច. តត្ថ អសមបញ្ញត្តិ តថាគតបញ្ញត្តិ, សមបញ្ញត្តិ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ចេវ ឧភតោភាគវិមុត្តាទីនញ្ច វសេន អដ្ឋវិធា វេទិតព្ពា. ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិ ទស្សនភាវនាបដិក្ខេបបញ្ញត្តិ, ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សម្មសនុបគានំ ឥន្ទ្រិយានំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ ចេវ បភវបញ្ញត្តិ ច, តថា វិបល្លាសានំ កិច្ចបញ្ញត្តិ បរិយុដ្ឋានំ ទស្សនបញ្ញត្តិ កិលេសានំ ផលបញ្ញត្តិ អភិសង្ខារានំ វិរូហនបញ្ញត្តិ តណ្ហាយ អស្សាទនបញ្ញត្តិ ទិដ្ឋិយា វិប្ផន្ទនបញ្ញត្តិ, ‘‘សេក្ខា’’តិ សទ្ធានុសារីសទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តកាយសក្ខីនំ ទស្សនបញ្ញត្តិ ចេវ ភាវនាបញ្ញត្តិ ច ‘‘អប្បត្តមានសោ’’តិ សេក្ខធម្មានំ ឋិតិបញ្ញត្តិ, ‘‘អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានោ’’តិ បញ្ញាយ អភិនិព្ពិទាបញ្ញត្តិ, ‘‘អភិជានាតី’’តិ អភិញ្ញេយ្យធម្មានំ អភិញ្ញាបញ្ញត្តិ, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ, សមុទយស្ស បហានបញ្ញត្តិ, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ, មគ្គស្ស ភាវនាបញ្ញត្តិ, ‘‘មា មញ្ញី’’តិ មញ្ញនានំ បដិក្ខេបបញ្ញត្តិ, សមុទយស្ស បហានបញ្ញត្តិ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ វិត្ថារេតព្ពំ. អយំ បញ្ញត្តិ ហារោ.

១២. ឱតរណហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម លោកិយា បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ ទ្វេ សច្ចានិ ឯកូនវិសតិ ឥន្ទ្រិយានិ ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោតិ, អយំ សព្ពធម្មគ្គហណេន ខន្ធាទិមុខេន ទេសនាយ ឱតរណំ. ‘‘មូល’’ន្តិ វា ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ វា មញ្ញនា វុត្តា, តា អត្ថតោ តណ្ហា មានោ ទិដ្ឋិ ចាតិ តេសំ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហោតិ អយំ ខន្ធមុខេន ឱតរណំ. តថា ‘‘ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ សង្គហោ’’តិ អយំ អាយតនមុខេន ធាតុមុខេន ច ឱតរណំ. ‘‘អស្សុតវា’’តិ ឥមិនា សុតស្ស វិពន្ធភូតា អវិជ្ជាទយោ គហិតា, ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ ឥមិនា យេសំ កិលេសាភិសង្ខារានំ ជននាទិនា បុថុជ្ជនោតិ វុច្ចតិ, តេ កិលេសាភិសង្ខារាទយោ គហិតា, ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិនា យេសំ កិលេសធម្មានំ វសេន អរិយានំ អទស្សាវិអាទិភាវោ ហោតិ, តេ ទិដ្ឋិមានាវិជ្ជាទយោ គហិតាតិ សព្ពេហិ តេហិ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហោតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឱតរណំ វេទិតព្ពំ. ‘‘សញ្ជានាតិ មញ្ញតិ អភិជានាតិ ន មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថាបិ សញ្ជាននមញ្ញនាអភិជាននានុបស្សនានំ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា វុត្តនយេនេវ ឱតរណំ វេទិតព្ពំ. តថា សេក្ខគ្គហណេន សេក្ខា, ‘‘អរហ’’ន្តិអាទិនា អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ គហិតាតិ ឯវម្បិ ខន្ធមុខេន ឱតរណំ, អាយតនធាតាទិមុខេន ច ឱតរណំ វេទិតព្ពំ. តថា ‘‘ន មញ្ញតី’’តិ តណ្ហាគាហាទិបដិក្ខេបេន ទុក្ខានុបស្សនាទយោ គហិតា, តេសំ វសេន អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខាទីហិ ឱតរណំ វេទិតព្ពំ. ‘‘បរិញ្ញាត’’ន្តិ ឥមិនា បរិជាននកិច្ចេន បវត្តមានា ពោធិបក្ខិយធម្មា គយ្ហន្តីតិ សតិបដ្ឋានាទិមុខេន ឱតរណំ វេទិតព្ពំ. នន្ទិគ្គហណេន ភវគ្គហណេន តណ្ហាគហណេន ច សមុទយសច្ចំ, ទុក្ខគ្គហណេន ជាតិជរាមរណគ្គហណេន ច ទុក្ខសច្ចំ, ‘‘តណ្ហានំ ខយា’’តិអាទិនា និរោធសច្ចំ, អភិសម្ពោធិយា គហណេន មគ្គសច្ចំ គហិតន្តិ អរិយសច្ចេហិ ឱតរណន្តិ. អយំ ឱតរណោ ហារោ.

១៣. សោធនហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ…បេ… ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា…បេ… បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ អារម្ភោ. ‘‘បថវិំ បថវិយា សញ្ញត្វា បថវិំ មញ្ញតី’’តិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ. តថា ‘‘បថវិយា មញ្ញតិ បថវិតោ មញ្ញតិ បថវិំ មេតិ មញ្ញតិ បថវិំ អភិនន្ទតី’’តិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ អបរិញ្ញាតំ តស្សាតិ វទាមី’’តិ បទសុទ្ធិ ចេវ អារម្ភសុទ្ធិ ច. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោតិ. អយំ សោធនោ ហារោ.

១៤. អធិដ្ឋានហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មគ្គហណំ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ. ‘‘បថវិំ អាប’’ន្តិអាទិ បន តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ. តថា ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘បថវិំ មញ្ញតិ…បេ… អភិនន្ទតី’’តិ. ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិ ច សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ តណ្ហាទិគ្គាហានំ សាធារណត្តា មញ្ញនាយ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ, ឯវំ សុត្តន្តរបទានិបិ អានេត្វា វិសេសវចនំ និទ្ធារេតព្ពំ. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘សេក្ខោ’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘កាយសក្ខី ទិដ្ឋិប្បត្តោ សទ្ធាវិមុត្តោ សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី’’តិ. តថា ‘‘សេក្ខោ’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សេក្ខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ… សេក្ខេន សម្មាសមាធិនា សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៣). ‘‘អរហ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘ឧភតោភាគវិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោ (បុ. ប. ១៣.២; ១៥.១ មាតិកា), តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ’’តិ (បុ. ប. ៧.២៦, ២៧ មាតិកា) ច. ‘‘ខីណាសវោ’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថា’’តិអាទិ (បារា. ១៤). សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អភិជានាតី’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘មញ្ញតី’’តិ. មញ្ញនាភាវោ ហិស្ស បហានបដិវេធសិទ្ធោ, បហានបដិវេធោ ច បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាបដិវេធេហិ ន វិនាតិ សព្ពេបិ អភិញ្ញាវិសេសា មញ្ញនាបដិក្ខេបេន អត្ថតោ គហិតាវ ហោន្តីតិ. តថា ‘‘អរហ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘វីតរាគត្តា វីតទោសត្តា វីតមោហត្តា’’តិ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណា វេទិតព្ពា. អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

១៤. បរិក្ខារហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម បរិយាបន្នធម្មា, តេ កុសលាកុសលាព្យាកតភេទេន តិវិធា. តេសុ កុសលានំ យោនិសោមនសិការោ អលោភាទយោ ច ហេតូ, អកុសលានំ អយោនិសោមនសិការោ លោភាទយោ ច ហេតូ, អព្យាកតេសុ វិបាកានំ យថាសកំ កម្មំ, ឥតរេសំ ភវង្គមាវជ្ជនសមន្នាហារាទិ ច ហេតូ. ឯត្ថ ច សប្បុរិសូបនិស្សយាទិកោ បច្ចយោ ហេតុម្ហិ ឯវ សមវរុឡ្ហោ, សោ តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘មូល’’ន្តិ វុត្តានំ មញ្ញនានំ ហេតុភាវោ បាឡិយំ វុត្តោ ឯវ. មញ្ញនាសុ បន តណ្ហាមញ្ញនាយ អស្សាទានុបស្សនា ហេតុ. ‘‘សញ្ញោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២) ហិ វុត្តំ. មានមញ្ញនាយ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភោ ហេតុ កេវលំ សំសគ្គវសេន ‘‘អហមស្មី’’តិ បវត្តនតោ. ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ ឯកត្តនយាទីនំ អយាថាវគ្គាហោ ហេតុ, អស្សុតភាវោ បុថុជ្ជនភាវស្ស ហេតុ, សោ អរិយានំ អទស្សនសីលតាយ, សា អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ, សា អរិយធម្មេ អវិនីតតាយ ហេតុ, សព្ពា ចាយំ ហេតុបរម្បរា បថវីអាទីសុ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តិស្សន្នំ មញ្ញនានំ ហេតុ, សេក្ខារហាទិភាវា បន មត្តសោ សព្ពសោ ច មញ្ញនាភាវស្ស ហេតូតិ. អយំ បរិក្ខារោ ហារោ.

១៦. សមារោបនហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទីសុ មូលបរិយាយគ្គហណេន អស្សុតវាគហណេន សញ្ជាននមញ្ញនាបរិញ្ញាគហណេហិ ច សំកិលេសធម្មា ទស្សិតា, តេ ច សង្ខេបតោ តិវិធា តណ្ហាសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទុច្ចរិតសំកិលេសោតិ. តត្ថ តណ្ហាសំកិលេសោ តណ្ហាសំកិលេសស្ស, ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស, ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស ច បទដ្ឋានំ, តថា ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស, តណ្ហាសំកិលេសស្ស, ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស ច បទដ្ឋានំ, ទុច្ចរិតសំកិលេសោបិ ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស, តណ្ហាសំកិលេសស្ស, ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស ច បទដ្ឋានំ. តេសុ តណ្ហាសំកិលេសោ អត្ថតោ លោភោវ, យោ ‘‘លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ សារាគោ សារជ្ជនា សារជ្ជិតត្ត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៨៩) អនេកេហិ បរិយាយេហិ វិភត្តោ. តថា ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ, យោ ‘‘ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១១០៥) អនេកេហិ បរិយាយេហិ, ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣០) ទ្វាសដ្ឋិយា បភេទេហិ ច វិភត្តោ. ទុច្ចរិតសំកិលេសោ បន អត្ថតោ ទុស្សីល្យចេតនា ចេវ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា ច, យា ‘‘កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ កាយវិសមំ វចីវិសម’’ន្តិ (វិភ. ៩១៣, ៩២៤), ‘‘បាណាតិបាតោ អទិន្នាទាន’’ន្តិ (វិភ. ៩១៣) ច អាទិនា អនេកេហិ បរិយាយេហិ, អនេកេហិ បភេទេហិ ច វិភត្តា.

តេសុ តណ្ហាសំកិលេសស្ស សមថោ បដិបក្ខោ, ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស វិបស្សនា, ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស សីលំ បដិបក្ខោ. តេ បន សីលាទយោ ធម្មា ឥធ បរិញ្ញាគហណេន សេក្ខគ្គហណេន ‘‘អរហ’’ន្តិអាទិនា អរិយតាទិគ្គហណេន ច គហិតា. តត្ថ សីលេន ទុច្ចរិតសំកិលេសប្បហានំ សិជ្ឈតិ, តថា តទង្គប្បហានំ វីតិក្កមប្បហានញ្ច, សមថេន តណ្ហាសំកិលេសប្បហានំ សិជ្ឈតិ, តថា វិក្ខម្ភនប្បហានំ បរិយុដ្ឋានប្បហានញ្ច. វិបស្សនាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសប្បហានំ សិជ្ឈតិ, តថា សមុច្ឆេទប្បហានំ អនុសយប្បហានញ្ច. តត្ថ បុព្ពភាគេ សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស សមថោ, សមថេ បតិដ្ឋិតស្ស វិបស្សនា, មគ្គក្ខណេ បន សមកាលមេវ ភវន្តិ. បុព្ពេយេវ ហិ សុបរិសុទ្ធកាយវចីកម្មស្ស សុបរិសុទ្ធាជីវស្ស ច សមថវិបស្សនា អារទ្ធា គព្ភំ គណ្ហន្តិយោ បរិបាកំ គច្ឆន្តិយោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនំ បរិព្រូហេន្តិ, វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តី មគ្គេន ឃដេន្តិ មគ្គក្ខណេ សមថវិបស្សនា បរិបូរេតិ. អថ មគ្គក្ខណេ សមថវិបស្សនាភាវនាបារិបូរិយា អនវសេសសំកិលេសធម្មំ សមុច្ឆិន្ទន្តិយោ និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តីតិ. អយំ សមារោបនោ ហារោ.

សោឡសហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.