៦. ចតុព្យូហហារវណ្ណនា

បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ គហេត្វា ធម្មគម្ភីរតំ អសល្លក្ខេត្វា អសទ្ធម្មស្សវនាទិនា វញ្ចិតា ហុត្វា សទ្ធម្មស្សវនធារណបរិចយមនសិការវិមុខា បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខតថាគតានំ បដិបត្តិវិសេសំ អជានន្តា ច វេនេយ្យា ឥមិស្សា ទេសនាយ និទានំ. តេ ‘‘កថំ នុ ខោ យថាវុត្តទោសវិនិមុត្តា យថាវុត្តញ្ច វិសេសំ ជានន្តា សម្មាបដិបត្តិយា ឧភយហិតបរាយណា សវេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. បទនិព្ពចនំ និរុត្តំ, តំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនិទានបទានំ, ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទិបាឡិបទានញ្ច អដ្ឋកថាយំ, តស្សា លីនត្ថវណ្ណនាយញ្ចេវ វុត្តនយេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ.

បទបទត្ថទេសនានិក្ខេបសុត្តសន្ធិវសេន បញ្ចវិធា សន្ធិ. តត្ថ បទស្ស បទន្តរេន សម្ពន្ធោ បទសន្ធិ, តថា បទត្ថស្ស បទត្ថន្តរេន សម្ពន្ធោ បទត្ថសន្ធិ, យោ ‘‘កិរិយាការកសម្ពន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. នានានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស តំតំអនុសន្ធីហិ សម្ពន្ធោ, ឯកានុសន្ធិកស្ស បន បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទេសនាសន្ធិ. យា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ យថានុសន្ធី’’តិ តិធា វិភត្តា. អជ្ឈាសយោ ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោតិ ទ្វិធា វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា និទានវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ. និក្ខេបសន្ធិ ចតុន្នំ សុត្តនិក្ខេបានំ វសេន វេទិតព្ពោ. សុត្តសន្ធិ ឥធ បឋមនិក្ខេបវសេនេវ វេទិតព្ពោ. កស្មា បនេត្ថ មូលបរិយាយសុត្តមេវ បឋមំ និក្ខិត្តន្តិ? នាយមនុយោគោ កត្ថចិ នប្បវត្តតិ, អបិច យស្មា មញ្ញនាមូលកំ សក្កាយំ, សព្ពមញ្ញនា ច តត្ថ ឯវ អនេកភេទភិន្នា បវត្តតិ, ន តស្សា សវិសយាយ លេសមត្តម្បិ សារំ អត្ថីតិ បថវីអាទិវិភាគភិន្នេសុ មញ្ញនាសុ ច សាតិសយំ និព្ពេធវិរាគសញ្ជននី ឧបរិ សេក្ខាសេក្ខតថាគតគុណវិភាវនី ច អយំ ទេសនា. សុត្តន្តទេសនា ច វិសេសតោ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនកថា, តស្មា សនិស្សយស្ស ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស អាទិតោ អសារភាវទីបនំ ឧបរិ ច សព្ពេសំ អរិយានំ គុណវិសេសវិភាវនមិទំ សុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តំ. កិញ្ច សក្កាយេ មញ្ញនាមញ្ញនាមុខេន បវត្តិនិវត្តីសុ អាទីនវានិសំសវិភាវនតោ សព្ពេសំ បុគ្គលានំ បដិបត្តិវិភាគតោ ច ឥទមេវ សុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តំ.

យំ បន ឯកិស្សា ទេសនាយ ទេសនន្តរេន សទ្ធិំ សំសន្ទនំ, អយម្បិ ទេសនាសន្ធិ, សា ឯវំ វេទិតព្ពា. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… និព្ពានំ អភិនន្ទតី’’តិ អយំ ទេសនា. ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ មនសិករណីយេ ធម្មេ នប្បជានាតិ, អមនសិករណីយេ ច ធម្មេ នប្បជានាតិ, សោ មនសិករណីយេ ធម្មេ អប្បជានន្តោ អមនសិករណីយេ ច ធម្មេ អប្បជានន្តោ យេ ធម្មា ន មនសិករណីយា, តេ ធម្មេ មនសិ ករោតិ…បេ… អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា កាមាសវោ បវឌ្ឍតិ. អនុប្បន្នោ វា ភវាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា ភវាសវោ បវឌ្ឍតិ, អនុប្បន្នោ វា អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា អវិជ្ជាសវោ បវឌ្ឍតី’’តិ (ម. និ. ១.១៧) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘តស្សេតំ បាដិកង្ខំ សុភនិមិត្តំ មនសិ ករិស្សតិ, តស្ស សុភនិមិត្តស្ស មនសិការា រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេស្សតិ, សោ សរាគោ សទោសោ សមោហោ សាង្គណោ សំកិលិដ្ឋចិត្តោ កាលំ ករិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.៥៩) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘ចក្ខុញ្ចាវុសោ បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា. យំ វេទេតិ តំ សញ្ជានាតិ, យំ សញ្ជានាតិ តំ វិតក្កេតិ, យំ វិតក្កេតិ តំ បបញ្ចេតិ, យំ បបញ្ចេតិ តតោនិទានំ បុរិសំ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២០៤) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. តថា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អសុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. វេទនំ…បេ…, សញ្ញំ…បេ…, សង្ខារេ…បេ…, វិញ្ញាណំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ…បេ… យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ សោ អត្តា សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមីតិ, តម្បិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ.

‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ…បេ… និព្ពានំ មាភិនន្ទី’’តិ អយំ ទេសនា. ‘‘ឥធ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ, ឯវញ្ចេតំ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ, សោ សព្ពំ ធម្មំ អភិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ អភិញ្ញាយ សព្ពំ ធម្មំ បរិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ បរិញ្ញាយ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តាសុ វេទនាសុ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៩០) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ. ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមី’’តិ អយំ ទេសនា ‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ…បេ… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ…, សញ្ញំ…បេ…, សង្ខារេ…បេ…, វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ សុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ សោ អត្តា សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ ‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អបិ បរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’តិ, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. សោ ឯវំ សមនុបស្សន្តោ ន បរិតស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) ឯវមាទិទេសនាហិ សំសន្ទតីតិ, អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.