៨. កាលិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៤. កាលិកាតិ មជ្ឈន្ហិកបច្ឆិមយាមសត្តាហយាវជីវប្បវត្តិសង្ខាតោ កាលោ ឯតេសមត្ថីតិ កាលិកា, សព្ពេបិ ខជ្ជភោជ្ជលេយ្យបេយ្យសង្ខាតា អត្ថា. តេ បន គណនបរិច្ឆេទតោ ចត្តារោ ហោន្តិ. កិំ តេ អប្បដិគ្គហិតាបិ សភាវេនេវ កាលិកវោហារំ លភន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញថាបីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គហិតា’’តិ, បដិគ្គហិតាយេវ តេ យាវកាលិកាទិ កាលិកវោហារលាភិនោ, នោ អញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តេ ទស្សេតិ ‘‘យាវកាលិក’’ន្តិអាទិនា. តត្ថ អរុណុគ្គមនតោ យាវ ឋិតមជ្ឈន្ហិកោ, តាវ បរិភុញ្ជិតព្ពត្តា យាវ មជ្ឈន្ហិកសង្ខាតោ កាលោ អស្សាតិ យាវកាលិកំ, បិដ្ឋខាទនីយាទិកំ វត្ថុ, ឋិតមជ្ឈន្ហិកតោ បដ្ឋាយ តំ បរិភុញ្ជិតុំ ន សក្កា, កាលបរិច្ឆេទជាននត្ថំ កាលត្ថម្ភោ វា យោជេតព្ពោ, កាលន្តរេ វា ភត្តកិច្ចំ កាតព្ពំ. យាវ រត្តិយា បច្ឆិមសង្ខាតោ យាមោ, តាវ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាមោ កាលោ អស្សាតិ យាមកាលិកំ. បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ និធេតព្ពតោ សត្តាហោ កាលោ អស្សាតិ សត្តាហកាលិកំ. ឋបេត្វា ឧទកំ អវសេសំ សព្ពម្បិ បដិគ្គហិតំ យាវជីវំ បរិហរិត្វា សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ជីវស្ស យត្តកោ បរិច្ឆេទោ យាវជីវំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ យាវជីវិកំ.

ននុ ច អញ្ញត្ថ វិយ ‘‘យាវជីវិក’’ន្តិ ឯត្ថ កាលសុតិយា អភាវេ កថំ ‘‘ចត្តារោ កាលិកា’’តិ យុជ្ជតីតិ? យុជ្ជតិ, សោគតានំ ខន្ធវិនិមុត្តស្សេវ កាលស្សាភាវតោ ជីវសង្ខាតស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ខន្ធសង្គហិតត្តា សោបិ កាលោយេវាតិ. ននុ ចេត្ថ ‘‘យាវកាលិក’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋានេវ ‘‘កាលិកា’’តិ វុត្តានិ, ‘‘កាលិកានី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ? នេទមេវំ វិញ្ញេយ្យំ, ‘‘កាលិក’’ន្តិអាទីនិ វត្ថុសម្ពន្ធេន វុត្តានិ, ‘‘កាលិកា’’តិ បន សាមញ្ញន្តរវសេន អត្ថសទ្ទសម្ពន្ធេន វុត្តន្តិ នត្ថិ វិរោធោតិ.

៨៥. ឥទានិ តេសុ ‘‘បិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា យាវកាលិកំ ទស្សេតិ. តត្ថ បិដ្ឋំ មូលំ ផលន្តិ បិដ្ឋខាទនីយំ មូលខាទនីយំ ផលខាទនីយញ្ច. តត្ថ សត្តន្នំ តាវ ធញ្ញានំ ធញ្ញានុលោមានំ អបរណ្ណានញ្ច បិដ្ឋំ បនសលពុជអម្ពាដកធោតតាលបិដ្ឋាទិកញ្ចេតិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន ០៣ មនុស្សានំ ខាទនីយភោជនីយកិច្ចសាធកំ បិដ្ឋំ បិដ្ឋខាទនីយំ. ‘‘អធោតំ តាលបិដ្ឋំ ខីរវល្លិបិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា គណិយមានានំ គណនាយ អន្តោ នត្ថិ, ខាទនីយភោជនីយកិច្ចសាធកភាវោយេវ បនេតេសំ លក្ខណំ, សុពហុំ វត្វាបិ ឥមស្មិំយេវ លក្ខណេ ឋាតព្ពន្តិ ន វិត្ថារយាម. ឯវំ សព្ពត្ថ. តម្ពកតណ្ឌុលេយ្យាទិមូលំ មូលខាទនីយំ. បនសលពុជនាឡិកេរាទិផលំ ផលខាទនីយំ. ខជ្ជន្តិ សក្ខលិមោទកាទិបុព្ពណ្ណាបរណ្ណមយំ ខាទនីយញ្ច. គោរសោតិ ខីរទធិតក្កសង្ខាតោ គុន្នំ រសោ ច. ធញ្ញភោជនន្តិ សានុលោមានំ ធញ្ញានំ ឱទនសត្តុកុម្មាសសង្ខាតភោជនញ្ច. ដីកាយំ បន ‘‘សានុលោមានិ សត្តធញ្ញានិ ច បញ្ចវិធភោជនញ្ចា’’តិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ, ធញ្ញានំ វិសុំ គហណេ បយោជនាភាវា, បយោជនសម្ភវេ ច ផលគ្គហណេនេវ តេសំ គហណសម្ភវតោ.

យាគុសូបប្បភុតយោតិ យាគុ ច សូបញ្ច, តំ បភុតិ យេសំ តេតិ ឯតេ យាវកាលិកា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច បភុតិ-សទ្ទេន មច្ឆមំសសង្ខាតំ ធញ្ញភោជនតោ អវសិដ្ឋំ ភោជនញ្ច បិដ្ឋមូលផលខាទនីយតោ អវសិដ្ឋំ កន្ទខាទនីយំ, មុឡាលខាទនីយាទិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តេសុ ទីឃោ ច ភិសកន្ទាទិ វដ្ដោ ច ឧប្បលកណ្ឌាទិ កន្ទខាទនីយំ, បទុមមូលាទិ ច តំសទិសំ ឯរកមូលាទិ ច មុឡាលខាទនីយំ, តាលាទីនំ កឡីរសង្ខាតា មត្ថកា មត្ថកខាទនីយំ, ឧច្ឆុក្ខន្ធាទយោ នីលុប្បលាទីនំ ទណ្ឌក្ខន្ធកាទិ ខន្ធខាទនីយំ, តម្ពកតណ្ឌុលេយ្យាទីនំ បណ្ណំ បត្តខាទនីយំ, ឧច្ឆុតចោវ ឯកោ សរសោ តចខាទនីយំ, តម្ពកសិគ្គុបុប្ផាទិ បុប្ផខាទនីយំ, លពុជដ្ឋិបនសដ្ឋិអាទិកំ អដ្ឋិខាទនីយំ.

៨៦. ‘‘មធូ’’តិអាទិនា យាមកាលិកំ ទស្សេតិ. មធុ ច មុទ្ទិកា ច សាលូកញ្ច ចោចញ្ច មោចញ្ច អម្ពញ្ច ជម្ពុ ចាតិ ទ្វន្ទោ. មុទ្ទិកា ផលេបិ ឥត្ថិយំ, ផលេ សេសា នបុំសកេ, ‘‘ជម្ពុ’’ ឥតិ ផលវាចី នបុំសកសទ្ទន្តរំ, តតោ ជាតំ មធុបានាទិ មធុ…បេ… ជម្ពុជំ, តញ្ច ផារុសញ្ច បានកន្តិ យោជនា. តត្ថ មធុជំ បានំ នាម មុទ្ទិកានំ ជាតិរសំ ឧទកសម្ភិន្នំ កត្វា កតបានំ. តំ អត្តនា កតំ បុរេភត្តមេវ សាមិសំ និរាមិសម្បិ វដ្ដតិ. អនុបសម្បន្នេហិ កតំ លភិត្វា បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តំ បន និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. ឯស នយោ សព្ពបានេសុ. មុទ្ទិកជំ បានំ នាម មុទ្ទិកានំ ឧទកេ មទ្ទិត្វា កតបានំ. តថា សេសបានានិ យថានុរូបំ វេទិតព្ពានិ, សាលូកំ រត្តុប្បលាទីនំ សាលូកំ. ចោចំ អដ្ឋិកកទលិផលំ. មោចំ អនដ្ឋិកំ. ឥមានិ អដ្ឋ បានានិ សីតានិបិ អាទិច្ចបាកានិបិ វដ្ដន្តិ, អគ្គិបាកានិ បន ន វដ្ដន្តិ. តេនាហ ‘‘នាគ្គិសន្តត្ត’’ន្តិ.

៨៧-៨. អវសេសានិ បន វេត្តតិន្តិណិកមាតុលុង្គកបិត្ថករមន្ទាទិខុទ្ទកផលបានានិ អដ្ឋបានគតិកានេវ. តេនាហ ‘‘សានុលោមានិ ធញ្ញានិ, ឋបេត្វា ផលជោ រសោ’’តិ. ឯកស្ស បន វក្ខមានានញ្ច ‘‘បុប្ផរសោ’’តិអាទីនំ ‘‘សីតោទមទ្ទិតាទិច្ចបាកោ វា យាមកាលិកោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តាលនាឡិកេរបនសលពុជអលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលតិបុសឯឡាលុកផលានីតិ នវ មហាផលានិ, សព្ពញ្ច អបរណ្ណំ សត្តធញ្ញានិ អនុលោមេន្តីតិ សហ អនុលោមេហីតិ សានុលោមានិ. សានុលោមធញ្ញានំ បន រសោ យាវកាលិកោ. ‘‘សានុលោមានិ ធញ្ញានី’’តិ ផលានិ វិញ្ញាយន្តិ. ផលសុតិយា ‘‘សេសផលជោ’’តិ វត្តព្ពេ គម្យមានត្តា ន វុត្តំ. មធុកបុប្ផមញ្ញត្រាតិ មធុកបុប្ផំ ឋបេត្វា. បក្កឌាកជន្តិ បក្កេហិ យាវកាលិកេហិ ឌាកេហិ ជាតំ រសំ. សីតមុទកំ សីតោទំ, ខីរោទេ វិយ សីតោទេ មទ្ទិតោតិ តប្បុរិសោ. អាទិច្ច-សទ្ទោ អាតបេ វត្តតិ ឧបចារតោតិ អាទិច្ចេ បាកោ យស្សាតិ សមាសោ.

៨៩. សត្តាហកាលិកំ ទស្សេតិ ‘‘សប្បី’’តិអាទិនា. តត្ថ សត្តាហកាលិកាតិ យថាវុត្តានិ សប្បិអាទីនិ សត្តាហកាលិកានិ. ឥទានិ សប្បិអាទីនិ វិភជតិ ‘‘សប្បី’’តិអាទិនា. តត្ថ យេសំ គោមហិំ សាទីនំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ សប្បិ នាមាតិ ‘‘សប្បី’’តិអាទិនា សប្បិលក្ខណមាហ. អកប្បិយមំសសប្បិនោបិ កប្បិយសម្ភវេ តត្ថ សត្តាហាតិក្កមេ ទុក្កដស្ស វក្ខមានត្តា និស្សគ្គិយវត្ថុមេវ ចេត្ថ ទស្សេតុំ ‘‘យេសំ មំសមវារិត’’ន្តិ វុត្តំ. ខីរាទីសុ ហិ តេសមកប្បិយំ នាម នត្ថិ. នវនីតស្ស សប្បិសទិសតាយ នវនីតលក្ខណំ វិសុំ ន វុត្តំ. ឧបរិ សប្បិបិណ្ឌំ ឋបេត្វា សីតលបាយាសំ ទេន្តិ, យំ បាយាសេន អសំសដ្ឋំ, តំ សត្តាហកាលិកំ, មិស្សិតំ បន អាទិច្ចបាកំ កត្វា បរិស្សាវិតំ, តថា ខីរំ បក្ខិបិត្វា បក្កតេលម្បិ, តេសុ នវនីតំ នាម នវុទ្ធដំ. តេន កតំ បន សប្បិ.

៩០. តិលា ច វសា ច ឯរណ្ឌានិ ច មធុកានិ ច សាសបា ចាតិ ទ្វន្ទោ. តេហិ សម្ភវោ យស្សាតិ ពាហិរត្ថោ, តំ តេលំ នាមាតិ អត្ថោ. ខុទ្ទា ខុទ្ទមធុមក្ខិកា ច ភមរា ច ខុទ្ទភមរំ, ខុទ្ទជន្តុកត្តា នបុំសកេកវចនំ. មធុំ ករោន្តីតិ មធុករិយោ, តា ឯវ មក្ខិកា មធុករិមក្ខិកា, ខុទ្ទភមរមេវ មធុករិមក្ខិកាតិ កម្មធារយោ. តាហិ កតំ មធុ មធុ នាមាតិ អត្ថោ. ដីកាយំ បន វិសុំ មធុករី-សទ្ទំ វិកប្បេត្វា ‘‘ទណ្ឌកេសុ មធុករា មធុករិមក្ខិកា នាមា’’តិ វុត្តំ. មធុបដលំ វា មធុសិត្ថកំ វា សចេ មធុនា មក្ខិតំ, មធុគតិកមេវ. តុម្ពលកានំ ចីរិកានញ្ច និយ្យាសសទិសំ មធុ បន យាវជីវិកំ. រសោ និក្កសដោ អាទិ យស្សា សា រសាទិ. អាទិ-សទ្ទេន ផាណិតាទីនំ គហណំ, សា ឧច្ឆុវិកតិ. បក្កាតិ អវត្ថុកបក្កា វា, ផាណិតំ ផាណិតំ នាមាតិ អត្ថោ. សីតូទកេន កតមធុកបុប្ផផាណិតំ បន ផាណិតគតិកមេវ. អម្ពផាណិតាទីនិ យាវកាលិកានិ. ឯតានិ យថាវុត្តានិ សប្បិអាទីនិ បុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគេនាបិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ បន តានិ ច បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតានិ ច សត្តាហំ និទហិត្វា និរាមិសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពានិ.

៩១. ឥទានិ ឱទិស្ស អនុញ្ញាតវសាយ បាកតោ វិភាគំ ទស្សេត្វា តតោ សប្បិអាទីនំ ទស្សេតុំ ‘‘សវត្ថូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរេភត្តំ សាមំ វា អត្តនា ឯវ. វា-សទ្ទេន បរេហិ វា. អមានុសា មនុស្សវសារហិតា. វសា អច្ឆាទីនំ អកប្បិយានំ, សូករាទីនំ កប្បិយានញ្ច សត្តានំ វសា. សវត្ថុបក្កា សត្តាហកាលិកា ហោតីតិ សេសោ. សវត្ថុបក្កាតិ សវត្ថុកំ កត្វា បក្កា. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – សចេ បន វសំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា បចិត្វា តេលំ បរិស្សាវិតំ សត្តាហានិ និរាមិសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អថ បរេហិ កតំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ, បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ, នោ ចេ, ទុក្កដំ ហោតីតិ. ការិយេ ការណោបចារេន បនេត្ថ ‘‘វសា’’តិ តេលមេវ វុត្តំ, វសា បន យាវកាលិកាវ.

ដីកាយំ បន វសាយ ‘‘សត្តាហកាលិកេ អាគតដ្ឋានំ នត្ថីតិ វទន្តី’’តិ វត្វា ‘‘តំ ឧបបរិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វសាយ សត្តាហកាលិកត្តមាសំកិយំ វុត្តំ. កិមេត្ថ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ? ភេសជ្ជំ អនុជានតា ភគវតា ‘‘យានិ ខោ បន តានិ គិលានានំ ភិក្ខូនំ បដិសាយនីយានិ ភេសជ្ជានិ, សេយ្យថិទំ – សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ, តានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានី’’តិ (បារា. ៦២២) សប្បិអាទីនមេវ សត្តាហកាលិកត្តំ វុត្តំ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេបិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តានិ បញ្ច ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា កាលេបិ វិកាលេបិ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦០) តានិ បញ្ចេវ ‘‘ភេសជ្ជានី’’តិ វត្វា តេលំ និយមតោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វសានិ ភេសជ្ជានិ អច្ឆវសំ មច្ឆវសំ សុសុកាវសំ សូករវសំ គទ្រភវសំ កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) វុត្តំ. ភេសជ្ជសិក្ខាបទដ្ឋកថាយញ្ច (កង្ខា. អដ្ឋ. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ឋបេត្វា មនុស្សវសំ អញ្ញំ យំ កិញ្ចិ វស’’ន្តិអាទិនា វសាតេលស្ស វិធានំ ទស្សេត្វា ‘‘អញ្ញេសំ យាវកាលិកវត្ថូនំ វត្ថុំ បចិតុំ ន វដ្ដតិយេវា’’តិ វទតា អដ្ឋកថាចរិយេន យាវកាលិកេសុ វសំ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ យាវកាលិកវត្ថូនំ វត្ថុំ បចិតុំ ន វដ្ដតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ទីបិតោតិ វសា ‘‘យាវកាលិកាយេវា’’តិ វិញ្ញាយតីតិ កោ ឯត្ថ សុខុមោ នយោតិ.

អញ្ញេសំ វសាតេលតោ បរេសំ យាវកាលិកវត្ថូនំ យេសំ តេសំ យាវកាលិកវត្ថូនំ សប្បិអាទីនំ វត្ថុំ យាវកាលិកសង្ខាតំ ខីរាទិកំ ន បចេតិ សម្ពន្ធោ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា សត្តាហបរិភោគត្ថាយ វសំ កាលេ បដិគ្គហេត្វា កាលេ បចិតុំ វដ្ដតិ, ន ឯវំ សប្បិអាទីនំ វត្ថុភូតំ ខីរាទិយាវកាលិកំ, តំ បន សត្តាហបរិភោគត្ថាយ កាលេបិ ន វដ្ដតិ. តានិ ហិ យទិ តំ បដិគ្គហេត្វា សយំ កតានិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ ន វដ្ដន្តិ សវត្ថុកប្បដិគ្គហិតត្តា, សាមិសំ ន វដ្ដន្តិ សាមំបក្កត្តា, បុរេភត្តម្បិ ន វដ្ដន្តិ យាវកាលិកវត្ថុតោ វិវេចិតត្តា. បរេហិ កតានិ បន បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដន្តិ អត្តនា អបក្កត្តា. យាវជីវិកានិ តុ សាសបមធុកឯរណ្ឌអដ្ឋីនិ តេលករណត្ថំ បដិគ្គហេត្វា តទហេវ កតំ តេលំ សត្តាហកាលិកំ, ទុតិយទិវសេ កតំ ឆាហំ វដ្ដតិ, ឯវំ យាវ សត្តមទិវសេ កតំ តទហេវ វដ្ដតិ, ឧគ្គតេ អរុណេ និស្សគ្គិយំ, អដ្ឋមេ ទិវសេ អនជ្ឈោហរណីយំ, ឧគ្គហិតេន យេន កេនចិ វត្ថុនា កតសទិសំ ហោតិ. តេលត្ថាយ បដិគ្គហិតសាសបាទីនំ សត្តាហាតិក្កមេន ទុក្កដំ. និព្ពត្តិតំ សប្បិ វា នវនីតំ វា កាលេបិ វិកាលេបិ បដិគ្គហេត្វា បចិតុំ វដ្ដតិ. តំ បន តទហុ បុរេភត្តម្បិ សាមិសំ ន វដ្ដតិ, សំសគ្គតោ យាវកាលិកម្បិ សាមំបក្កំ សិយាតិ និរាមិសំ បន សត្តាហម្បិ វដ្ដតិ.

៩២. ឥទានិ ‘‘ហលិទ្ទិ’’ន្តិអាទិនា យាវជីវិកំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘ហលិទ្ទិ នាម និសា’’តិអាទិនា វុច្ចមានេបិ បរិយាយវចនេ សម្មោហោ សិយាតិ ន តំវចនេន ភុសំ សម្មោហយិស្សាម, តស្មា តានិ ឧបទេសតោវ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ ‘‘ហលិទ្ទិ’’ន្តិ ពិន្ទុអាគមេន វុត្តំ. ឧបចារេន តុ មូលាទីនិ ហលិទ្ទាទិសទ្ទេន វុត្តានិ. តា ហលិទ្ទាទយោ កេចិ ឥត្ថិលិង្គាយេវ. មូលផលេ វចត្តញ្ច…បេ… ភទ្ទមុត្តញ្ច អតិវិសាតិ បទច្ឆេទោ. បញ្ចមូល-សទ្ទេន ចូឡបញ្ចមូលមហាបញ្ចមូលានិ គហិតានិ. អាទិ-សទ្ទេន វជកលិមូលេ ជរដ្ឋន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

៩៣-៥. គោដ្ឋផលន្តិ មទនផលន្តិ វទន្តីតិ. តីណិ ផលានិ យស្សំ សង្គហិតំ សា តិផលា. ឯរណ្ឌកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ជាតិរុក្ខាទីនំ គហណំ. សុលសាទីនំ បណ្ណន្តិ សម្ពន្ធោ. អាទិ-សទ្ទេន អសោកាទីនំ គហណំ. សូបេយ្យបណ្ណន្តិ តម្ពកតណ្ឌុលេយ្យាទិសូបយោគ្គបណ្ណំ. ឧច្ឆុនិយ្យាសំ ឋបេត្វា សព្ពោ និយ្យាសោ ច សរសំ ឧច្ឆុជំ តចញ្ច ឋបេត្វា សព្ពោ តចោ ចាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ហិង្គុកណិការនិយ្យាសាទិ សព្ពោ និយ្យាសោ នាម. និរសឧច្ឆុតចាទិ សព្ពោ តចោ នាម. លោណំ សាមុទ្ទាទិ. លោហំ អយតម្ពាទិ. សិលា កាឡសិលាទិ.

៩៦. សុទ្ធសិត្ថន្តិ មធុនា អមក្ខិតំ. មធុមក្ខិតំ បន សត្តាហកាលិកំ. យញ្ច កិញ្ចិ សុឈាបិតន្តិ ទុជ្ឈាបិតំ អកត្វា សុជ្ឈាបិតំ យំ កិញ្ចិ ច. វិកដាទិប្បភេទន្តិ វិកដំ គូថមត្តិកាមុត្តឆារិកាសង្ខាតំ អាទិ យស្ស, សោ បភេទោ យស្សាតិ ពាហិរត្ថោ, តំ. យំ កិញ្ចិ ចាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ បន អាទិ-សទ្ទេន កន្ទខាទនីយេ ខីរកាកោលាទយោ, មុឡាលខាទនីយេ ហលិទ្ទិសិង្គិវេរមូលាទយោ, មត្ថកខាទនីយេ ហលិទ្ទិសិង្គិវេរកឡីរាទយោ, ខន្ធខាទនីយេ ឧប្បលបណ្ណទណ្ឌាទយោ, បុប្ផខាទនីយេ ចម្បកបុប្ផាទយោ, អដ្ឋិខាទនីយេ មធុកដ្ឋិឯរណ្ឌសាសបាទយោ, បិដ្ឋខាទនីយេ អធោតតាលបិដ្ឋាទយោ ច សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៩៧. ឥទានិ សព្ពសោ យាវជីវិកំ ទស្សេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តានិ ច អវុត្តានិ ច ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា តត្ថ លក្ខណំ ឋបេន្តោ ‘‘មូល’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សារោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សារ’’ន្តិ លិង្គវិបល្លាសេនាហ. ‘‘សារោ ពលេ ថិរំសេ ចា’’តិ ហិ និឃណ្ឌុ. អាហារដ្ឋន្តិ អាហារេន ជាតោ អត្ថោ បយោជនំ អាហារត្ថោ, សោវ អាហារដ្ឋោ, តំ អាហារកិច្ចន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៩៨. ឥទានិ ចតូសុ កប្បិយាកប្បិយាទិវិភាគំ ទស្សេតិ ‘‘សព្ពា’’តិអាទិនា. តត្ថ សព្ពេ កាលិកា, តេសំ សម្ភោគោ អនុភវោតិ សមាសោ. កាលេតិ បុព្ពណ្ហកាលេ. សព្ពស្សាតិ គិលានាគិលានស្ស. សតិ បច្ចយេតិ តីសុ យាមកាលិកំ បិបាសាទិការណេ សតិ, សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកញ្ច គេលញ្ញការណេ សតីតិ អត្ថោ, កាលតោ វិគតោ វិកាលោ, តស្មិំ, យាមកាលិកំ វិកាលេ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរណេ, សត្តាហកាលិកំ បន យាវជីវិកញ្ច តទត្ថាយ បដិគ្គហណមត្តេបិ ទុក្កដំ.

៩៩. ឧភោតិ យាវកាលិកំ យាមកាលិកញ្ច. តត្ថ យាវកាលិកំ អត្តនោ កាលាតិក្កន្តំ វិកាលភោជនភិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ ជនយតិ, យាមកាលិកំ យាមាតិក្កន្តំ សន្និធិសិក្ខាបទេន. ឯតេ ឧភោបិ អន្តោវុត្ថញ្ច សន្និធិញ្ច ជនយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អន្តោវុត្ថំ សន្និធិ’’ន្តិ ភាវប្បធានោយំ និទ្ទេសោ, អន្តោវុត្ថត្តំ សន្និធិត្តញ្ចាតិ អត្ថោ.

១០០. អតិនាមិតេតិ អតិក្កាមិតេ. បាចិត្តីតិ សត្តាហាតិក្កន្តំ ភេសជ្ជសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយបាចិត្តិយាបត្តិ ច ហោតីតិ អត្ថោ. សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតិ. បាឡិនារុឡ្ហេតិ បាឡិយំ អនារុឡ្ហេ សប្បិអាទិម្ហិ សត្ត អហានិ អតិនាមិតេតិ សម្ពន្ធោ. សប្បីតិ មនុស្សាទីនំ សប្បិ. អាទិ-សទ្ទេន តេសំយេវ នវនីតំ, នាឡិកេរាទិតេលំ, សីតោទកេន កតំ មធុកបុប្ផផាណិតញ្ច សង្គហិតំ.

១០១. និស្សដ្ឋលទ្ធន្តិ និស្សដ្ឋំ វិនយកម្មវសេន និស្សជ្ជិតញ្ច តំ លទ្ធញ្ច បុន តថេវាតិ និស្សដ្ឋលទ្ធំ. តំ គហេត្វាតិ សេសោ. និស្សជ្ជនវិធានំ បន វក្ខមាននយេន វេទិតព្ពំ. ‘‘នង្គ’’ន្តិអាទិ ឧបលក្ខណមត្តំ. តេន មក្ខិតានិ កាសាវាទីនិ ច បន អបរិភោគានិយេវ. អញ្ញស្ស បន កាយិកបរិភោគោ វដ្ដតិ. វិកប្បេន្តស្ស សត្តាហេ សាមណេរស្សាតិ ឯត្ថ ដីកាយំ ‘‘ឥទំ សប្បិំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិអាទិនា តេសំ តេសំ នាមំ គហេត្វា សម្មុខាបរម្មុខាវិកប្បនវសេន អត្ថំ ទស្សេត្វា តំ សាធយន្តេហិ អវិកប្បិតេ វិកប្បិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ អាបត្តិវារេ បាឡិ អាហដា. ‘‘សចេ ឧបសម្បន្នស្ស វិកប្បេតិ, អត្តនោ ឯវ សន្តកំ ហោតិ, បដិគ្គហណម្បិ ន វិជហតី’’តិ ទោសំ វត្វា អនុបសម្បន្នស្ស វិកប្បនេ អត្តសន្តកត្តាភាវោ, បដិគ្គហណវិជហនញ្ច បយោជនំ វុត្តំ. តត្ថ វទាម – អាបត្តិវារេ ‘‘អវិកប្បិតេ’’តិអាទិបាឡិយេវ នត្ថិ, ‘‘អនធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, អវិស្សជ្ជិតេ វិស្សជ្ជិតសញ្ញី និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៦២៤) បាឡិយា អាគតត្តា តទនុរូបមេវ អនាបត្តិវារេ ‘‘អធិដ្ឋេតិ, វិស្សជ្ជេតី’’តិអាទិនាវ បាឡិ អាគតា. យទិ ភវេយ្យ, វណ្ណនីយដ្ឋានតាយ អដ្ឋកថាយ ភវិតព្ពំ, ន ចេត្ថ អដ្ឋកថាយំ វិជ្ជតិ. អនុបសម្បន្នស្ស វិកប្បនេ ច កថំ បដិគ្គហណំ វិជហតិ សិក្ខាបច្ចក្ខានាទីសុ ឆសុ បដិគ្គហណវិជហនការណេសុ វិកប្បនស្ស អនន្តោគធត្តា, តស្មា នាយមេត្ថ អត្ថោតិ.

មយមេត្ថ ឯវមត្ថំ ភណាម – វិកប្បេន្តស្សាតិ ឯត្ថ វិកប្បនំ សំវិទហនំ ‘‘ចិត្តសង្កប្បោ’’តិអាទីសុ វិយ, ឧភយត្ថ បន ឧបសគ្គេហិ នានត្តមត្តំ, តស្មា អន្តោសត្តាហេ សាមណេរស្ស យស្ស កស្សចិ វិកប្បេន្តស្ស សំវិទហន្តស្ស បរិច្ចាគសញ្ញំ បរិច្ចាគចេតនំ បរិច្ចាគាធិប្បាយំ ឧប្បាទេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច មហាសុមត្ថេរវាទមោលុព្ភ វុត្តំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តេន ចិត្តេនា’’តិអាទីសុ បាឡិវចនេសុ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តេន, ‘‘ឥទំ កស្មា វុត្តំ. ឯវញ្ហិ អន្តោសត្តាហេ ទត្វា បច្ឆា បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៥). មហាបទុមត្ថេរោ បនាហ ‘‘សត្តាហាតិក្កន្តស្ស បន បរិភោគេ អនាបត្តិទស្សនត្ថមិទំ វុត្ត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២៥). អយមេវ វាទោ តេសុ សុន្ទរតរោ. សត្តាហេ មក្ខនាទិំ អធិដ្ឋតោ ច អញ្ញស្ស ទទតោបិ ច អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. អាទិ-សទ្ទេន អព្ភញ្ជនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – សប្បិអាទិំ អព្ភញ្ជនាទិំ មធុំ អរុមក្ខនំ, ផាណិតំ ឃរធូបនំ អធិដ្ឋតោ អនាបត្តីតិ. អញ្ញស្សាតិ ឧបសម្បន្នស្ស វា អនុបសម្បន្នស្ស វា.

១០២. យាវកាលិកអាទីនិ អត្តនា សហ សំសដ្ឋានិ សព្ភាវំ គាហាបយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ភាវន្តិ សស្ស អត្តនោ ភាវោ ទ្វិត្តេ សព្ភាវោ, តំ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ, តស្មា. ឯវមុទីរិតន្តិ ឯវំ ‘‘វិកប្បេន្តស្ស សត្តាហេ’’តិអាទិនា វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា អត្តនា សំសដ្ឋានិ អត្តនោ ភាវំ គាហាបយន្តិ យាវកាលិកាទីនិ, តស្មា សត្តាហាតិក្កាមិតានិ សត្តាហកាលិកានិ បាចិត្តិយជនកានិ សំសដ្ឋានិ អត្តសំសដ្ឋានិបិ បាចិត្តិយជនកានិ ករោន្តីតិ អវិកប្បនាទិម្ហិ សតិ ព្យតិរេកតោ បាចិត្តិយាបត្តិបរិទីបកំ ‘‘វិកប្បេន្តស្សា’’តិអាទិកំ វាក្យត្តយំ វុត្តន្តិ. ដីកាយំ បន ‘‘ឥទានិ វក្ខមានំ សន្ធាយ ឯវន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តំ វក្ខមានស្ស អតីតឧទីរិតត្តាយោគតោ កថំ យុជ្ជតីតិ. ឯវមុទីរិតន្តិ វា បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច ឯវមេវ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯវ-សទ្ទោ អវធារណេ.

១០៣-៥. ឥទានិ អត្តសំសដ្ឋានំ យាវកាលិកាទីនំ សព្ភាវគាហាបនំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘បុរេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សត្តាហន្តិ សត្ត អហានិ យស្ស តំ សត្តាហំ, សត្តាហកាលិកំ. ច-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, សោ សត្តាហញ្ច យាវជីវិកញ្ចាតិ យោជេតព្ពោ. សេសកាលិកសម្មិស្សន្តិ សេសេហិ តទហុ បដិគ្គហិតេហិ កាលិកេហិ យាវកាលិកយាមកាលិកសង្ខាតេហិ សម្មិស្សំ. បាចិត្តីតិ សន្និធិសិក្ខាបទេន បាចិត្តិ. តទហុ បដិគ្គហិតន្តិ តស្មិំយេវ ទិនេ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ. តទហេវាតិ តស្មិំយេវ ទិនេ បុរេភត្តមេវ. សេសន្តិ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកញ្ច. ឯវន្តិ យាមេ ឯវ បរិភុញ្ជយេតិ វិជានីយន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥតរន្តិ សត្តាហកាលិកតោ អញ្ញំ យាវជីវិកំ.

កាលិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.