២. ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. វិភាគេនាតិ សរូបវិភាគេន. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា. ទិដ្ឋំ សំសន្ទីយតិ ឯតាយាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនា, សំសន្ទនំ ចេត្ថ សាកច្ឆាវសេន វិនិច្ឆយករណំ. វិមតិ ឆិជ្ជតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនា. អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថា’’តិ ហិ កា តុម្ហាកំ អនុមតីតិ អនុមតិ បុច្ឆិតា. កថេតុកម្យតាតិ កថេតុកម្យតាយ.

‘‘ហរីយន្តិ ឯតេហី’’តិអាទិនា ករណាធិករណកត្តុភាវកម្មសាធនានំ វសេន ហារ-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា សទិសកប្បនាវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ហារា វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុន គន្ថករណាទិអត្ថេន គន្ថាទិសទ្ទានំ វិយ ហារករណាទិអត្ថេន ហារសទ្ទសិទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ហារយន្តី’’តិអាទិមាហ. ‘‘ហរណតោ, រមណតោ ចា’’តិ ឥមិនា មនោហរា មនោរមា ចេតេ សំវណ្ណនាវិសេសាតិ ទស្សេតិ.

ឧបបត្តិសាធនយុត្តីតិ លក្ខណហេតុ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ននុ ច អញ្ញេបិ ហារា យុត្តិសហិតា ឯវា’’តិអាទិនា ទេសនាហារេ វុត្តនយានុសារេន.

ចតុន្នំ ព្យូហោ ឯត្ថាតិ ភិន្នាធិករណានម្បិ បទានំ អញ្ញបទត្ថសមាសោ លព្ភតិ ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិអាទីនំ (ទី. និ. ដី. ៣.៥៤, ៣០៣) វិយាតិ វុត្តំ.

សេសន្តិ ‘‘វិវចនមេវ វេវចន’’ន្តិ ឯវមាទិ.

អនុប្បវេសីយន្តីតិ អវគាហីយន្តិ. សមាធីយន្តីតិ បរិហរីយន្តិ. វិនា វិកប្បេនាតិ ជាតិ សាមញ្ញំ, ភេទោ សាមញ្ញំ, សម្ពន្ធោ សាមញ្ញន្តិអាទិនា បទត្ថន្តរភាវវិកប្បនមន្តរេន.

បទដ្ឋានាទិមុខេនាតិ បទដ្ឋានវេវចនភាវនាបហានមុខេន. កេចីតិ បទដ្ឋានបរិក្ខារអាវដ្ដបរិវត្តនបញ្ញត្តិឱតរណេ សន្ធាយ វទតិ.

២. សម្ពន្ធោតិ ហេតុផលភាវយោគោ. តថាភូតានញ្ហិ ធម្មានំ ឯកសន្តានសិទ្ធតា ឯកត្តនយោ. វិភាគោ សតិបិ នេសំ ហេតុផលភាវេ វិភត្តសភាវតា. អញ្ញោ ឯវ ហិ ហេតុ, អញ្ញំ ផលន្តិ. ព្យាបារវិរហោ និរីហតា. ន ហិ ហេតុផលានំ ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ឥមំ និព្ពត្តេមិ, ឥមិនាហំ និព្ពត្តោ’’តិ. អនុរូបផលតា បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយានុកូលតា. សមូហាទិំ ឧបាទាយ លោកសង្កេតសិទ្ធា វោហារមត្តតា សម្មុតិសភាវោ. បថវីផស្សាទីនំ កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសភាវោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – យស្មិំ ភិន្នេ, ឥតរាបោហេ វា ចិត្តេន កតេន តថា ពុទ្ធិ, ឥទំ សម្មុតិសច្ចំ យថា ឃដេ, សសម្ភារជលេ ច, តព្ពិបរិយាយេន បរមត្ថសច្ចន្តិ. បរមត្ថសច្ចប្បដិវេធាយាតិ និព្ពានាធិគមាយ.

អន្តោតិ អព្ភន្តរោ. បធានាវយវេនាតិ មូលភាវេន. ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣) តណ្ហា ‘‘នន្ទី’’តិ វុត្តា. ‘‘សង្គាមេ ច នន្ទិំ ចរតី’’តិអាទីសុ បមោទោតិ អាហ ‘‘តណ្ហាយ, បមោទស្ស វា’’តិ.

៣. ជាតិភេទតោតិ កុសលា, អកុសលាតិ ឥមស្មា វិសេសា. យុជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ ហេតុអត្ថោ អន្តោនីតោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘យោជីយន្តី’’តិ. កេហិ យោជីយន្តិ? សំវណ្ណនកេហីតិ អធិប្បាយោ. យុជ្ជន្តីតិ វា យុត្តា ហោន្តិ, តេហិ សមានយោគក្ខមា តគ្គហណេនេវ គហិតា ហោន្តីតិ អត្ថោ តទេកដ្ឋភាវតោ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘នវហិ បទេហី’’តិ សហយោគេ ករណវចនំ, បុរិមស្មិំ ករណេ. ‘‘ឯតេ ខោ’’តិ ច បាឋោ. តត្ថ ខោ-សទ្ទស្ស បទបូរណតា, អវធារណត្ថតា វា វេទិតព្ពា. ឯតេ ឯវាតិ ឯតេ តណ្ហាទយោ ឯវ, ន ឥតោ អញ្ញេតិ អត្ថោ. អដ្ឋារសេវ ន តតោ ឧទ្ធំ, អធោ វាតិ. បុរិមស្មិំ បក្ខេ មូលបទន្តរាភាវោ, ទុតិយស្មិំ តេសំ អនូនាធិកតា ទីបិតា ហោតិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.