៥. លក្ខណហារវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ មូលគ្គហណេន មូលបរិយាយគ្គហណេន វា យថា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គយ្ហន្តិ, ឯវំ ទោសមោហាទីនម្បិ សក្កាយមូលធម្មានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ សក្កាយស្ស មូលភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘អស្សុតវា’’តិ ឥមិនា យថា តស្ស បុគ្គលស្ស បរិយត្តិបដិវេធសទ្ធម្មានំ អភាវោ គយ្ហតិ, ឯវំ បដិបត្តិសទ្ធម្មស្សបិ អភាវោ គយ្ហតិ សទ្ធម្មភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. អរិយានំ អទស្សនកាមតាទិលក្ខណា. ‘‘អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិ ឥមិនា អរិយធម្មាធិគមស្ស វិពន្ធភូតំ អញ្ញាណំ. ‘‘អរិយធម្មេ អវិនីតោ’’តិ ឥមិនា អរិយវិនយាភាវោ. សោ បនត្ថតោ អរិយវិនយេ អប្បដិបត្តិ ឯវ វាតិ តីហិបិ បទេហិ យថាវុត្តវិសយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ច គហិតាវ ហោន្តិ. តគ្គហណេន ច សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា សង្គហិតាវ ហោន្តិ សំកិលេសលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ ឥទំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាទីនំ សញ្ញាយ ការណភាវទស្សនំ. តត្ថ យថា សញ្ញា, ឯវំ វិតក្កផស្សាវិជ្ជាអយោនិសោមនសិការាទយោបិ តាសំ ការណន្តិ អត្ថតោ តេសម្បេត្ថ សង្គហោ វុត្តោ ហោតិ មញ្ញនានំ ការណភាវេន ឯកលក្ខណត្តា. ‘‘មញ្ញតី’’តិ ឥមិនា មញ្ញនាកិច្ចេន តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា តាសំ កិលេសសភាវត្តា. តគ្គហណេនេវ វិចិកិច្ឆាទិនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ កិលេសលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា តណ្ហាយ ហេតុសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ អវសិដ្ឋាកុសលហេតូនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ ហេតុលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា តណ្ហាទិដ្ឋីនំ អាសវាទិសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ អវសិដ្ឋាសវោឃយោគគន្ថនីវរណាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ អាសវាទិសភាវត្តា ឯកលក្ខណត្តា. តថា ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិនា បថវីអាទីនំ រូបសភាវត្តា តព្ពិសយានញ្ច មញ្ញនានំ រូបវិសយត្តា តគ្គហណេនេវ សកលរូបក្ខន្ធវិសយាបិ មញ្ញនា ទស្សិតា ហោន្តិ រូបវិសយលក្ខណេន អាសំ ឯកលក្ខណត្តា. ឯវំ ចក្ខាយតនាទិវិសយាបិ មញ្ញនា និទ្ធារេតព្ពា. ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ បរិញ្ញាបដិក្ខេបេន តប្បដិពទ្ធកិលេសានំ បហានបដិក្ខេបោតិ ទដ្ឋព្ពោ មគ្គកិច្ចភាវេន បរិញ្ញាបហានានំ ឯកលក្ខណត្តា. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យថារហំ ឯកលក្ខណា និទ្ធារេតព្ពាតិ. អយំ លក្ខណោ ហារោ.