៥. បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦០. អយោបត្តោ នាម អយសា កាឡលោហេន និព្ពត្តោ បត្តោ. ជាតិយា ឧក្កដ្ឋាទីនំ សាមញ្ញវសេន. បមាណតោតិ បរិច្ឆេទតោ. តយោ បត្តាតិ បាឋសេសោ.

៦១. ‘‘មគធេសូ’’តិ វត្តព្ពេ មគធេតិ វចនវិបល្លាសេន វា ‘‘បច្ចាសា សតី’’តិអាទីសុ វិយ សុ-សទ្ទលោបេន វា វុត្តំ. នាឡិទ្វយតណ្ឌុលសាធិតន្តិ ឯត្ថ មគធាបេក្ខោបិ នាឡិ-សទ្ទោ ទ្វយ-សទ្ទេន សមាសោ ហោតិ គម្មកត្តាតិ នាឡិយា ទ្វយំ នាឡិទ្វយំ. តត្ថ មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលា ហោតិ. ឯត្ថ ច អឌ្ឍតេរសបលានិ មាសានន្តិ វទន្តិ. នាឡិទ្វយេន បមិតា តណ្ឌុលា សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធា អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលា នាឡិទ្វយតណ្ឌុលា, តេហិ សាធិតំ បចិតន្តិ អត្ថោ. ឱទនន្តិ សម្មា សម្បាទិតំ អវស្សាវិតោទនំ. សូបន្តិ ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ នាតិឃនំ នាតិតនុកំ ហត្ថហារិយំ សព្ពសម្ភារសង្ខតំ មុគ្គសុបំ. ព្យញ្ជនញ្ច តទូបិយន្តិ តស្ស ឱទនស្ស ឧបិយំ អនុរូបំ យាវ ចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនញ្ច ឧក្កដ្ឋោ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦២. តស្សាតិ យថាវុត្តឱទនាទិនោ. ឧបឌ្ឍោតិ ឧបឌ្ឍំ នាឡិកោទនាទិ អស្ស អត្ថីតិ ឧបឌ្ឍោ. ឯវ-ការេន អតិរេកំ និវត្តេតិ. តតោតិ យថាវុត្តនាឡិកោទនាទិតោ. ឧក្កដ្ឋតោ ឧក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ច អបត្តោតិ យោជនា. ឱមកតោ ឱមកោ ឱមកោមកោ. ឥមិនា បុន បត្តទ្វយទស្សនេន បមាណតោ តយោបិ បត្តា វិភាគតោ នវ ហោន្តីតិ ទីបេតិ. តត្ថ យស្មិំ មគធនាឡិទ្វយតណ្ឌុលោទនាទិកំ សព្ពម្បិ វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ អន្តោគតមេវ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. ‘‘ឯកំ នាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ វុត្តនយេនេវ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ’’តិអាទិនា មជ្ឈិមមជ្ឈិមោមកមជ្ឈិមុក្កដ្ឋា ច ‘‘យត្ថ ឧបឌ្ឍនាឡិកោទនាទិ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឱមកោ នាម បត្តោ’’តិអាទិនា ឱមកឱមកោមកឱមកុក្កដ្ឋា ច បត្តា ឧក្កដ្ឋេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. តេសុ ទ្វេ អបត្តា ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពា, នាធិដ្ឋានូបគា, ន វិកប្បនូបគា.

៦៣. កប្បោ សកោ អតិរេកបត្តោ ទសាហបរមំ ធារេយ្យាតិ យោជនា. តត្ថ កប្បោតិ កប្បិយោ. សកោតិ អត្តនោ សន្តកោ. កប្បិយត្តា បន អត្តសន្តកត្តា ច សត្តន្នម្បិ អធិដ្ឋានវិកប្បនូបគតា វេទិតព្ពា. តត្ថ អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ, មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កោ អធិដ្ឋានូបគោ ច វិកប្បនូបគោ ច, តថា ឧភោបិ កាកណិកមត្តស្សាបិ មូលស្ស អនវសេសេត្វា ទិន្នេ, សព្ពសោ អត្តសន្តកត្តេ វិញ្ញាតេ ច អធិដ្ឋានវិកប្បនូបគាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អតិរេកបត្តោតិ អនធិដ្ឋិតាវិកប្បិតតាយ អតិរេកបត្តោ. អធិដ្ឋានបច្ចុទ្ធារា បនេត្ថ ចីវរេ វុត្តាវ. វិកប្បេន្តេន បន បត្តានំ ឯកពហុភាវំ, សន្និហិតាសន្និហិតភាវញ្ច ញត្វា ‘‘ឥមំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឥមេ បត្តេ’’តិ វា ‘‘ឯតំ បត្ត’’ន្តិ វា ‘‘ឯតេ បត្តេ’’តិ វា វត្វា ‘‘តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ. សម្មុខាទិភេទោ បនេត្ថ ចីវរេ វក្ខមាននយេន វេទិតព្ពោ. ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទហាហបរមោ, កាលោ, តំ. អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. ធារេយ្យោតិ បរិភោគវសេន ធារេតព្ពោ. តស្មិំកាលេ អតិនាមិតេ បត្តោ និស្សគ្គិយោ ហោតីតិ យោជនា. អតិនាមិតេតិ អតិក្កាមិតេ និស្សគ្គិយោ ហោតិ, ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បទភាជនីយេ (បារា. ៦០២) វុត្តនយេន បត្តោ និស្សជ្ជិតព្ពោ ហោតិ, តថា សតិ បាចិត្តិយាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

៦៤. ‘‘អច្ឆេទា’’តិអាទិ ចីវរេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ. អយំ បន វិសេសោ – មរណុទ្ធដាតិ ឧទ្ធរណំ ឧទ្ធឡំ, បច្ចុទ្ធារោ. មរណញ្ច ឧទ្ធដញ្ច មរណុទ្ធដា, តស្មា. ឆិទ្ទេនាតិ យេន កង្គុសិត្ថំ និក្ខមតិ ចេវ បវិសតិ ច, តេន មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលឆិទ្ទេន. បត្តាធិដ្ឋានមុជ្ឈតីតិ បត្តោ អធិដ្ឋានំ ឧជ្ឈតិ វិស្សជ្ជតិ.

៦៥. ឥទានិ ‘‘បត្ត’’ន្តិអាទិនា អញ្ញថា បរិហរណេ ទុក្កដំ ទស្សេតិ. តត្ថ សោទកំ បត្តំ ន បដិសាមេយ្យាតិ យោជនា. ន បដិសាមេយ្យាតិ គុត្តដ្ឋានេ ន និក្ខិបេយ្យ, ‘‘សោទកំ បត្តំ ឧណ្ហេ ន ច ឱតបេ’’តិអាទិនា ច យោជនីយំ. ន ច ឱតបេតិ នេវ ឦសកំ តាបេយ្យ. ន និទហេតិ និរុទកំ កត្វាបិ ភុសំ ន និទហេយ្យ, វោទកំ កត្វា ឦសកំ តាបេយ្យាតិបិ ព្យតិរេកត្ថោ. ភូម្យា ន ឋបេតិ ខរាយ ភូមិយា ន ឋបេយ្យ. យត្ថ បន វណ្ណោ ន ទុស្សតិ, ឯវរូបាយ មត្តិកាយ បរិភណ្ឌកតាយ ភូមិយា វា តថារូបាយ ឯវ វាលិកាយ វា និក្កុជ្ជិត្វា ឧក្កុជ្ជិត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. នោ ច លគ្គយេតិ ភិត្តិខិលាទីសុ ន ឱលម្ពេយ្យ.

៦៦. ‘‘មិឌ្ឍន្តេ វា’’តិអាទិនា វត្វា បត្តំ ឋបេតុំ ន ច កប្បតីតិ យោជេតព្ពំ. មិឌ្ឍន្តេតិ អាឡិន្ទកមិឌ្ឍិកាទីនំ មិឌ្ឍីនំ អន្តេ. សចេ បន បរិវត្តេត្វា តត្ថេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវរូបាយ វិត្ថិណ្ណាយ មិឌ្ឍិយា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. បរិភណ្ឌន្តេ វាតិ ពាហិរបស្សេ កតាយ តនុកាយ មិឌ្ឍិកាយ អន្តេ វា. ឯត្ថ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយេ, សោ ច បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. អង្កេ បន អំសពទ្ធកេន អំសកូដេ លគ្គេត្វា ឋបេតុញ្ច វដ្ដតិ. ឆត្តេបិ ភណ្ឌកេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា វា អដ្ដំ កត្វា វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. មញ្ចេបិ អញ្ញេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា ឋបេតុំ, អដនិយំ ពន្ធិត្វា ឱលម្ពេតុំ វដ្ដតិ.

៦៧. បត្តេន ឧច្ឆិដ្ឋោទកញ្ច ចលកដ្ឋិកញ្ច ន នីហរេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឧច្ឆិដ្ឋោទកន្តិ មុខវិក្ខាលនោទកំ. ចលកានិ ច ចព្ពេត្វា អបវិទ្ធាមិសានិ អដ្ឋិកានិ មច្ឆមំសអដ្ឋិកានិ ច ចលកដ្ឋិកំ. បត្តំ បដិគ្គហំ កត្វា ហត្ថំ ធោវិតុម្បិ ហត្ថធោតាទិ ឧទកម្បិ បត្តេ អាកិរិត្វា នីហរិតុម្បិ អនុច្ឆិដ្ឋំ សុទ្ធបត្តំ ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថេន គណ្ហិតុម្បិ ន វដ្ដតិ. មច្ឆមំសផលាផលាទីនិ ខាទន្តោ យំ តត្ថ អដ្ឋិំ វា ចលកំ វា ឆឌ្ឌេតុកាមោ ហោតិ, តំ បត្តេ ឋបេតុំ ន លភតិ. មុខតោ នីហដំ បន យំ កិញ្ចិ បុន អខាទិតុកាមោ បត្តេ ឋបេតុំ ន លភតិ. សិង្គិវេរាទីនិ ឌំសិត្វា បុន ឋបេតុំ លភតិ. បត្តហត្ថោតិ បត្តោ ហត្ថេ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘បត្តហត្ថោ, កវាដ’’ន្តិ ច ឧបលក្ខណមេតំ. យត្ថ កត្ថចិ សរីរាវយវេ បន បត្តស្មិំ សតិ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន កវាដំ បណាមេតុំ, ឃដិកំ វា ឧក្ខិបិតុំ, សូចិំ វា កុញ្ចិកាយ អវាបុរិតុំ ន លភតិ. អំសកូដេ បន បត្តំ លគ្គេត្វា យថាសុខំ អវាបុរិតុំ លភតិ.

៦៨. ភូមិយា ភូមិសម្ពន្ធី អាធារកោ, តស្មិំ ទន្តវល្លិវេត្តាទីហិ កតេ វលយាធារកេ ច ឯកទារុនា កតេ ទារុអាធារកេ ច ពហូហិ ទណ្ឌេហិ កតេ ទណ្ឌាធារកេ ច យត្ថ ឋបិតោ បត្តោ យថា បរិវត្តិត្វា ន បរិបតតិ, តថា សុដ្ឋុ សជ្ជិតេ តស្មិំ បត្តស្សុបរិ បត្តោតិ ឯវរូបេ ទុវេ បត្តេ ឋបេយ្យាតិ បទត្ថយោជនា. ភមកោដិសទិសោ បន ទារុអាធារកោ តីហិ ទណ្ឌកេហិ ពទ្ធោ ទណ្ឌាធារកោ ច ឯកស្សបិ បត្តស្ស អនោកាសោ, តត្ថ ឋបេត្វាបិ ហត្ថេន គហេត្វា និសីទិតព្ពំ. ភូមិយន្តិ កដសារកាទិនា អត្ថតាយ ភូមិយា បន និក្កុជ្ជិត្វា វា បដិកុជ្ជិត្វា វា ឯកំ បត្តំ ឋបេយ្យាតិ យោជនា.

៦៩. ឥទានិ អកប្បិយបត្តេ ទស្សេតិ ‘‘ទារូ’’តិអាទិនា. តត្ថ សុវណ្ណមេវ សោវណ្ណំ. ទារុ ច រូបិយញ្ច សោវណ្ណញ្ច មណិ ច វេឡុរិយញ្ច ទារុ…បេ… វេឡុរិយានិ, តេហិ និព្ពត្តា ទារុ…បេ… មយា. ទីឃោ បន ‘‘វេឡុរិយាមយា’’តិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ កតោ. ឯវមុបរិបិ តាទិសំ វិញ្ញេយ្យំ. តត្ថ ឥន្ទនីលាទិ មណិ នាម. កំសោ ច កាចោ ច តិបុ ច សីសញ្ច ផលិកា ច តម្ពលោហោ ចាតិ ទ្វន្ទោ, តេហិ ជាតា កំស…បេ… ជា. តត្ថ កំស-សទ្ទេន វដ្ដលោហោបិ សង្គហិតោ. សេតំ តិបុ, កណ្ហំ សីសំ.

៧០. ឆវសីសមយោតិ ឆវស្ស មតមនុស្សស្ស សីសំ សីសកបាលំ, តេន និព្ពត្តោ ឆវសីសមយោ. ឃដិ ច តុម្ពញ្ច, តេសំ កដាហោ, តេហិ ជាតាតិ ឃដិតុម្ពកដាហជា. តត្ថ ឃដីតិ ឃដោយេវ. តុម្ពំ អលាពុ. ឥតិ ឥមេ សព្ពេ បត្តា អកប្បិយា វុត្តា, ទុក្កដវត្ថុកា ច វុត្តាតិ យោជនា. តត្ថ រូបិយាទីសុ ចតូសុ សចេ គិហី ភត្តគ្គេសុ សុវណ្ណតដ្ដកាទីសុ ព្យញ្ជនំ កត្វា ឧបនាមេន្តិ, អាមសិតុំ ន វដ្ដតិ. កំសកាចផលិកជានិ បន តដ្ដកាទីនិ ភាជនានិ បុគ្គលិកបរិភោគេនេវ ន វដ្ដន្តិ, សង្ឃិកបរិភោគេន វា គិហិវិកដានិ វា វដ្ដន្តិ. ឃដិតុម្ពកដាហជា បន លភិត្វា បរិហរិតុំ ន វដ្ដន្តិ, តាវកាលិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដន្តិ.

បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.