៥. បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦០. ឥទានិ ភាជនវិកតិំ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តោ ចា’’តិ ឧទ្ធដំ. ឯត្ថ បន បឋមគាថា សុវិញ្ញេយ្យា.

៦១. ទុតិយេ ‘‘មគធនាឡិទ្វយតណ្ឌុលសាធិត’’ន្តិ វត្តព្ពេ វិភត្តិលោបំ អកត្វា គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘មគធេ នាឡិទ្វយតណ្ឌុលសាធិត’’ន្តិ វុត្តំ, បចិតន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ (បារា. ៦០២; បារា. អដ្ឋ. ២.៦០២; កង្ខា. អដ្ឋ. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលំ គណ្ហាតិ. ឱទនន្តិ ឯត្ថ សព្ពប្បការសម្បន្នំ អវស្សាវិតោទនំ គហេតព្ពំ. ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណំ នាតិឃនំ នាតិតនុកំ ហត្ថហារិយមុគ្គសូបញ្ច អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវ ចរិមកាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនញ្ច យោ បត្តោ គណ្ហាតិ, សោ ឧក្កដ្ឋោ នាមាតិ អត្ថោ. សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិកាទីនិ បន គណនូបគានិ ន ហោន្តិ, តានិ ហិ ឱទនគតិកានេវ ហោន្តិ, នេវ ហាបេតុំ, ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ. ឯវមេតំ សព្ពំ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កមិត្វា ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ.

៦២. ‘‘មជ្ឈិមោ នាម បត្តោ នាឡិកោទនំ គណ្ហាតី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មជ្ឈិមោ តស្សុបឌ្ឍោ វា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាបិ វុត្តប្បការេន មជ្ឈិមោ មជ្ឈិមោមកោ មជ្ឈិមុក្កដ្ឋោតិ បត្តត្តិកំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឱមកោ នាម បត្តោ បត្ថោទនំ គណ្ហាតី’’តិ (បារា. ៦០២) វចនតោ ‘‘តតោបឌ្ឍោ’’តិ វុត្តំ. មគធនាឡិយា ឧបឌ្ឍនាឡិកោទនញ្ច តទូបិយំ សូបំ ព្យញ្ជនញ្ច គណ្ហាតិ, សោ ឱមកោ នាម. ឥធាបិ ឱមកោ ឱមកោមកោ ឱមកុក្កដ្ឋោតិ បត្តត្តិកំ វេទិតព្ពំ. ឥមេសុ បន នវសុ បត្តេសុ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ច អបត្តោ. ឯតេសុ អធិដ្ឋាតព្ពកិច្ចំ នត្ថិ, សេសា សត្ត បត្តា អធិដ្ឋាតព្ពា, វិកប្បេតព្ពា ចាតិ អត្ថោ.

៦៣. អតិរេកបត្តោតិ (បារា. ៦០១) អនធិដ្ឋិតោ អវិកប្បិតោ. សកោតិ សសន្តកោ. កប្បោតិ កប្បិយោ. អយមេវេត្ថ សង្ខេបោ – យោ បត្តោ កាកណិកមត្តស្សាបិ មូលស្ស ទាតព្ពស្ស នត្ថិតាយ សកោ. អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កត្តា កប្បោ. សោ ទសាហបរមំ កាលំ អនធិដ្ឋិតោ អវិកប្បិតោ ធារេយ្យោតិ.

៦៤. អច្ឆេទាទយោ ចីវរេ វុត្តប្បភេទាយេវ. ឆិទ្ទេនាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦០៨; កង្ខា. អដ្ឋ. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯត្ថ យស្ស បត្តស្ស មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលប្បទេសេ យេន ឆិទ្ទេន កង្គុសិត្ថំ និក្ខមតិ, តត្តកេន ឆិទ្ទេន ភិជ្ជតិ. តស្មិំ បន អយចុណ្ណាទីហិ បដិបាកតិកេ កតេ ទសាហព្ភន្តរេ បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. បត្តាធិដ្ឋានមុជ្ឈតីតិ បត្តោ អធិដ្ឋានំ ឧជ្ឈតិ.

៦៥. ឥទានិ បរិហរណវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តំ ន បដិសាមេយ្យ សោទក’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. សោទកំ (ចូឡវ. ២៥៤) បត្តំ ន បដិសាមេយ្យ, អាតបេ ច សោទកំ បត្តំ ន ឱតបេតិ អធិប្បាយោ. ន និទហេតិ និរុទកំ កត្វាបិ អតិកាលំ ន និទហេតិ អធិប្បាយោ. ភុម្យាតិ ភូមិយំ. ន ឋបេតិ តដ្ដិកាចម្មខណ្ឌាទីសុ យេន កេនចិ អនត្ថតាយ បំសុសក្ខរមិស្សាយ ភូមិយា ន ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ. នោ ច លគ្គយេតិ ឯត្ថបិ នាគទន្តាទីសុ (ចូឡវ. ២៥៤) យត្ថ កត្ថចិ លគ្គន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

៦៦. មិឌ្ឍន្តេតិ (ចូឡវ. ២៥៤; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥៤) មិឌ្ឍបរិយន្តេ. សចេ បន បរិវត្តេត្វា តត្ថេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវរូបាយ វិត្ថិណ្ណាយ មិឌ្ឍិយា អព្ភន្តរបរិច្ឆេទេ ឋបេតុំ វដ្ដតិ, ន បរិយន្តេ. បរិភណ្ឌន្តេតិ ពាហិរបស្សេ កតាយ តនុកមិឌ្ឍិយា អន្តេតិ អត្ថោ. អង្កេ វាតិ (ចូឡវ. ២៥៤) ទ្វិន្នំ ឩរូនំ មជ្ឈេ. ឯត្ថ បន អំសពទ្ធកេ អំសកូដេ លគ្គេត្វា អង្កេ ឋបេតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរថា. អាតបត្តកេតិ ឆត្តេ. ឯត្ថ ភត្តបូរោបិ អំសកូដេ លគ្គិតបត្តោបិ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ.

៦៧. ឧច្ឆិដ្ឋោទកំ (ចូឡវ. ២៥៥; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥៥) នាម មុខវិក្ខាលនោទកំ, តំ បត្តេ និដ្ឋុភិត្វា បត្តេន ន នីហរេយ្យាតិ អត្ថោ. ចលកញ្ច អដ្ឋិកញ្ច ចលកដ្ឋិកំ. ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ បត្តេន នីហរន្តស្ស ទុក្កដំ. បត្តំ បដិគ្គហំ កត្វា ហត្ថំ ធោវិតុម្បិ ន លភតិ. ហត្ថធោវិតវត្ថធោវិតឧទកម្បិ បត្តេ អាកិរិត្វា នីហរិតុំ ន វដ្ដតិ. អនុច្ឆិដ្ឋបត្តំ ឧច្ឆិដ្ឋហត្ថេន គហេតុម្បិ ន វដ្ដតិ. ហត្ថំ បន ពហិ ធោវិត្វា គហេតុំ វដ្ដតិ. មច្ឆមំសផលាផលាទីនិ ខាទន្តោ យំ មុខេន លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វា ខាទតិ, តំ វា តេសំ អដ្ឋិអាទិកំ វា មុខតោ នីហដំ បុន អខាទិតុកាមោ ឆឌ្ឌេតុកាមោ បត្តេ ឋបេតុំ ន លភតិ. សិង្គិវេរនាឡិកេរខណ្ឌាទីនិ ខាទន្តេហិ ឌំសិត្វា ឌំសិត្វា បុន ឋបេតុំ លភតិ. ‘‘ន ភិក្ខវេ បត្តហត្ថេន កវាដំ បណាមេតព្ពំ, យោ បណាមេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៥៥) វុត្តត្តា យេន កេនចិ សរីរាវយវេន បត្តំ គហេត្វា ឋិតោ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន កវាដំ បណាមេតុំ ន លភតិ, តស្មា ‘‘បត្តហត្ថោវា’’តិ វុត្តំ. អំសកូដេ លគ្គិត្វា ឋិតស្ស វដ្ដតិ.

៦៨. ភូមិអាធារកេតិ ឯត្ថ ទន្តវល្លិវេត្តវាកាទីហិ កតេ វលយាធារកេ. ទារុទណ្ឌាធារេតិ ឯកទារុនា កតអាធារកេ ច ពហូហិ ទណ្ឌេហិ កតអាធារកេ ចាតិ អត្ថោ. តិទណ្ឌេ ន វដ្ដតិ. ឯតេសុ បន សុសជ្ជិតេសុ ឯកំ បត្តំ ឋបេត្វាវ តស្សុបរិ ឯកំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ, តយោ បន ន វដ្ដន្តិ. ឯកំ និក្កុជ្ជិត្វាវ ភូមិយន្តិ ឯត្ថ ភូមិយំ កដសារកាទីសុ អញ្ញតរំ បត្ថរិត្វា តស្សុបរិ និក្កុជ្ជិត្វា វា ឧក្កុជ្ជិត្វា វា ឯកំ ឋបេយ្យ, ទ្វេ ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ទ្វេ បន ឋបេន្តេន ឧបរិ ឋបិតបត្តំ ឯកេន បស្សេន ភូមិយំ ផុសាបេត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

៦៩-៧០. ឥទានិ អកប្បិយបត្តេ ទស្សេតុំ ‘‘ទារុរូបិយសោវណ្ណា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មណិវេឡុរិយាមយាតិ (ចូឡវ. ២៥២; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥២) មណីតិ ឥន្ទនីលកពរកតាទិ. សចេ គហដ្ឋា ភត្តគ្គេ សុវណ្ណរូបិយតដ្ដកាទីសុ សូបព្យញ្ជនំ កត្វា ឧបនាមេន្តិ, អាមសិតុម្បិ ន វដ្ដតិ. ឃដិកដាហជា (ចូឡវ. ២៥៥; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥៥) ច តុម្ពកដាហជា ច ឃដិតុម្ពកដាហជា. ឯត្ថ តុម្ពកដាហជានាម អលាពុ. បត្តវិនិច្ឆយោ.

បត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.