២៥. អកប្បិយសយននិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨៧-៩. អកប្បិយានិ សយនានីតិ ឧច្ចាសយនមហាសយនានិ. បធានវសេន បន ‘‘សយនានី’’តិ វុត្តំ, បីឋាទយោបិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហន្តិ អញ្ជនី-សទ្ទេន អវសេសានិ វិយ. អាសន្ទិ ច…បេ… ឧភតោរត្តូបធានកញ្ចេតិ ឯតានិ អកប្បិយានីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អាសន្ទីតិ សុគតង្គុលេន អតិរេកដ្ឋង្គុលបាទកានិ មញ្ចបីឋានិ. តត្ថ បីឋំ នាម មញ្ចោ វិយ នាតិទីឃំ វុច្ចតិ. តិវិធំ តូលមេតិស្សា អត្ថីតិ តូលី, បកតិតូលិកា. ‘‘បល្លង្កោតិ បាទេសុ វាឡរូបានិ ឋបេត្វា កតោ’’តិ ឋបនស្ស អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៤) វុត្តត្តា ឋបនញ្ច យថាកថញ្ចិ ហោតិ, យុត្តិ ច ហោតីតិ, ‘‘តត្ថេវ សីហរូបាទិំ ទស្សេត្វា កតោ បន វដ្ដតីតិ វទន្តី’’តិ យំ ដីកាយំ វុត្តំ, តំ ‘‘កិមិតិ ឯវំ វទន្តី’’តិ វត្វា បដិក្ខិបិតព្ពំ. ‘‘អកប្បិយរូបកតោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោ នាមា’’តិ ហិ សារសមាសេបិ. អាសន្ទី បល្លង្កោ ឧច្ចាសយនំ, សេសា មហាសយនំ. បដិកា ឧណ្ណាមយោ សេតត្ថរណោ. គោនោ ចតុរង្គុលាធិកលោមោ មហាកោជវោ. ចិត្តកំ វានវិចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ. ឧណ្ណា ឯឡកលោមំ. បដលិកា ឃនបុប្ផិកា. វិកតីតិ សីហព្យគ្ឃាទិរូបវិចិត្តោ. ឧទ្ទលោមីតិ ឯកតោ ឧគ្គតលោមោ. ឯកន្តលោមិកាតិ ឧភតោ ឧគ្គតលោមោ.

កុត្តំ សោឡសន្នំ នាដកិត្ថីនំ ឋត្វា នច្ចនយោគ្គោ. កោសេយ្យំ រតនបរិសិព្ពិតំ កោសេយ្យសុត្តមយំ បច្ចត្ថរណំ, កដ្ដិស្សំ រតនបរិសិព្ពិតំ កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយំ. ហត្ថិនោ ច អស្សា ច រថា ចាតិ សេនង្គានំ ពហុត្តេ សមាហារទ្វន្ទោ, ហត្ថិអស្សរថេ តេសំ បិដ្ឋីសុ អត្ថរាតិ តប្បុរិសោ. អជិនប្បវេណីតិ អជិនានំ អជិនមិគចម្មានំ មញ្ចប្បមាណេន ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពិតា បវេណី. កទលិមិគានំ ឥទំ កទលិមិគំ, កិំ តំ? ចម្មំ, បវរោ ច សោ បច្ចត្ថរោ ចាតិ បវរបច្ចត្ថរោ, សោ ច តំ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ អត្ថតញ្ច, កទលិមិគញ្ច តំ បវរបច្ចត្ថរញ្ចាតិ សមាសោ, បវរបច្ចត្ថរណសង្ខាតំ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ បត្ថរិតំ កទលិមិគប្បវរបច្ចត្ថរណន្តិ អត្ថោ. តំ កិរ ឯវំ ករោន្តិ. ដីកាយំ បន យថាវុត្តទ្វយេន អត្ថតំ អញ្ញមេវ កិញ្ចិ វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ ‘‘អជិនប្បវេណី ធារេតព្ពា’’តិអាទិនា (មហាវ. ២៥៤) វិសុំ អត្ថរណានមេវ វុត្តត្តា. តេសុ ហិ វុត្តេសុ តទត្ថតំ វុត្តមេវ សិយា, តថា ច វុត្តំ ហេដ្ឋា វិសុំ បដិកាទិកន្តិ.

សលោហិតវិតានន្តិ ឯតំ ‘‘ឧភតោរត្តូបធានក’’ន្តិមស្ស វិសេសនំ. លោហិតវិតានេន សហ វត្តមានន្តិ សមាសោ. សេតវិតានម្បិ ហេដ្ឋា អកប្បិយបច្ចត្ថរណេ សតិ ន វដ្ដតិ. រត្តំ ឧបធានំ សីសូបធានំ បាទូបធានញ្ច រត្តូបធានកំ, ឧភតោ មញ្ចស្ស សីសបាទនិក្ខេបនដ្ឋានេ រត្តូបធានកន្តិ អលោបសមាសោ. យំ បន ឯកមេវ ឧបធានំ ឧភយបស្សេសុ រត្តាទិវណ្ណំ វិចិត្រំ, តំ បមាណយុត្តមេវ វដ្ដតិ. តត្រិទំ បមាណំ – វិត្ថារតោ តីសុ កណ្ណេសុ ទ្វិន្នំ កណ្ណានំ អន្តរំ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ, មជ្ឈេ មុដ្ឋិរតនំ, ទីឃតោ បន ទិយឌ្ឍរតនំ វា ទ្វិរតនំ វា. បរិភុញ្ជតោតិ ឥមិនា ករោន្តស្ស ការាបេន្តស្ស កត្ថចិ ឆេទនកំ បាចិត្តិយន្តិ ទីបេតិ.

១៩០. ធម្មាសនេ ច ភត្តគ្គេ ច ឃរេ ចាបិ អាសន្ទាទិត្តយា សេសេ គិហិសន្តកេ គិហិវិកដេ សតិ និសីទិតុំ លព្ភតីតិ អជ្ឈាហារោ បទសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. គិហិសន្តកេតិ ឥមិនា សង្ឃិកម្បិ ឧបលក្ខេតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា តីណិ អាសន្ទិំ បល្លង្កំ តូលិកំ គិហិវិកដ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣១៤) សាមញ្ញេន វុត្តំ. សាមញ្ញជោតនាយ បន វិសេសេបិ អវដ្ឋានតោ អាសន្ទាទិត្តយាតិ ឯត្ថ ធម្មាសនេ អាសន្ទាទិត្តយា សេសេតិ យោជេត្វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. អដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘អាសន្ទី បល្លង្កោ គោនកោ’’តិអាទិបាឡិក្កមេ អាសន្ទាទិទ្វយមាទិតោ ហិត្វា ‘‘គោនកាទីនិ សង្ឃិកវិហារេ វា បុគ្គលិកវិហារេ វា មញ្ចបីឋកេសុ អត្ថរិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តិ, ធម្មាសនេ បន គិហិវិកដនីហារេន លព្ភន្តិ, តត្រាបិ និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២០) វុត្តំ. ភត្តគ្គំ នាម វិហារេ ទានដ្ឋានំ. ធម្មាសនំ បន យត្ថ កត្ថចិ. ឃរេតិ អន្តរឃរេ. និសីទិតុំ លព្ភតេតិ ឥមិនា និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. សំខិបនំ អន្តោករណំ សង្ខេបោ, ភូមត្ថរណេ សង្ខេបោ អស្ស សយនស្សាតិ សមាសោ. តស្មិំ ភូមត្ថរណេ អន្តោករណភូមត្ថរតោ ភូមត្ថរណមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សយិតុញ្ចាតិ អត្តនោ កប្បិយបច្ចត្ថរណំ អត្ថរិត្វា សយិតុញ្ច និសីទិតុញ្ច. ‘‘បរិភណ្ឌកតំ ភូមិំ វា ភូមត្ថរណសេនាសនំ វា សង្ឃិកមញ្ចបីឋំ វា អត្តនោ សន្តកេន បច្ចត្ថរណេន បច្ចត្ថរិត្វាវ និបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ហិ អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៤) វុត្តំ. ឥទញ្ច អាសន្ទាទីនម្បិ អញ្ញថត្តករណេ បរិភោគេ លក្ខណវចនំ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ, អាសន្ទិយា បាទេ ឆិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ, បល្លង្កស្ស វាឡេ ភិន្ទិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ, តូលិកំ វិជដេត្វា ពិព្ពោហនំ កាតុំ, អវសេសំ ភូមត្ថរណំ កាតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២០).

១៩១. ចតុរំសបីឋា ច…បេ… បញ្ចង្គា ច ឧច្ចបាទកា កប្បន្តីតិ អត្ថតោ វចនំ វិបល្លាសេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ‘‘កប្បិយា’’តិ ឥមិនា វា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ចត្តារោ អំសា កោណា យេសំ, តេ ច តេ បីឋា ចាតិ សមាសោ. តិណ្ណំ អបស្សយានំ, ចតុន្នញ្ច បាទានំ វសេន សត្ត អង្គានិ យេសន្តិ សមាសោ. ឯកាបស្សយស្ស វសេន បញ្ចង្គា. ចតុរំសបីឋានំ វិសុំ កប្បិយភាវស្ស វុត្តត្តា សត្តង្គាទយោ បន ទីឃាតិ វិញ្ញាយន្តិ. បាឡិយំ ភត្តគ្គស្ស ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋត្តា ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋានំ សហ វា បវត្តិ, សហ វា និវត្តីតិ ឃរេតិ ឥមិនា ភត្តគ្គស្សបិ គហណំ. ឯវ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, តស្មា តូលោនទ្ធា មញ្ចបីឋា ឃរេ វា ភត្តគ្គេ វា និសីទិតុមេវ កប្បន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្រាយំ បាឡិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ភត្តគ្គេ អន្តរឃរេ តូលោនទ្ធំ មញ្ចម្បិ បីឋម្បិ បញ្ញបេន្តិ. ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាភិនិសីទន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិហិវិកដំ អភិនិសីទិតុំ, ន ត្វេវ អភិនិបជ្ជិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣១៤). តេ បន ករោន្តស្ស វា ការាបេន្តស្ស វា ឧទ្ទាលនកំ បាចិត្តិយំ.

១៩២. សានុលោមានំ ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ ឆវិ ឯតាសន្តិ វិគ្គហោ. បញ្ច ភិសីតិ ចោឡាទិតូលគណនាយ បញ្ចកា វុត្តា. សព្ពត្ថាតិ វិហារមញ្ចបីឋាទីសុ សព្ពត្ថ.

១៩៣. តូលត្តយន្តិ សិម្ពលិរុក្ខាទីនំ ខីរវល្លិអាទីនំ ឯរកាទីនំ តិណានំ តូលត្តយំ. ភិសិគព្ភោ ចោឡាទិកោ បញ្ចវិធោ ភិសិគព្ភោ. មិគបក្ខិនំ លោមានីតិ ឯតំ សព្ពន្តិ សេសោ. មិគ-សទ្ទេនេវ សព្ពេបិ សីហាទយោ ចតុប្បទា, បក្ខិ-សទ្ទេន សព្ពេបិ ហំសមោរាទយោ គហិតា. ននុ ច ភិសិគព្ភសទ្ទន្តោគធាយ ឧណ្ណាយ មិគបក្ខិលោមានម្បិ គហណសព្ភាវេបិ តេសំ វិសុំ គហណេ សតិ បុនរុត្តិទោសោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ មនុស្សលោមបរិច្ចាគវិភាវនប្បយោជនសព្ភាវតោ. ននុ ច ឯវម្បិ ទោសោយេវ, ‘‘មនុស្សលោមមុណ្ណាយ’’ន្តិអាទិនា ភិសិគព្ភានំ ឧបរិ នីយមានត្តា គម្យតេ ពិព្ពោហនេបិ អយមេវ ភិសិគព្ភោតិ? សច្ចំ, តថាបិ ន ទោសោ, គម្យមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគំ បតិ កាមចារោតិ. មសូរកេ តូលវជ្ជា អនុញ្ញាតាតិ វិបរិណាមេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. មសូរកំ នាម ចម្មឆវិកា ភិសីតិ វទន្តិ.

១៩៤. ឧណ្ណាយំ មនុស្សលោមញ្ច បណ្ណេ សុទ្ធំ តមាលកញ្ច បុប្ផញ្ច អប្បដិវេក្ខិតំ អាសនញ្ចេវ ន លព្ភន្តិ សម្ពន្ធោ. មនុស្សលោមន្តិ ឥមិនា ន កេវលំ ឥធ ឯឡកលោមមេវ ឧណ្ណា, អថ ខោ កប្បិយាកប្បិយមំសជាតីនំ បក្ខិចតុប្បទានំ លោមម្បីតិ ទស្សេតិ. បុប្ផន្តិ បិយង្គុពកុលបុប្ផាទិ. តមាលកសទ្ទេនេវ ឧបចារតោ បត្តំ គហេត្វា ‘‘តមាលក’’ន្តិ វុត្តំ. អប្បដិវេក្ខិតន្តិ អនុបបរិក្ខិតំ. កីទិសំ បន បដិវេក្ខិតព្ពំ, កីទិសំ ន បដិវេក្ខិតព្ពន្តិ? យំ វិនិច្ឆយតោ វិញ្ញាតំ, តំ ន បដិវេក្ខិតព្ពំ, ឥតរំ ហត្ថេន បរាមសន្តេន បដិវេក្ខិតព្ពំ.

អកប្បិយសយននិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.