៣. និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៤. និទ្ទេសវារេ សាមញ្ញតោតិ សាធារណតោ. វិសេសេនាតិ អសាធារណតោ. បទត្ថោតិ សទ្ទត្ថោ. លក្ខណន្តិ សភាវោ. កមោតិ អនុបុព្ពី. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកប្បមាណភាវោ. ហេត្វាទីតិ ហេតុផលភូមិឧបនិសាសភាគវិសភាគលក្ខណនយា. វិសេសតោ បន លក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ.

ហារសង្ខេបវណ្ណនា

១. យំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ យន្តិ បច្ចត្តវចនំ, តញ្ច សុខំ, សោមនស្សន្តិ ទ្វយេន សមានាធិករណន្តិ កត្វា ‘‘អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខំ, សោមនស្សញ្ចា’’តិ វុត្តំ. សុខាទិវេទនា វិយ មនាបិយរូបាទិបិ អវីតរាគស្ស អស្សាទេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ ឥដ្ឋារម្មណម្បី’’តិ. ‘‘អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, តណ្ហា’’តិ ឯតេន ‘‘យ’’ន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោតិ ទស្សេតិ. តត្រាយមត្ថោ – យេន ហេតុនា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បដិច្ច អស្សាទនីយភាវេន ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ តណ្ហាសង្ខាតោ អស្សាទោ អស្សាទនកិរិយាយ ការណន្តិ. ឥតិ កត្វា អយមត្ថោ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាទិភាវតោ វិបល្លាសេសុបិ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ វិបល្លាសាបី’’តិ. អនិដ្ឋម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋម្បីតិ យោជេតព្ពំ, អនវសេសា សាសវា ធម្មា ឥធ អារម្មណគ្គហណេន គហិតាតិ អាហ ‘‘សព្ពេសំ តេភូមកសង្ខារាន’’ន្តិ.

ទុក្ខាទុក្ខមសុខវេទនានន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខសភាវា ឯវ អទុក្ខមសុខា វេទនា គហិតា អនិដ្ឋារម្មណស្ស អធិប្បេតត្តា, ន សុខសភាវា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៨៨; សំ. និ. ៤.២៦៧). ‘‘សុខបរិយាយសព្ភាវតោ’’តិ ឥមិនា ឥដ្ឋតាមត្តតោបិ លេសេន សត្តានំ អារម្មណស្ស អស្សាទនីយតា សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ.

អាទីនវោ ទោសនិស្សន្ទនតាយ ទោសោ, ស្វាយំ បីឡនវុត្តិយា វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អាទីនវោ ទុក្ខា វេទនា, តិស្សោបិ វា ទុក្ខតា’’តិ. ឯវំ ទោសត្ថតំ អាទីនវស្ស ទស្សេត្វា ឥទានិ កបណត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យតោតិ យស្មា ទោសកបណសភាវត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

និស្សរតីតិ វិវិត្តិ, សព្ពសង្ខារវិវេកោតិ អត្ថោ. សាមញ្ញនិទ្ទេសេនាតិ និស្សរណសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញេន. បុរិមានន្តិ អស្សាទាទីនវតានំ. ឧបាយោ ចាតិអាទីសុ ច-សទ្ទោ បទបូរណមត្តន្តិ កត្វា អាហ ‘‘បច្ឆិមានញ្ចា’’តិ, ផលាទីនន្តិ អត្ថោ. តទន្តោគធភេទានន្តិ អរិយមគ្គបរិយាបន្នវិសេសានំ.

កាមភវាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ន រូបារូបភវា ឯវ គហិតា, អថ ខោ តេ ច សញ្ញីភវាទយោ ច ឯកវោការភវាទយោ ច គហិតា. តេនាហ ‘‘តិណ្ណំ តិណ្ណំ ភវាន’’ន្តិ.

យាវទេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថា ភគវតោ ទេសនាតិ អាហ ‘‘ននុ ច…បេ… និប្ផាទីយតី’’តិ. ‘‘វុត្តមេវា’’តិ ឥមិនា បុនរុត្តិទោសំ ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘សច្ចមេត’’ន្តិ អនុជានិត្វា ‘‘តញ្ច ខោ’’តិអាទិនា បរិហរតិ. ‘‘បរម្បរាយា’’តិ ឯតេន អជ្ឈត្តំ យោនិសោមនសិការោ វិយ ន បរតោឃោសោ អាសន្នការណំ ធម្មាធិគមស្ស ធម្មស្ស បច្ចត្តំ វេទនីយត្តាតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘អក្ខាតារោ តថាគតា, បដិបន្នា បមោក្ខន្តិ, ឈាយិនោ មារពន្ធនា’’តិ (ធ. ប. ២៧៦) វុត្តំ. តទធិគមការណំ អរិយមគ្គាធិគមការណំ សិយា. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘សម្បត្តិភវហេតូ’’តិ, តេន ចរិមត្តភាវហេតុភូតំ បុញ្ញសម្បត្តិំ វទតិ.

‘‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា’’តិ ឥទំ អរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយ ផលភាវសាធនំ. យេន ហិ វិធិនា អត្តានុទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតោ, មច្ចុតរណញ្ច សិយា, សោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា បកាសិតោតិ. អត្តានុទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតមច្ចុតរណានំ ផលភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

‘‘ធម្មោ ហវេ’’តិ បន គាថាយំ លោកិយស្ស បុញ្ញផលស្ស វុត្តត្តា អាហ ‘‘ឥទំ ផល’’ន្តិ. យំ និព្ពត្តេតព្ពំ, តំ ផលំ. យំ និព្ពត្តកំ, សោ ឧបាយោ. អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. តេនាហ ‘‘ឯតេន នយេនា’’តិអាទិ. ឧបធិសម្បត្តីតិ អត្តភាវសោភា.

វិសុទ្ធីតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ អធិប្បេតាតិ អាហ – ‘‘ឯត្ថាបិ…បេ… វិញ្ញាតុ’’ន្តិ. ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិនាបិ តមេវត្ថំ វចនន្តរេ បាកដតរំ ករោតិ.

សរូបតោ អាគតានិ ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.២៦-២៨). ឯកទេសេន អាគតានិ ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ (សំ. និ. ២.៥៣), ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ (ម. និ. ១.១១៧), សង្ខារានមេតំ និស្សរណំ, យទិទំ និព្ពាន’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.២៤; ៣.៤១). ន សរូបេន អាគតានិ យថា សាមញ្ញផលសុត្តាទីសុ. អត្ថវសេនាតិ អស្សាទេតព្ពាទិអត្ថវសេន. ន បបញ្ចិតោតិ ន វិត្ថារិតោ.

២. ឯសេវ នយោតិ អតិទេសេន វិចិយមានវចនសេសោ អតិទិដ្ឋោ. ភាវត្ថេ តោហិ អាហ ‘‘វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា’’តិ. សុត្តេ អាគតំ ន អត្ថសំវណ្ណនាវសេន អដ្ឋកថាយំ អាគតន្តិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆានុរូបតា ឥធ បុព្ពាបរន្តិ ចតុព្យូហបុព្ពាបរតោ ឥមំ វិសេសេត្វា ទស្សេតិ. បុច្ឆានុសន្ធីតិ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេន អនុសន្ធានំ. អដ្ឋកថាយំ បន ហេដ្ឋិមទេសនាយ បុច្ឆានិមិត្តបវត្តឧបរិទេសនាយ សម្ពន្ធោ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធី’’តិ វុត្តំ. បុព្ពាបេក្ខន្តិ បុច្ឆិតវិស្សជ្ជិតបទាបេក្ខំ. ‘‘សុត្តស្សា’’តិ វា ឥមិនា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាអនុគីតិយោ ឋបេត្វា សេសោ វិចយហារបទត្ថោ សង្គហិតោតិ បទស្សាបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ គាថាយំ ច-សទ្ទោ បទបូរណមត្តេ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ចក្ខុ អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘អាម, ចក្ខុ អនិច្ចមេវា’’តិ ឯកន្តតោ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ. ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវេតព្ពំ, សច្ឆិកាតព្ពញ្ចា’’តិ បុដ្ឋេ ‘‘មគ្គបរិយាបន្នំ ភាវេតព្ពំ, ផលបរិយាបន្នំ សច្ឆិកាតព្ព’’ន្តិ វិភជិត្វា វិស្សជ្ជនំ វិភជ្ជព្យាករណំ. ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ កុសល’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘កិំ អនវជ្ជដ្ឋោ កុសលដ្ឋោ, ឧទាហុ សុខវិបាកដ្ឋោ’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ. ‘‘សស្សតោ អត្តា, អសស្សតោ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អព្យាកតមេត’’ន្តិអាទិនា អវិស្សជ្ជនំ ឋបនំ. ‘‘កិំ បនេតេ កុសលាតិ វា ធម្មាតិ វា ឯកត្ថា, ឧទាហុ នានត្ថា’’តិ ឥទំ បុច្ឆនំ សាវសេសំ. វិស្សជ្ជនស្ស បន សាវសេសតា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសនាយំ វេទិតព្ពា. អប្បាដិហីរកំ សឧត្តរំ. សប្បាដិហីរកំ និរុត្តរំ. សេសំ វិចយហារនិទ្ទេសេ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថ ច អស្សាទោ អស្សាទហេតុ យាវ អាណត្តិហេតូតិ ឯវំ ហេតូនម្បិ អស្សាទាទយោ វេទិតព្ពា. តត្ថ សង្ខេបតោ សុខសុខបច្ចយលក្ខណោ អស្សាទោ, សោ វិសេសតោ សគ្គសម្បត្តិយា ទីបេតព្ពោ. សា ហិ តស្ស ឧក្កំសោ, សេសា បនេត្ថ ភវសម្បត្តិ តទន្វាយិកា វេទិតព្ពា. តស្ស ហេតុ ទានមយំ, សីលមយញ្ច បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. ទុក្ខទុក្ខបច្ចយលក្ខណោ អាទីនវោ. វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខតានំ តទវរោធតោ វដ្ដទុក្ខស្សាបិ ឯត្ថ សង្គហោ. វិសេសតោ បន កាមានំ ឱការោតិ ទដ្ឋព្ពោ, ស្វាយំ សំកិលេសវត្ថុនា, ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាទីហិ ច វិភាវេតព្ពោ, តស្ស ហេតុ ទស អកុសលកម្មបថា. នេក្ខម្មំ និស្សរណំ, តស្ស ហេតុ យថារហំ តទនុច្ឆវិកា បុព្ពភាគប្បដិបទា. ផលំ ទេសនាផលមេវ, តស្ស ហេតុ ទេសនា. ឧបាយោ យថាវុត្តឧបាយោវ, តស្ស ហេតុ ចត្តារិ ចក្កានិ. អាណត្តិ ឧបទេសោ, តស្ស រាគគ្គិអាទីហិ លោកស្ស អាទិត្តតា, សត្ថុ មហាករុណាយោគោ ច ហេតុ.

តថា ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, មគ្គោ វា ឧបាយោ, តទុបទេសោ អាណត្តិ, អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ ផលំ. ឥតិ អនុបុព្ពកថាយ សទ្ធិំ ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ និទ្ធារណភាវេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. បទស្ស បទត្ថសម្ពន្ធោ ហេតុ. សោ ហិ តស្ស បវត្តិនិមិត្តំ, បញ្ហស្ស ញាតុកាមតា, កថេកុកាមតា ច. អទិដ្ឋជោតនាទីនញ្ហិ ចតុន្នំ ញាតុកាមតា, ឥតរស្ស ឥតរា. វិស្សជ្ជនស្ស បញ្ហោ ហេតុ. ឯវំ សេសានម្បិ យថារហំ វត្តព្ពំ.

៣. ព្យញ្ជនត្ថានំ យុត្តាយុត្តបរិក្ខាតិ ព្យញ្ជនគ្គហណេន បទំ គហិតំ, អត្ថគ្គហណេន បញ្ហាទីហិ សទ្ធិំ អស្សាទាទយោ គហិតា. វិចយហារបទត្ថា ឯវ ហិ យុត្តាយុត្តាទិវិសេសសហិតា យុត្តិហារាទីនំ បទត្ថា. តថា ហិ បទដ្ឋានបទដ្ឋានិកភាវវិសិដ្ឋា តេយេវ បទដ្ឋានហារស្ស បទត្ថា. លក្ខណលក្ខិតព្ពតាវិសិដ្ឋា, និទ្ធារិតា ច លក្ខណហារស្ស, និព្ពចនាទិវិភាវនាវិសិដ្ឋា ចតុព្យូហហារស្ស, សភាគធម្មវសេន, វិសភាគធម្មវសេន ច អាវដ្ដនវិសិដ្ឋា អាវដ្ដហារស្ស, ភូមិវិភាគាទិវិសិដ្ឋា វិភត្តិហារស្ស, បដិបក្ខតោ បរិវត្តនវិសិដ្ឋា បរិវត្តនហារស្ស, បរិយាយវេវចនវិសិដ្ឋា វេវចនហារស្ស, បភវាទិបញ្ញាបនវិសិដ្ឋា បញ្ញត្តិហារស្ស, ខន្ធាទិមុខេហិ ឱតរណវិសិដ្ឋា ឱតរណហារស្ស, បទបទត្ថបញ្ហារម្ភសោធនវិសិដ្ឋា សោធនហារស្ស, សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណវិសិដ្ឋា អធិដ្ឋានហារស្ស, បច្ចយធម្មេហិ បរិក្ខរណវិសិដ្ឋា បរិក្ខារហារស្ស, បហាតព្ពភាវេតព្ពតានិទ្ធារណវិសិដ្ឋា សមារោបនហារស្ស បទត្ថា. ‘‘ព្យញ្ជនស្ស សភាវនិរុត្តិតា, អត្ថស្ស សុត្តាទីហិ អវិលោមនំ យុត្តភាវោ’’តិ ឥមិនា អសភាវនិរុត្តិតា, សុត្តាទីហិ វិលោមនញ្ច អយុត្តភាវោតិ ទីបេតិ, តេន យុត្តាយុត្តីនំ ហេតុំ ទស្សេតិ.

៤. យោនិសោមនសិការាទីតិ អាទិសទ្ទេន សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយាទិសាធារណំ, អសាធារណញ្ច ទេយ្យបដិគ្គាហកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សម្ភវតោតិ យថារហំ តស្ស ធម្មស្ស អនុរូបំ. យាវ សព្ពធម្មាតិ ឯត្ថ សព្ពំ នាម បទេសសព្ពំ, ន សព្ពសព្ពន្តិ. អយញ្ហិ សព្ពសទ្ទោ យថា បឋមវិកប្បេ សុត្តេ អាគតធម្មវសេន បទេសវិសយោ, ឯវំ ទុតិយវិកប្បេ បទដ្ឋានបទដ្ឋានិកនិទ្ធារណេន តំតំបករណបរិច្ឆិន្នធម្មគ្គហណតោ បទេសវិសយោ ឯវ, ន អនវសេសធម្មវិសយោតិ. សុត្តាគតធម្មានំ យានិ បទដ្ឋានានិ, តេសញ្ច យានីតិ ឯវំ ការណបរម្បរានិទ្ធារណលក្ខណោ បទដ្ឋានហារោ, បរិក្ខារហារោ បន សុត្តាគតធម្មានំ តំតំបច្ចយុប្បន្នានំ បដិហេតុបច្ចយតាវិសេសវិភាវនលក្ខណោតិ សតិបិ ការណវិចារណភាវេ អយំ បទដ្ឋានហារបរិក្ខារហារានំ វិសេសោ.

៥. យថា ‘‘សមានាធិករណសមានបទេ’’តិអាទីសុ ឯកសទ្ទស្ស អត្ថោ សមានសទ្ទោ, ឯវំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា ‘‘ឯកុប្បាទា’’តិអាទីសុ (កថា. ៤៧៣) វិយ ឯកលក្ខណាតិ ឯត្ថ ឯកសទ្ទោ សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘សមានលក្ខណា’’តិ. សំវណ្ណនាវសេនាតិ ឯត្ថ កម្មត្ថេ អន-សទ្ទោ, សំវណ្ណេតព្ពតាវសេនាតិ អត្ថោ. លក្ខណាតិ ឧបលក្ខណា. ‘‘នានត្តកាយនានត្តសញ្ញិនោ (ទី. និ. ៣.៣៤១, ៣៥៧, ៣៥៩; អ. និ. ៩.២៤), នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិអាទីសុ សហចារិតា ទដ្ឋព្ពា. សញ្ញាសហគតា ហិ ធម្មា តត្ថ សញ្ញាគ្គហណេន គហិតា. ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៩) សមានកិច្ចតា. បិយវចនត្ថចរិយា សមានត្តតាបិ ហិ តត្ថ មិត្តគន្ថនកិច្ចេន សមានកិច្ចា គយ្ហន្តិ សង្គហវត្ថុភាវតោ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សមានហេតុតា. យថា ហិ ផស្សោ វេទនាយ, ឯវំ សញ្ញាទីនម្បិ សហជាតាទិនា បច្ចយោ ហោតិ ឯវាតិ តេបិ សមានហេតុតាយ វុត្តា ឯវ ហោន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិ (ធ. ស. ៥), ‘‘ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.៩៣). ឯវំ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) ឯវមាទិបិ ឧទាហរិតព្ពំ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សមានផលតា ទដ្ឋព្ពា. យថា ហិ សង្ខារា អវិជ្ជាយ ផលំ, ឯវំ តណ្ហុបាទាទីនម្បីតិ តេបិ តត្ថ គហិតាវ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា អាយូហនា សង្ខារា និកន្តិ តណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទាន’’ន្តិ. ‘‘រូបំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) វុត្តេ តំសម្បយុត្តា វេទនាទយោ វុត្តា ឯវ ហោន្តិ សមានារម្មណភាវតោ. ន ហិ តេហិ វិនា តស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថិ. ឯវមាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន អត្ថប្បករណលិង្គសទ្ទន្តរសន្និធានសាមត្ថិយាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អត្ថាទិវសេនបិ ហិ សុត្តេ អវុត្តានម្បិ វុត្តានំ វិយ និទ្ធារណំ សម្ភវតីតិ. វុត្តប្បការេនាតិ ‘‘វធកដ្ឋេន ឯកលក្ខណានី’’តិអាទិនា បាឡិយំ, ‘‘សហចារិតា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តេន បការេន.

៦. ‘‘ផុសនដ្ឋេន ផស្សោ’’តិអាទិនា និទ្ធារេត្វា វចនំ និព្ពចនំ, តំ បន បទស្សេវ, ន វាក្យស្សាតិ អាហ ‘‘បទនិព្ពចន’’ន្តិ. អធិប្បាយនិទានានិបេត្ថ ព្យញ្ជនមុខេនេវ និទ្ធារេតព្ពានិ. និព្ពចនបុព្ពាបរសន្ធីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘វិសេសតោ ព្យញ្ជនទ្វារេនេវ អត្ថបរិយេសនា’’តិ. បវត្តិនិមិត្តំ អជ្ឈាសយាទិ.

៧. ‘‘បទដ្ឋានេ’’តិ ឥទំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ ការណភូតេបិ ធម្មេ និទ្ធារេត្វា សភាគតោ, វិសភាគតោ ច អាវដ្ដនំ កាតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន តន្តិវសេន. តស្មា បទដ្ឋាននិទ្ធារណាយ វិនាបិ អាវដ្ដនំ យុត្តមេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. បទស្ស វា សទ្ទបវត្តិដ្ឋានំ បទដ្ឋានំ បទត្ថោ. ឯតស្មិំ បក្ខេ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថាតិ (សំ. និ. ១.១៨៥; នេត្តិ. ២៩; បេដកោ. ៣៨; មិ. ប. ៥.១.៤) វីរិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ (នេត្តិ. ២៩) ឯត្ថ យ្វាយមារម្ភធាតុអាទិកោ អត្ថោ វុត្តោ, តំ វីរិយសទ្ទស្ស បវត្តិដ្ឋានំ វីរិយសទ្ទាភិធេយ្យោ អត្ថោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសកំ នាមគហិតតោ ឥតរំ, តំ បន តស្ស បដិបក្ខភូតំ វា សិយា, អញ្ញំ វាតិ អាហ ‘‘វិសភាគតាយ អគ្គហណេន វា’’តិ. សំវណ្ណនាយ យោជេន្តោតិ យថាវុត្តវិសភាគធម្មនិទ្ធារណភូតេន អត្ថកថនេន បាឡិយំ យោជេន្តោ. តេនាហ ‘‘ទេសន’’ន្តិ. ‘‘បដិបក្ខេ’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ សភាគធម្មវសេនបិ អាវដ្ដនស្ស ឥច្ឆិតត្តា.

៨. នាមវសេនាតិ សាធារណនាមវសេន. បាឡិយំ បន ‘‘មិច្ឆត្តនិយតានំ សត្តានំ, អនិយតានញ្ច សត្តានំ ទស្សនបហាតព្ពា កិលេសា សាធារណា’’តិអាគតត្តា (នេត្តិ. ៣៤) ‘‘ទស្សនបហាតព្ពាទិនាមវសេនា’’តិ វុត្តំ. វត្ថុវសេនាតិ សត្តសន្តានវសេន. សោ ហិ ធម្មានំ បវត្តិដ្ឋានតាយ ឥធ ‘‘វត្ថូ’’តិ អធិប្បេតោ. តេនាហ – ‘‘បុថុជ្ជនស្ស, សោតាបន្នស្ស ច កាមរាគព្យាបាទា សាធារណា’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៣៤). វុត្តវិបរិយាយេនាតិ នាមតោ, វត្ថុតោ ច អាវេណិកតាយ. តំតំមគ្គផលដ្ឋានញ្ហិ តំតំមគ្គផលដ្ឋតា, ភព្ពានំ ភព្ពតា, អភព្ពានំ អភព្ពតា អសាធារណា.

៩. ‘‘ភាវិតេ’’តិ ឥទំ ភាវនាកិរិយាយ ឧបលក្ខណំ, ន ឯត្ថ កាលវចនិច្ឆាតិ អាហ ‘‘ភាវេតព្ពេតិ អត្ថោ’’តិ. ភាវនា ចេត្ថ អាសេវនាតិ, កុសលសទ្ទោបិ អនវជ្ជដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. បដិបក្ខតោតិ វិបក្ខតោ. វិសទិសូទាហរណេន ព្យតិរេកតោ យថាធិប្បេតធម្មប្បតិដ្ឋានា ហេសា.

១០. បទត្ថស្សាតិ បទាភិធេយ្យស្ស អត្ថស្ស, សភាវធម្មស្ស វា.

១១. និក្ខេបោ ទេសនា. បភវោ សមុទយោ.

១២. ‘‘អវុត្តានម្បិ សង្គហោ’’តិ ឥមិនា អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ ច-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ.

១៣. ‘‘គាថារុឡ្ហេ’’តិ ឥមិនា បាឡិអាគតោវ បញ្ហោ វេទិតព្ពោ, ន ឥតរោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធាទីហិ ព្យាកតេ’’តិ. តស្ស អត្ថស្សាតិ អារទ្ធស្ស អត្ថស្ស, តេន អារម្ភសោធនស្ស វិសយមាហ. ឯត្ថ ច អត្ថទ្វារេនេវ បទបុច្ឆាសោធនម្បិ ករីយតីតិ បុន ‘‘តស្ស អត្ថស្សា’’តិ វុត្តំ. អថ វា វិស្សជ្ជិតម្ហីតិ វិស្សជ្ជនេ. វិស្សជ្ជនសោធនេន ហិ បញ្ហាសោធនំ. បញ្ហេតិ បុច្ឆាយំ. គាថាយន្តិ ឧបលក្ខណំ, តេន គាថាយំ, សុត្តគេយ្យាទីសុ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. យមារព្ភាតិ យំ សីលាទិមារព្ភ គាថាទីសុ ទេសិតំ, តស្មិំ អារម្ភេតិ អត្ថោ. បុច្ឆិតាតិ បុច្ឆាការិនី, ‘‘កា ឯត្ថ បទសុទ្ធិ, កា បញ្ហាសុទ្ធិ, កា អារម្ភសុទ្ធី’’តិ ឯវំ បុច្ឆាការិនី បុច្ឆំ កត្វា បវត្តិតា សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខាតិ យោជនា.

១៤. ន វិកប្បយិតព្ពាតិ យថា លោកេ ‘‘ជាតិ សាមញ្ញំ, ភេទោ សាមញ្ញំ, សម្ពន្ធោ សាមញ្ញ’’ន្តិអាទិនា សាមញ្ញំ ជាតិអាទិំ, តព្ពិធុរញ្ច វិសេសំ វិកប្បេន្តិ បរិកប្បេន្តិ, ឯវំ ន វិកប្បយិតព្ពាតិ អត្ថោ. យទា យោ កាលវិសេសោ ‘‘ស្វេ’’តិ លទ្ធវោហារោ, តទា សោ តំទិវសាតិក្កមេ ‘‘អជ្ជា’’តិ, បុន តំទិវសាតិក្កមេ ‘‘ហិយ្យោ’’តិ វោហរីយតីតិ អនវដ្ឋិតសភាវា ឯតេ កាលវិសេសា. ទិសាយបិ ‘‘ឯកំ អវធិំ អបេក្ខិត្វា បុរត្ថិមា ទិសា, តតោ អញ្ញំ អបេក្ខិត្វា បច្ឆិមា នាម ហោតី’’តិអាទិនា អនវដ្ឋិតសភាវតា វេទិតព្ពា. ជាតិអាទិអបេក្ខាយាតិ ជាតិអាទិទុក្ខវិសេសាបេក្ខាយ. សច្ចាបេក្ខាយាតិ សច្ចសាមញ្ញាបេក្ខាយ. ‘‘តណ្ហា’’តិ វុច្ចមានំ កាមតណ្ហាទិអបេក្ខាយ សាមញ្ញម្បិ សមានំ សច្ចាបេក្ខាយ វិសេសោ ហោតីតិ ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯស នយោ សមុទយាទីសុបី’’តិ.

១៦. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ពុទ្ធវចនេ. តេនាហ ‘‘សិក្ខត្តយសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. យថារុតំ យថាកថិតំ សទ្ទតោ អធិគតំ និទ្ធារិតំ, ន អត្ថប្បករណលិង្គសទ្ទន្តរសន្និធានាទិប្បមាណន្តរាធិគតំ. ‘‘អត្ថតោ ទស្សិតា’’តិ ឥទំ យស្មិំ សុត្តេ ភាវនាវ កថិតា, ន បហានំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ.

នយសង្ខេបវណ្ណនា

១៧. តណ្ហាវិជ្ជាហិ ករណភូតាហិ. សំកិលេសោ បក្ខោ ឯតស្សាតិ សំកិលេសបក្ខោ, សំកិលេសបក្ខិកោ សុត្តត្ថោ, តស្ស នយនលក្ខណោតិ យោជនា. វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្សាតិ សម្ពន្ធោ. វុដ្ឋានគាមិនិយា, ពលវវិបស្សនាយ ច ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញេយ្យតាទីនិ មគ្គានុគុណោ គហណាការោ អនុគាហណនយោ. យទិ ឯវំ កថំ នយោតិ អាហ ‘‘តស្ស បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘នយវោហារោ’’តិ ឥមិនា នយាធិដ្ឋានំ នយោតិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

១៨. ពាធកាទិភាវតោតិ ពាធកបភវសន្តិនិយ្យានភាវតោ. អញ្ញថាភាវាភាវេនាតិ អពាធកអប្បភវអសន្តិ អនិយ្យានភាវាភាវេន. សច្ចសភាវត្តាតិ អមុសាសភាវត្តា. អវិសំវាទនតោតិ អរិយសភាវាទិភាវស្ស ន វិសំវាទនតោ ឯកន្តិកត្តាតិ អត្ថោ.

១៩. សំកិលិដ្ឋធម្មាតិ សំកិលេសសមន្នាគតា ធម្មា សទ្ធម្មនយកោវិទាតិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិធម្មនយកុសលា, ឯកត្តាទិនយកុសលា វា.

២០. អត្ថវិស្សជ្ជនេសូតិ ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១) សុត្តេ កតបញ្ហវិស្សជ្ជនេសុ ចេវ អដ្ឋកថាយ កតអត្ថសំវណ្ណនាសុ ច. ‘‘វោទានិយា’’តិ ឥមិនា អនវជ្ជធម្មា ឥធ កុសលាតិ អធិប្បេតា, ន សុខវិបាកាតិ ទស្សេតិ. តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ មនសា វោលោកយតេតិ យោជនា.

២១. យទិ ករណភូតំ, កថំ តស្ស អត្ថន្តរាភាវោតិ អាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ. ទិសាភូតធម្មានំ វោលោកយនសមានយនភាវតោ វោហារភូតោ, កម្មភូតោ ច នយោ, ន នន្ទិយាវដ្ដាទយោ វិយ អត្ថភូតោតិ ‘‘វោហារនយោ, កម្មនយោ’’តិ ច វុច្ចតិ.

ទ្វាទសបទវណ្ណនា

២៣. អបរិយោសិតេ បទេតិ ឧច្ចារណវេលាយំ បទេ អសមត្តេ, វិប្បកតេតិ អត្ថោ. បរិយោសិតេ ហិ ‘‘បទ’’ន្ត្វេ សមញ្ញា សិយា, ន ‘‘អក្ខរ’’ន្តិ អធិប្បាយោ. បទស្ស វេវចនតាយ អត្ថវសេន បរិយាយំ ខរន្តំ សញ្ចរន្តំ វិយ ហោតិ, ន ឯវំ វណ្ណោ អវេវចនត្តាតិ អាហ បរិយាយវសេន អក្ខរណតោ’’តិ. ន ហិ វណ្ណស្ស បរិយាយោ វិជ្ជតី’’តិ ឥទំ អការាទិវណ្ណវិសេសំ សន្ធាយ វទតិ, ន វណ្ណសាមញ្ញំ. តស្ស ហិ វណ្ណោ អក្ខរន្តិ បរិយាយោ វុត្តោ ឯវាតិ.

អក្ខរសទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា តប្បសង្គេន វណ្ណសទ្ទស្សបិ វត្តុំ ‘‘កេនដ្ឋេន វណ្ណោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ននុ បទេន, វាក្យេន វា អត្ថោ សំវណ្ណីយតិ, ន អក្ខរេនាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘វណ្ណោ ឯវ ហី’’តិអាទិ. បទាទិភាវេនាតិ បទវាក្យភាវេន. យថាសម្ពន្ធន្តិ យថាសង្កេតំ. អយំ-សទ្ទោ ឥមស្សត្ថស្ស វាចកោ, អយំ អត្ថោ ឥមស្ស សទ្ទស្ស វចនីយោតិ យថាគហិតសង្កេតានុរូបំ សទ្ទត្ថានំ វាចកវចនីយភាវោ. អថ វា យ្វាយំ សទ្ទត្ថានំ អញ្ញមញ្ញំ អវិនាភាវោ, សោ សម្ពន្ធោ. តទនុរូបំ ឯកក្ខរំ នាមបទំ ‘‘មា ឯវំ មញ្ញសី’’តិអាទីសុ មា-ការាទិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. តេ ហិ អភិធម្មទេសនំ ‘‘មនសាទេសនា’’តិ វទន្តិ, យតោ រាហុលាចរិយោ ‘‘វិសុទ្ធករុណានំ មនសាទេសនា វាចាយ អក្ខរណតោ អក្ខរសញ្ញិតា’’តិ អាហ.

សត្វប្បធានន្តិ ទ្រព្យប្បធានំ. នាមបទេ ហិ ទ្រព្យមាវិភូតរូបំ, កិរិយា អនាវិភូតរូបា យថា ‘‘ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤). អាខ្យាតបទេ បន កិរិយា អាវិភូតរូបា, ទ្រព្យមនាវិភូតរូបំ យថា ‘‘ផុសតី’’តិ. តេន នេសំ សត្វកិរិយាប្បធានតា វុត្តា. កិរិយាវិសេសគ្គហណនិមិត្តន្តិ កិរិយាវិសេសាវពោធហេតុ កិរិយាវិសេសទីបនតោ, យថា ‘‘ចិរប្បវាសិ’’ន្តិ (ធ. ប. ២១៩) ឯត្ថ ប-សទ្ទោ វសនកិរិយាយ វិយោគវិសិដ្ឋតំ ទីបេតិ. ‘‘ឯវំ មនសិ ករោថ, មា ឯវំ មនសាកត្ថា’’តិអាទីសុ កិរិយាវិសេសស្ស ជោតកោ ឯវំ-សទ្ទោ. ‘‘ឯវំសីលា (ទី. និ. ៣.១៤២) ឯវំធម្មា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣. ១៩៨; សំ. និ. ៥.៣៧៨) សត្វវិសេសស្ស. ឯវំ សេសនិបាតបទានម្បីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កិរិយាយ…បេ… និបាតបទ’’ន្តិ.

សង្ខេបតោ វុត្តំ, កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘បទាភិហិត’’ន្តិ. អថ វា សង្ខេបតោ វុត្តំ, យោ អក្ខរេហិ សង្កាសិតោតិ វុច្ចតិ. បទាភិហិតំ បទេហិ កថិតំ, យោ បទេហិ បកាសិតោតិ វុច្ចតិ. តទុភយំ, យទិ បទសមុទាយោ វាក្យំ, តស្ស កោ បរិច្ឆេទោ. យាវតា អធិប្បេតត្ថបរិយោសានំ, តាវតា ឯកវាក្យន្តិបិ វទន្តិ, ពហូបេត្ថ បការេ វណ្ណេន្តិ. កិំ តេហិ, សាខ្យាតំ សាព្យយំ សការកំ សវិសេសនំ ‘‘វាក្យ’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច បទេនបិ អត្ថោ ព្យញ្ជីយតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘បទមត្តសវនេបិ ហី’’តិអាទិ. អាការេសុ វាក្យវិភាគេសុ អភិហិតំ កថិតំ និព្ពចនំ អាការាភិហិតំ និព្ពចនំ. ‘‘អភិហិតន្តិ ច បាឡិអាគត’’ន្តិ វទន្តិ.

‘‘និព្ពានំ មគ្គតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៦) និព្ពចនានំ វិត្ថារោ. តំនិទ្ទេសកថនត្តា និទ្ទេសោតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘និព្ពចនវិត្ថារោ និរវសេសទេសនត្តា និទ្ទេសោ’’តិ. បទេហីតិ វាក្យាវយវភូតេហិ, វាក្យតោ វិភជ្ជមានេហិ វា អាខ្យាតាទិបទេហិ. តេនាហ ‘‘វាក្យស្ស វិភាគោ’’តិ, តថា ចាហ ‘‘អបរិយោសិតេ’’តិអាទិ. អបរេ បន ‘‘បកតិបច្ចយលោបាទេសាទិវសេន អក្ខរវិភាគោ អាការោ, និរុត្តិនយេន បទវិភាគោ និព្ពចនំ, វាក្យវិភាគោ និទ្ទេសោ. វណ្ណបទវាក្យានិ ហិ អវិភត្តានិ, វិភត្តានិ ច ឆ ព្យញ្ជនបទានី’’តិ វទន្តិ. ឆដ្ឋំ វចនន្តិ ឆដ្ឋំ បទំ. កាតព្ពន្តិ ‘‘អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជនំ អាការោ តថេវ និរុត្តិ និទ្ទេសោ ឆដ្ឋវចន’’ន្តិ គាថាយំ ឯវំ កត្តព្ពំ, សំវណ្ណនាវសេន វា អាការបទំ ចតុត្ថំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. សព្ពោ សទ្ទវោហារោ វិភត្តេហិ, អវិភត្តេហិ ច អក្ខរបទវាក្យេហេវ, តទញ្ញប្បការោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘យានិមានី’’តិអាទិ.

២៤. កាសនាសទ្ទោ កម្មត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កាសីយតី’’តិអាទិ វុត្តំ. បទេហិ តាវ អត្ថស្ស សង្កាសនា, បកាសនា ច ហោតុ, បទាវធិកាបិ សំវណ្ណនា ឥច្ឆិតាតិ អក្ខរេហិ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អក្ខរេហិ សុយ្យមានេហី’’តិអាទិ. បទត្ថសម្បដិបត្តីតិ បទាភិធេយ្យអត្ថាវពោធោ. ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិនា អក្ខរករណំ សង្កាសនភូតំ ឧគ្ឃដនកិរិយំ វទន្តេន យថាវុត្តោ អត្ថោ សាធិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តីតិ ឯកត្តនិទ្ទេសោ សមាហារោតិ អយំ ទ្វន្ទសមាសោ. ឧភយេនាតិ ‘‘វិវរណា, វិភជនា’’តិ ឥមិនា ទ្វយេន. ឯតេហីតិ ឯត្ថ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឯតេហិ ឯវា’’តិ. ‘‘សង្កាសនា…បេ… អភាវតោ’’តិ ឥមិនា យថាធិប្បេតអនូនាវធារណផលំ ទស្សេតិ. ឧគ្ឃដនាទីតិ អាទិសទ្ទេន វិបញ្ចននយានិ សង្គណ្ហាតិ.

២៥. សម្មា យុត្តោតិ សម្មា អវិបរីតំ, អនវសេសតោ ច យុត្តោ សហិតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អនូនា’’តិ. សព្ពោ ហិ បាឡិអត្ថោ អត្ថបទអត្ថនយេហិ អនវសេសតោ សង្គហិតោ. តេនាហ ‘‘សព្ពស្ស ហី’’តិអាទិ.

២៦. កស្មា បនេត្ថ មូលបទបទដ្ឋានានិ អសង្គហិតានីតិ? បទត្ថន្តរាភាវតោ. មូលបទានិ ហិ នយានំ សមុដ្ឋានមត្តត្តា បទដ្ឋានានីតិ ទស្សិតោយំ នយោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតោ វិនិមុត្តោ កោចិ នេត្តិបទត្ថោ នត្ថី’’តិ.

នេត្តិយា ការណភូតាយ. ហារា សំវណ្ណេតព្ពាតិ សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាវសេន ហារា វិត្ថារេតព្ពា. ស្វាយន្តិ សោ អយំ សំវណ្ណនាក្កមោ. យេន អនុក្កមេន នេត្តិយំ ទេសិតា, តេនេវ សុត្តេ អត្ថសំវណ្ណនាវសេន យោជេតព្ពាតិ. ឯវំ សិទ្ធេតិ ទេសនាក្កមេនេវ សិទ្ធេ. អយំ អារម្ភោតិ ‘‘សោឡស ហារា បឋម’’ន្តិ ឯវំ បវត្តោ អារម្ភោ. ឥមមត្ថន្តិ ឥមំ វុច្ចមាននិយមសង្ខាតំ អត្ថំ.

យទិ ទេសិតក្កមេនេវ ហារនយា សុត្តេ យោជេតព្ពា សិយុំ, កិំ សោ កមោ ការណនិរបេក្ខោ, ឧទាហុ ការណសាបេក្ខោតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ ការណនិរបេក្ខោ ហារនយានំ អនុក្កមោ, អនេកេ អត្ថា វុច្ចមានា អវស្សំ ឯកេន កមេន វុច្ចន្តីតិ. ឯវំ សន្តេ យេន កេនចិ កមេន សុត្តេ យោជេតព្ពា សិយុំ, តថា សតិ និយមោ និរត្ថកោ សិយា. អថ ការណសាបេក្ខោ, កិំ តំ ការណន្តិ? ឥតរោ ការណគវេសនំ អកត្វា អត្ថោ ឯវេត្ថ គវេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយេន ‘‘នាយមនុយោគោ ន កត្ថចិ អនុក្កមេ និវិសតី’’តិ វត្វា ‘‘ន បន មយំ ទេវានំបិយស្ស មនោរថវិឃាតាយ ចេតេមា’’តិ កមការណំ វិចារេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា ទេសនាហារស្ស តាវ អាទិតោ ទេសនាយ ការណំ បតិដ្ឋបេតិ. តត្ថ ធម្មទេសនាយ និស្សយោ អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ, សរីរំ អាណត្តិ. បកតិយា សភាវេន. និទ្ធារណេន វិនាបិ បតិដ្ឋាភាវតោ និស្សយភាវតោ.

‘‘តថា ហិ វក្ខតី’’តិអាទិនា យថាវុត្តំ អត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ.

វិចយានន្តរន្តិ វិចយហារានន្តរំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តថា ហីតិ លក្ខណហារវិភង្គេ យុត្តាយុត្តានំ ការណបរម្បរាយ បរិគ្គហិតសភាវានំ អវុត្តានម្បិ ឯកលក្ខណតាយ គហណំ វុត្តំ.

អត្ថតោ និទ្ធារិតានន្តិ អត្ថុទ្ធារបុព្ពាបរានុសន្ធិអាទិអត្ថតោ សុត្តន្តរតោ ឧទ្ធដានំ សំវណ្ណិយមានសុត្តេ អានីតានំ បាឡិធម្មានំ. សទ្ទតោ, បមាណន្តរតោ ច លទ្ធានំ ឥធ វិចារេតព្ពត្តា អាហ ‘‘និរវសេសតោ’’តិ. អត្ថស្សាតិ អភិធេយ្យត្ថស្ស. ធម្មស្សាតិ សភាវធម្មស្ស. តត្ថ តត្ថ តំ អភិនិរោបេតីតិ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ, ធម្មេ ច តំ នាមំ អភិនិរោបេតិ, ‘‘អយមេវំនាមោ’’តិ វោហរតិ. ‘‘អត្ថស្ស, ធម្មស្សា’’តិ បទទ្វយេន សាមញ្ញតោ អត្ថោ, ធម្មោ ច អនវសេសេត្វា គហិតោតិ អាហ ‘‘អនវសេសបរិយាទាន’’ន្តិ, យតោ វុត្តំ ‘‘តត្ថ តត្ថា’’តិ. តថាតិ យថា អនវសេសត្ថាវពោធទីបកំ អនវសេសបរិយាទានំ កតំ ចតុព្យូហបាឡិយំ, ឯវំ បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតីតិ ឯត្ថ អសទ្ទវតី អត្ថា បវត្តិវសេន លព្ភមានា សម្មាបដិបត្តិ ឧទ្ធដាតិ ឧបសំហារត្ថោ តថា-សទ្ទោ.

តេនេវាតិ សុត្តន្តរសំសន្ទនស្ស សភាគវិសភាគធម្មន្តរាវដ្ដនូបាយភាវតោ ឯវ. យតោតិ សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនស្ស សាធារណាទិធម្មវិភជនូបាយត្តា. បដិវិភត្តសភាវេតិ បដិភាគភាវេន វិភត្តសភាវេ.

តេ ធម្មាតិ បដិបក្ខតោ បរិវត្តិតធម្មា. ន បរិយាយវិភាវនា បញ្ញត្តិវិភាគបរិគ្គាហិកាតិ អាហ ‘‘បរិយា…បេ… សុពោធនញ្ចា’’តិ.

បុច្ឆាវិសោធនំ វិស្សជ្ជនំ. អារម្ភវិសោធនំ ទេសនាយ អត្ថកថនំ. តទុភយវិចារោ ធាតាទីសុ អសម្មុយ្ហន្តស្សេវ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ធាតាយតនា…បេ… សម្បាទេតុ’’ន្តិ. សុទ្ធោ អារម្ភោតិអាទិបាឡិនិទស្សនេនបិ អយមេវត្ថោ ឧទាហដោតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ការណាការោ’’តិ បទដ្ឋានំ សន្ធាយ វទតិ. បភេទតោ ទេសនាការោតិ វេវចនំ. និទ្ធារេត្វា វុច្ចមានានីតិ ឧទ្ធរិត្វា សមារោបិយមានានីតិ អធិប្បាយោ. សុត្តស្ស អត្ថំ តថត្តាវពោធាយាតិ សុត្តស្ស បទត្ថាវគមមុខេន ចតុសច្ចាភិសមយាយ.

វេនេយ្យត្តយយុត្តោ អត្ថនយត្តយូបទេសោ ‘‘វេនេយ្យត្តយប្បយោជិតោ’’តិ វុត្តោ. វេនេយ្យត្តយញ្ហិ បច្ចយសមវាយេ តទុបទេសផលំ អធិគច្ឆន្តំ អត្ថំ បយោជេតិ នាមាតិ. តទនុក្កមេនេវាតិ តេសំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ ទេសនានុក្កមេនេវ. តេតិ តយោ អត្ថនយា. តេសន្តិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ. យថា ឧទ្ទេសាទីនំ សង្ខេបមជ្ឈិមវិត្ថារវុត្តិយា តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឧបការតា, ឯវំ តេសំ អត្ថនយានំ. តស្សាតិ អត្ថនយត្ថស្ស. តត្ថាតិ តស្សំ តស្សំ ភូមិយំ.

សមុដ្ឋានំ និទានំ. អនេកធា សទ្ទនយតោ, និរុត្តិនយតោ ចាតិ អនេកប្បការំ. បទត្ថោ សទ្ទត្ថោ. វិធិ អនុវាទោតិ ឥទមេត្ថ វិធិវចនំ, អយមនុវាទោតិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. សមាធាតព្ពោតិ បរិហរិតព្ពោ. អនុសន្ធីយា អនុរូបំ និគមេតព្ពន្តិ យាយ អនុសន្ធិយា សុត្តេ ឧបរិ ទេសនា បវត្តា, តទនុរូបំ សំវណ្ណនា និគមេតព្ពា. បយោជនន្តិ ផលំ. បិណ្ឌត្ថោតិ សង្ខេបត្ថោ. អនុសន្ធីតិ បុច្ឆានុសន្ធិអាទិអនុសន្ធិ. ឧបោគ្ឃាដោតិ និទស្សនំ. ចាលនាតិ ចោទនា. បច្ចុបដ្ឋានំ បរិហារោ.

បកតិអាទិបទាវយវំ ភិន្ទិត្វា កថនំ ភេទកថា យថា ‘‘ទិព្ពន្តីតិ ទេវា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៥៣). បទស្ស អត្ថកថនំ តត្វកថា យថា ‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ’’តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១). បរិយាយវចនំ វេវចនគ្គហណំ យថា ‘‘បញ្ញា បជាននា’’តិ (ធ. ស. ១៦). វិចយយុត្តិចតុព្យូហបរិវត្តនហារេកទេសសង្គហិតា, វេវចនហារសង្គហិតា ចាតិ អាហ ‘‘តេ ឥធ កតិបយហារសង្គហិតា’’តិ.

អត្តនោ ផលំ ធារេតីតិ ធម្មោតិ ហេតុនោ ធម្មភាវោ វេទិតព្ពោ. ញាបកហេតូបិ ញាណករណដ្ឋេន ការកេ បក្ខិបិត្វា អាហ ‘‘ការកោ សម្បាបកោតិ ទុវិធោ’’តិ. បុន ចក្ខុពីជាទិនិព្ពត្តកមេវ ការណំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បុន…បេ… តិវិធោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘តយោ កុសលហេតូ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១០៥៩-១០៦០) អាគតា អលោភាទយោ, លោភាទយោ ច ហេតុហេតុ នាម. ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខវេ, មហាភូតា ហេតុ, ចត្តារោ មហាភូតា បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៨៦) អាគតោ បច្ចយហេតុ នាម. កុសលាកុសលំ កម្មំ អត្តនោ វិបាកំ បតិ ឧត្តមហេតុ នាម. ចក្ខាទិពីជាទិ ចក្ខុវិញ្ញាណអង្កុរាទីនំ អសាធារណហេតុ នាម. កុសលាកុសលានំ សតិបិ បច្ចយធម្មភាវេ ឥដ្ឋានិដ្ឋផលវិសេសហេតុភាវទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណំ, សទ្ទមគ្គានំ បន ញាបកសម្បាបកហេតុភាវទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អង្កុរាទិកស្ស អសាធារណហេតុ ពីជាទិសមានជាតិយហេតុតាយ សភាគហេតុ. សាធារណហេតុ ភុសសលិលាទិអសមានជាតិយតាយ អសភាគហេតុ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធសន្តានិកោ អជ្ឈត្តិកហេតុ, ឥតរោ ពាហិរហេតុ. កេចិ បន ‘‘សសន្តានិកោ អជ្ឈត្តិកហេតុ, ឥតរោ ពាហិរហេតូ’’តិ វទន្តិ. បរិគ្គាហកោ ឧបត្ថម្ភកោ. បរម្បរហេតុ ឧបនិស្សយបច្ចយោ.

និព្ពានស្ស អនិព្ពត្តនិយេបិ សមុទយប្បហានសមុទយនិរោធានំ អធិគមាធិគន្តព្ពភាវតោ និព្ពានំ បតិ មគ្គស្ស ហេតុភាវោ វិយ មគ្គំ បតិ និព្ពានស្ស ផលភាវោ ឧបចារសិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ផលបរិយាយោ លព្ភតី’’តិ.

បដិបជ្ជមានភូមិ មគ្គធម្មា. បដិបន្នភូមិ ផលធម្មា.

កិច្ចតោតិ សរសតោ. លក្ខណតោតិ ឧបលក្ខណតោ. សាមញ្ញតោតិ សមានភាវតោ. តេន សមានហេតុតា, សមានផលតា, សមានារម្មណតា ច គហិតា ហោតីតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា លក្ខណហារនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ.

អបិចេត្ថ សម្បយោគវិប្បយោគវិរោធបករណលិង្គសទ្ទន្តរសន្និធានសាមត្ថិយាទីនម្បិ វសេន នយវិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សម្បយោគតោ តាវនយវិភាគោ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨) ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតា គហិតា, តំសម្បយោគតោ ចេតសិកានម្បិ គហិតាវ ហោតិ អញ្ញត្ថ នេសំ ចិត្តេន សម្បយោគទីបនតោ. អថ វា ‘‘សញ្ញិនោ’’តិ. សញ្ញាសហិតតាវចនេន ហិ នេសំ វេទនាចេតនាទិវន្តតាបិ សម្បយោគតោ ទីបិតា ហោតិ.

វិប្បយោគតោ – ‘‘អហេតុកា’’តិ. ហេតុសម្បយុត្តា ហិ ធម្មា ‘‘សហេតុកា’’តិ វុត្តាតិ តព្ពិធុរា ធម្មា វិប្បយោគតោ ‘‘អហេតុកា’’តិ វុត្តាតិ វិញ្ញាយតិ. អថ វា ‘‘អសញ្ញិនោ’’តិ. សញ្ញាវិប្បយុត្តា ហិ ធម្មបវត្តិ ឥធាធិប្បេតា, ន សញ្ញាយ អភាវមត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

វិរោធតោ – ‘‘អដ្ឋមកោ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមកបាឡិ.៤៣៩), សទ្ធានុសារី’’តិ (បុ. ប. មាតិកា ៧.៣៦) ច វុត្តេ តំ សន្តតិយំ សំយោជនត្តយប្បហានំ វិញ្ញាយតិ, តថា ‘‘សតិ វា ឧបាទិសេសេ អនាគាមិតា’’តិ (ទី. និ. ២.៤០៤; ម. និ. ១.១៣៧) វុត្តេ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនប្បហានំ, ‘‘ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញា’’តិ (ទី. និ. ២.៤០៤; ម. និ. ១.១៣៧) វុត្តេ អនវសេសសំយោជនប្បហានំ វិញ្ញាយតិ.

បករណតោ – ‘‘អព្យាកតា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. មាតិកា). អធិការតោ ហិ កុសលាកុសលភាវេន ន កថិតាតិ ញាយតិ. ‘‘ឧបធី ហិ នរស្ស សោចនា’’តិ (សំ. និ. ១.១២, ១៤៤) ច. ពាហិរា ហិ ធម្មា ឥធ ‘‘ឧបធី’’តិ អធិប្បេតាតិ វិញ្ញាយតិ.

លិង្គតោ – ‘‘សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៧៩). សីតាទិគ្គហណេន ហិ លិង្គេន ភូតុបាទាយប្បការស្សេវ ធម្មស្ស រូបភាវោ, ន ឥតរស្ស.

សទ្ទន្តរសន្និធានតោ – ‘‘កាយបស្សទ្ធិ, កាយាយតន’’ន្តិ. ‘‘យា វេទនាក្ខន្ធស្សា’’តិអាទិវចនតោ ហិ បុរិមោ កាយសទ្ទោ សមូហវាចី, ឥតរោ អាយតនសទ្ទសន្និធានតោ បសាទវាចី.

សាមត្ថិយតោ – ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ (សំ. និ. ៤.២៨; មហាវ. ៥៤), សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្សា’’តិ (ធ. ប. ១២៩) ច, តថា ‘‘សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា…បេ… ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ២៣២, ៤៥៩, ៥០៩; ២.៣០៩; ៣.២៣០; វិភ. ៦៤២). ឯត្ថ ហិ សតិបិ សព្ពសទ្ទស្ស អនវសេសសត្តវាចកត្តេ អាទិត្តតា សាបេក្ខស្សេវ អត្ថស្ស វាចកត្តា បទេសវាចី សព្ពសទ្ទោ, លោកសទ្ទោបិ សត្តវាចី. សត្តារម្មណា ហិ អប្បមញ្ញាតិ. តថា ‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា’’តិ (ធ. ប. ២៩៤-២៩៥) សព្ពេន សព្ពំ ហិ សបដិក្ខេបតោ, មាតុបិតុឃាតកម្មស្ស ច មហាសាវជ្ជតាបវេទនតោ, ឥធ ច តទនុញ្ញាយ កតាយ មាតុបិតុដ្ឋានិយា តាទិសា កេចិ បាបធម្មា វេនេយ្យវសេន គហិតា វិញ្ញាយតិ. កេ បន តេតិ? តណ្ហាមានា. តណ្ហា ហិ ជននី សត្តានំ. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិស’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧) ហិ វុត្តំ. បិតុដ្ឋានិយោ មានោ តំ និស្សាយ អត្តសម្បគ្គណ្ហតោ ‘‘អហំ អសុកស្ស រុញ្ញោ, រាជមហាមត្តស្ស វា បុត្តោ’’តិ យថា. សាមត្ថិយាទីនន្តិ អាទិសទ្ទេន ទេសបកតិអាទយោ សង្គយ្ហន្តិ.

លព្ភមានបទត្ថនិទ្ធារណមុខេនាតិ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ លព្ភមានអស្សាទាទិហារបទត្ថនិទ្ធារណទ្វារេន. យថាលក្ខណន្តិ យំ យំ លក្ខណំ, លក្ខណានុរូបំ វា យថាលក្ខណំ. ហេតុផលាទីនិ ឧបធារេត្វា យោជេតព្ពានិ តេសំ វសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ ហេតុផលាទយោ យេ យស្មិំ ហារេ សវិសេសំ ឥច្ឆិតព្ពា, តេ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសតោ បនា’’តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.