១. ទេសនាហារសម្បាតវណ្ណនា

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ ហារសម្បាតទេសនាយ សម្ពន្ធទស្សនំ. តត្ថ បុរិមេន ឧបមាទ្វយេន សុបរិកម្មកតមណិកោដ្ដិមសទិសី, សុវិរចិតជម្ពុនទាភរណសទិសី ច បាឡិ. តត្ថ កតនានាវណ្ណបុប្ផូបហារសទិសី, វិវិធរំសិជាលាសមុជ្ជលពទ្ធនានារតនាវលិសទិសី ច ហារវិភង្គទេសនាតិ ទស្សេតិ. បច្ឆិមេន តស្ស បណីតមហារហេ ជដាហិ សទ្ធិំ ទុក្ករតរតំ ទីបេតិ. យាយំ គាថា វុត្តាតិ យោជនា.

៥២. យស្មាយំ ហារវិភង្គវារោ នប្បយោជេតិ យថាវុត្តេន ការណេន, តស្មា សា ហារវិភង្គវារស្ស អាទិម្ហិ ន បច្ចាមដ្ឋាតិ អធិប្បាយោ. ហារសម្បាតវារោ បន តំ បយោជេតីតិ យស្មា បន ហារសម្បាតវារោ តំ គាថំ បយោជេតិ យថាវុត្តេនេវ ការណេន, តស្មា ‘‘សោឡស…បេ… អាហា’’តិ អាហ. យោជនានយទស្សនន្តិ យោជនាយ នយទស្សនំ.

តេនាតិ ‘‘តំ មច្ចុនោ បទ’’ន្តិ វចនេន. សព្ពំ វិបល្លាសន្តិ ទ្វាទសវិធម្បិ វិបល្លាសំ. សាមញ្ញស្ស…បេ… វោហរីយតិ យត្ថ បតិដ្ឋិតំ សាមញ្ញំ, សោ វិសេសោ. អត្ថតោ បន សញ្ញាទយោ ឯវ រូបាទិវិសយំ វិបរីតាការេន គណ្ហន្តេ វិបល្លាសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សញ្ញាវិបល្លាសោ’’តិអាទិមាហ.

ឥន្ទជាលាទិវសេន មណិអាទិអាការេន ឧបដ្ឋហន្តេ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកេ អហំមមាទិការណតាយ និរុត្តិនយេន ‘‘អត្តា’’តិ វុច្ចមានោ តំពុទ្ធិវោហារប្បវត្តិនិមិត្តតាយ អត្តភាវោ សុខាទីនំ វត្ថុតាយ ‘‘អត្តភាវវត្ថូ’’តិ បវុច្ចតីតិ អាហ ‘‘តេហី’’តិអាទិ. តេសន្តិ ឧបាទានក្ខន្ធានំ. វិបល្លាសានំ បវត្តិអាការោ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិអាទិ. វិសយោ កាយវេទនាចិត្តធម្មា. អវិជ្ជា ច…បេ… ឯវ សម្មោហបុព្ពកត្តា សព្ពវិបល្លាសានំ. ច-សទ្ទោ សុភសុខសញ្ញានន្តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា យោជេតព្ពោ.

តត្ថាយំ យោជនា – ‘‘អវិជ្ជា ច សុភសុខសញ្ញានំ បច្ចយោ ឯវ, ន តណ្ហា ឯវ, អវិជ្ជា សុភសុខសញ្ញានញ្ច បច្ចយោ, ន និច្ចអត្តសញ្ញានំ ឯវា’’តិ. ឯវំ សន្តេបិ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ វិបរីតសញ្ញានំ តណ្ហា, បច្ឆិមានំ អវិជ្ជា វិសេសបច្ចយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តថាបី’’តិអាទិ. អវិជ្ជាសីសេន ចេត្ថ ទិដ្ឋិយា គហណំ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋិនិវុតំ ចិត្ត’’ន្តិ, ‘‘យោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ’’តិ ច អាទិ, យថា ច អវិជ្ជាសីសេន ទិដ្ឋិយា គហណំ, ឯវំ ទិដ្ឋិសីសេន អវិជ្ជាយបិ គហណំ សិយាតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិសីសេន អវិជ្ជា វុត្តា’’តិ. តណ្ហាវិជ្ជាសុ សុភសុខសញ្ញានំ យថា តណ្ហា វិសេសបច្ចយោ, ន ឯវំ អវិជ្ជា. និច្ចអត្តសញ្ញានំ បន យថា អវិជ្ជា វិសេសបច្ចយោ, ន តថា តណ្ហាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មោហោ វិសេសបច្ចយោ’’តិ អាហ.

បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ…បេ… ហោតីតិ អតីតំសេ តណ្ហាភិនិវេសស្ស ពលវភាវាភាវតោ. តេនេវ ហិ ‘‘សោ អតីតំ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘អភិនន្ទតី’’តិ. តណ្ហាវិបល្លាសោតិ តណ្ហំ ឧបនិស្សាយ បវត្តោ វិបល្លាសោ, ន ហិ តណ្ហា សយំ វិបល្លាសោ. តេនាហ ‘‘តណ្ហាមូលកោ វិបល្លាសោ’’តិ. ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេនាតិ តណ្ហុបនិស្សយទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន, យតោ សោ ‘‘តណ្ហាវិបល្លាសោ’’តិ វុត្តោ. ឯតេនាតិ ‘‘យោ តណ្ហាវិបល្លាសោ’’តិអាទិបាឋេន. សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, បញ្ច បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា ច, យថា អត្តនោ គតាយ, និព្ពានប្បត្តិយា ច បរិកប្បវសេន សុភសុខាការគ្គាហិនោ, ន ឯវំ សត្ត ឧច្ឆេទវាទាតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ. បដិបក្ខវសេនបីតិ វិសុទ្ធិវសេនបិ. យាវ ហិ ឧបក្កិលេសា, តាវ ចិត្តំ ន វិសុជ្ឈតេវ. យទា ច តេ បហីនា, តទា វិសុទ្ធមេវ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិ បាឡិំ និក្ខិបិត្វា វិបល្លាសមុខេនេវ ទេសនាយ និទ្ធារិយមានត្តា វុត្តំ ‘‘យថានុសន្ធិនាវ គាថំ និដ្ឋបេតុ’’ន្តិ.

មារស្សាតិ កិលេសមារស្ស. តស្ស ហិ វសេ ឋិតោ សេសមារានំ ហត្ថគតោ ឯវាតិ. តេនាហ ‘‘កិលេសមារគ្គហណេនេវា’’តិអាទិ.

មារពន្ធនន្តិ សត្តមារបក្ខេ មារស្ស ពន្ធនន្តិ មារពន្ធនំ. សោ ហិ កិលេសពន្ធនភូតេ អត្តនោ សមារកបរិសេ មញ្ញតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អន្តលិ…បេ… មោក្ខសី’’តិ (មហាវ. ៣៣). ឥតរមារបក្ខេ មារោវ ពន្ធនន្តិ មារពន្ធនំ. វិសង្ខារោ និព្ពានំ.

មោហសម្បយោគតោ ចិត្តំ ‘‘មូឡ្ហ’’ន្តិ វុត្តន្តិ រត្តទុដ្ឋានម្បិ មូឡ្ហតាយ សព្ភាវេ ‘‘មូឡ្ហ’’ន្តិ វិសុំ វចនំ អាវេណិកមោហវសេន វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វិន្នំ មោមូហចិត្តុប្បាទានំ វសេនា’’តិ អាហ. ឯវន្តិ ឯវំ រាគាទិអកុសលប្បត្តិយា កុសលភណ្ឌច្ឆេទនតោ អរក្ខិតំ ចិត្តំ ហោតិ, សព្ពោបិ មិច្ឆាភិនិវេសោ ឯត្ថេវ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ …បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. សព្ពេបីតិ ‘‘អរក្ខិតំ, មិច្ឆាទិដ្ឋិហតំ, ថិនមិទ្ធាភិភូត’’ន្តិ តីហិបិ បទេហិ វុត្តធម្មា.

ចក្ខុនាតិ ទ្វារេន. រូបន្តិ វិសភាគវត្ថុសន្និស្សិតំ រូបាយតនំ. និមិត្តគ្គាហីតិ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា បុរិសោ’’តិ វា ‘‘សុភ’’ន្តិ វា ‘‘អសុភ’’ន្តិ វា បរិកប្បិតនិមិត្តំ គណ្ហាតិ, តស្ស វា គហណសីលោ. អនុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ ហត្ថបាទហសិតកថិតាទិប្បភេទេ កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ អនុព្យញ្ជនសញ្ញិតេ អាការេ គណ្ហាតិ, តេសំ វា គហណសីលោ. យត្វាធិករណន្តិ យំ និមិត្តំ, និមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គហណនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. ឯវំ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្ត’’ន្តិ, យោ ‘‘និមិត្តគ្គាហី, អនុព្យញ្ជនគ្គាហី’’តិ ច វុត្តោ បុគ្គលោ, តមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុទ្វារំ អសំវុតំ សតិកវាដេន អបិហិតំ កត្វា វត្តន្តំ, តស្ស ច រូបស្ស ឥដ្ឋាការគ្គហណេ អភិជ្ឈា, អនិដ្ឋាការគ្គហណេ ទោមនស្សំ, អសមបេក្ខនេ មោហោ មិច្ឆាភិនិវេសេ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឯវំ អភិជ្ឈាព្យាបាទា, អញ្ញេ ច លាមកដ្ឋេន បាបកា អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ អនុ អនុ បវត្តេយ្យុំ.

តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតីតិ តស្ស ចក្ខុទ្វារស្ស សំវរាយ សតិកវាដេន បិទហនត្ថំ ន បដិបជ្ជតិ. សា បន អប្បដិបត្តិ ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អនារក្ខាសំវរស្ស អនុប្បាទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន រក្ខតិ…បេ… អាបជ្ជតី’’តិ អាហ. ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ហិ អសំវរោ តេន ទ្វារេន បវត្តនតោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរោ’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ. សេសទ្វារេសុបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘បុព្ពន្តកប្បនវសេន ចា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ខេបតោ ច វិត្ថារោ អញ្ញោ’’តិ កត្វា តំ សមុច្ចិនន្តោ ‘‘យា ច ខោ ឥមា’’តិអាទិមាហ.

យថាវុត្តា អកុសលា ធម្មាតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទធម្មា, តេសំ វត្ថូនិ វា. តេ ហិ សមុទយវជ្ជា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា នេត្តិបាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច និទ្ធារិតប្បការេន. ឥធាតិ ឥមិស្សំ ‘‘អរក្ខិតេន ចិត្តេនា’’តិ គាថាយំ.

យទិបិ ទេសនាហារសម្បាតបាឡិយំ ‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’’តិ គាថា សរូបតោ ន គហិតា, អត្ថតោ បន ‘‘តេសំ ភគវា បរិញ្ញាយា’’តិអាទិនា គហិតា ឯវាតិ តស្សា គហិតភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘កថំ ទេសេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’’តិ គាថំ ឧទ្ធរិ.

យោនិសោមនសិការេន កម្មំ ករោន្តោតិ ‘‘សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិនា នយេន វិបស្សនាសង្ខាតេន យោនិសោមនសិការេន ភាវនាកម្មំ ករោន្តោ, ភាវេន្តោតិ អត្ថោ. យថាភូតញាណន្តិ ញាតបរិញ្ញាយ បុព្ពភាគវិបស្សនាយ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៥០) សមបញ្ញាសាយ អាការេហិ. និរយគតិយំ ទុក្ខទុក្ខតា, សុគតិវិសេសេ ព្រហ្មលោកេកទេសេ សង្ខារទុក្ខតា, ឥតរត្ថ ទ្វេ តិស្សោបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថាសម្ភវំ តិវិធទុក្ខតាយោគេនា’’តិ.

ទេសនាហារសម្បាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.