១. សង្គហវារវណ្ណនា

យន្តិ អនិយមត្ថោ សព្ពនាមសទ្ទោ កម្មសាធនវសេន វុត្តោ. អត្ថាវពោធនត្ថោ សទ្ទប្បយោគោ អត្ថបរាធីនោ កេវលោ អត្ថបទត្ថកោ, សោ បទត្ថវិបរិយេសការិនា ឥតិ-សទ្ទេន បរភូតេន សទ្ទបទត្ថកោ ជាយតីតិ អាហ ‘‘យន្តិ អនិយមតោ ឧបយោគនិទ្ទេសោ’’តិ. លោកោតិ កត្តុនិទ្ទេសោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯវំ ‘‘យ’’ន្តិអាទីនំ គាថាបទានំ កម្មកត្តុកិរិយាកត្តុវិសេសនាទិទស្សនវសេន អត្ថំ វត្វា ឥទានិ អវយវជោតនវសេន បទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកិយន្តិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. លោកសទ្ទោ ឥធ សាមត្ថិយតោ សត្តលោកវចនោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘បូជនកិរិយាយោគ្យភូតតាវសេនា’’តិ. សាសនន្តរធានតោ បរំ បូជនា អញ្ញពុទ្ធុប្បាទេន វេទិតព្ពា, យថេតរហិ វិបស្សីអាទិសម្មាសម្ពុទ្ធានំ. ‘‘ទីបង្ករោ’’តិអាទិនា យទិបិ ពុទ្ធវំសទេសនាយំ (ពុ. វំ. ២.៧៥) ភគវតាវ វុត្តំ, សុមេធបណ្ឌិតត្តភាវេន បន បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យថាហ ភគវា សុមេធភូតោ’’តិ.

បរិញ្ញាក្កមេនាតិ ញាតបរិញ្ញាទិបដិបាដិយា. លក្ខណាវពោធប្បដិបត្តិយាតិ វិបស្សនាយ. តេន វុត្តំ ‘‘សុញ្ញតមុខាទីហី’’តិ. តថា ច វុត្តន្តិ វិញ្ញូហិ វេទនីយតាយ ឯវ សាសនវរស្ស វុត្តំ ភគវតា –

‘‘ឯតុ វិញ្ញូ បុរិសោ អសឋោ អមាយាវី ឧជុជាតិកោ, អហមនុសាសាមិ, អហំ ធម្មំ ទេសេមិ, យថានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ ន ចិរស្សេវ សាមញ្ញេវ ឧស្សតិ, សាមំ ទក្ខិតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.២៨១).

យំ-សទ្ទោ សាសនវិសយោ, លោកបាលសទ្ទោ សត្ថុវិសយោបិ លោកំ បតិ គុណីភូតោតិ ‘‘តស្សា’’តិ បដិនិទ្ទេសស្ស កថំ សត្ថុវិសយតាតិ ចោទនំ មនសិកត្វា អាហ ‘‘សលោកបាលោតិ ចេត្ថា’’តិអាទិ, គុណីភូតោបិ លោកបាលសទ្ទោ បធានភូតោ វិយ បដិនិទ្ទេសំ អរហតិ. អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ, អញ្ញោ អត្ថក្កមោតិ.

ធម្មគារវេន ភគវា ធម្មំ បូជេន្តោ វេនេយ្យពន្ធវេ អចិន្តេត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនធម្មបច្ចវេក្ខណាហិ សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេសីតិ អាហ ‘‘ភគវតោ…បេ… ទីបេតព្ពា’’តិ. តត្ថ អាទិសទ្ទេន សាវកេហិ ធម្មស្សវនស្ស, តេសំ បច្ចុគ្គមនាទីនញ្ច សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

ឥច្ចស្សាតិ ឥតិ អស្ស, ឯវំ ភគវតោ អវិបរីតអនន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មទេសនាយ សព្ពញ្ញុតានាវរណភាវទីបនេនាតិ អត្ថោ. តេនាតិ ចតុវេសារជ្ជយោគេន. តទវិនាភាវិនា ទសពល…បេ… បកាសិតា ហោតិ. អាវេណិកពុទ្ធធម្មាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ, ចតុសច្ចញាណានិ, ចតុបដិសម្ភិទាញាណានិ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណានិ, ឆ អភិញ្ញាញាណានិ, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អដ្ឋ វិជ្ជា, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណានិ, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ សមាធិចរិយា, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស អរិយវាសា, ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា, តេរស ធុតធម្មា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បន្នរស ចរណធម្មា, សោឡស ញាណចរិយា, សោឡស អានាបានស្សតី, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុវីសតិ បច្ចយវិភាវនញាណានិ, ចតុចត្តារីស ញាណវត្ថូនិ, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយទេសនាការប្បវត្តញាណានិ ចាតិ ឯវមាទីនំ ភគវតោ គុណវិសេសានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អបរោ នយោ – គុណវិសិដ្ឋតំ ទីបេតិ, សា ច គុណវិសិដ្ឋតា មហាករុណាមហាបញ្ញាហិ វេទិតព្ពា តាហិ សត្ថុសម្បត្តិសិទ្ធិតោ. តត្ថ មហាករុណាយ បវត្តិភេទោ ‘‘ពហុកេហិ អាការេហិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតី’’តិអាទិនា បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១១៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. មហាបញ្ញាយ បន បវត្តិភេទោ វុត្តោ ឯវ. តត្ថ ករុណាយ ភគវតោ ចរណសម្បត្តិ, បញ្ញាយ វិជ្ជាសម្បត្តិ. ករុណាយ សត្តាធិបតិតា, បញ្ញាយ ធម្មាធិបតិតា. ករុណាយ លោកនាថតា, បញ្ញាយ អត្តនាថតា. ករុណាយ បុព្ពការិតា, បញ្ញាយ កតញ្ញុតា. ករុណាយ អបរន្តបតា, បញ្ញាយ អនត្តន្តបតា. ករុណាយ ពុទ្ធករធម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. ករុណាយ បរេសំ តារណំ, បញ្ញាយ សយំ តារណំ. ករុណាយ សព្ពសត្តេសុ អនុគ្គហចិត្តតា, បញ្ញាយ សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តតា បកាសិតា ហោតីតិ អនវសេសតោ បរហិតបដិបត្តិយា, អត្តហិតសម្បត្តិយា ច បារិបូរី វេទិតព្ពា. តីសុបិ អវត្ថាសូតិ ហេតុផលសត្តូបការាវត្ថាសុ.

អភិសមយោ បដិវេធសាសនស្ស, មនសិករណំ បដិបត្តិសាសនស្ស, សវនាទីហិ បរិចយករណំ បរិយត្តិសាសនស្សាតិ តិណ្ណម្បិ វសេន យោជេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យថារហ’’ន្តិ. ‘‘សក្កច្ចំ ធម្មទេសនេនា’’តិ ឥមិនា ឥធ ‘‘សាសន’’ន្តិ វុត្តស្ស តិវិធស្សាបិ សទ្ធម្មស្ស អវិសេសេន ទេសនាបូជំ វត្វា ថោមនាបូជនស្ស វសេន តំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយំ, វោ ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ថោមនេនា’’តិ បទេនាបិ ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ បទំ យោជេតព្ពំ. បូជនាទ្វយស្សាបិ វា វសេន ឥធាបិ បទយោជនា វេទិតព្ពា. អរិយភាវាទយោតិ អរិយសេដ្ឋអគ្គភាវាទយោ. និយ្យានាទយោតិ និយ្យានហេតុទស្សនាទយោ. ស្វាក្ខាតតាទយោតិ ស្វាក្ខាតសន្ទិដ្ឋិកតាទយោ.

ឥទានិ អរិយសង្ឃគុណានម្បិ ឥមាយ គាថាយ បកាសិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពាល្យាទិសមតិក្កមនតោតិ ពាលអព្យត្តភាវាទិសមតិក្កមនតោ.

ញាណវិសេសោ សុតចិន្តាភាវនាមយញាណានិ. សោតព្ពមនសិកាតព្ពបដិវិជ្ឈិតព្ពាវត្ថា អវត្ថាភេទោ. ឧភយន្តិ ព្យញ្ជនបទំ, អត្ថបទញ្ច. ឧភយថាតិ ករណកម្មសាធនវសេន បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. បដិបជ្ជិតព្ពត្តាតិ ញាតព្ពត្តា.

‘‘អយញ្ច គាថា’’តិអាទិ កេសញ្ចិ វាទោ. តថា ហិ អបរេ ‘‘ថេរេនេវាយំ គាថា ភាសិតា’’តិ វទន្តិ. អត្តូបនាយិកាបិ ហិ កទាចិ ធម្មទេសនា ហោតិ ឯវ យថា ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.២១-២២). ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កតមេ សោឡស ហារា’’តិអាទិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

យថាវុត្តអត្ថមុខេនេវាតិ មូលបទសង្ខាតអត្ថុទ្ធារេនេវ. បរតោ អាគមិស្សតីតិ និទ្ទេសវារស្ស បរិយោសានេ អាគមិស្សតិ ‘‘តីណិ ច នយា អនូនា’’តិអាទិនា (នេត្តិ. ៤ ទ្វាទសបទ).

វុច្ចតីតិ កត្តរិ កម្មនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘វទតី’’តិ. អថ វា វុច្ចតីតិ កម្មកត្តុនិទ្ទេសោយំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ហារា, នយា ចាតិ ឧភយំ បរិគ្គហិតំ សំវណ្ណកេន សព្ពថា គហិតញ្ចេ, វុច្ចតិ សុត្តំ, សយមេវ សុត្តំ សំវណ្ណេតីតិ, ឯតេន ហារនយេសុ វសីភាវេន សុត្តសំវណ្ណនាយ សុករតំ ទស្សេតិ.

បការន្តរេនាតិ បុព្ពេ ‘‘សាសន’’ន្តិ វុត្តមត្ថំ ‘‘ទេសនា, ទេសិត’’ន្តិ តតោ អញ្ញេន បការេន. និយមេត្វាតិ តស្ស ឯកន្តតោ វិញ្ញេយ្យតំ អវធារេត្វា. វិញ្ញេយ្យតា វិសិដ្ឋេសុ ទេសនាទេសិតេសុ វិញ្ញេយ្យបទេ លព្ភមានា វិជាននកិរិយា.

ទេសនាទេសិតានិ ច យាវទេវ វិជាននត្ថានីតិ វិជាននំ បធានន្តិ តមេវ និទ្ធារេន្តោ ‘‘តត្រាតិ តស្មិំ វិជាននេ’’តិ អាហ.

ឯត្ថាហាតិ នវង្គសាសននវវិធសុត្តន្តាតិ ឯតស្មិំ អត្ថវចនេ អាហ ចោទកោ. តស្សាយំ អធិប្បាយោ – នវហិ អង្គេហិ វវត្ថិតេហិ អញ្ញមញ្ញសង្កររហិតេហិ ភវិតព្ពំ, តថា ច សតិ អសុត្តសភាវានេវ គេយ្យង្គាទីនីតិ នវវិធសុត្តន្តវចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. អថ សុត្តសភាវានិ គេយ្យង្គាទីនិ, ឯវំ សតិ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វិសុំ សុត្តង្គំ ន សិយា, ឯវំ សន្តេ អដ្ឋង្គសាសនំ អាបជ្ជតីតិ. តេនាហ ‘‘កថំ បនា’’តិអាទិ. គេយ្យង្គាទីសុ កតិបយានម្បិ សុត្តភាវេ យថាវុត្តទោសានតិវត្តិ, បគេវ សព្ពេសន្តិ ទស្សេតិ ‘‘យញ្ចា’’តិអាទិនា. សង្គហេសូតិ អដ្ឋកថាសុ. បោរាណដ្ឋកថានញ្ហិ សង្ខេបភូតា ឥទានិ អដ្ឋកថា ‘‘សង្គហា’’តិ វុត្តា. សុត្តំ នាម សគាថកំ វា សិយា, និគ្គាថកំ វាតិ អង្គទ្វយេនេវ តទុភយង្គំ កតន្តិ វិសុំ សុត្តង្គស្ស អសម្ភវោ តទុភយវិនិមុត្តស្ស សុត្តស្ស អភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សុត្តង្គមេវ ន សិយា’’តិ. អថាបិ កថញ្ចិ. សិយាតិ វក្ខមានំ សាមញ្ញវិធិំ សន្ធាយាហ. ឯវម្បិ អយំ ទោសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មង្គលសុត្តាទីន’’ន្តិអាទិមាហ.

តព្ភាវនិមិត្តន្តិ គេយ្យង្គភាវនិមិត្តំ. វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ចោទកោ ‘‘គាថាវិរហេ’’តិ វចនំ អគ្គណ្ហន្តោ ‘‘បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ ព្យាករណ’’ន្តិ វចនមត្តមេវ គហេត្វា ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ បន ឱកាសវិធិតោ អនោកាសោ វិធិ ពលវាតិ ញាយំ គាថាវិរហិតំយេវ វេយ្យាករណន្តិ, ឥធាធិប្បេតន្តិ ច ទស្សេន្តោ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិនា បរិហរតិ. តថា ហីតិ តេនេវ ការណេន, សតិបិ សញ្ញន្តរនិមិត្តយោគេ អនោកាសសញ្ញានំ ពលវភាវេនេវាតិ អត្ថោ.

សង្គហវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.