៤១. បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៣៥-៦. សទ្វារពន្ធនេ ឋានេ…បេ… សយន្តោ ទុក្កដំ ផុសេតិ ឯវរូបេ ឋានេ ទិវា សយន្តេនាតិ សម្ពន្ធោ. សទ្វារពន្ធនេ (បារា. ៧៧; បារា. អដ្ឋ. ១.៧៧) បន ឋានេ យេន កេនចិ បរិក្ខិត្តេ អព្ភោកាសេបិ រុក្ខមូលេបិ អន្តមសោ ឥមិនា លក្ខណេន យុត្តេ អាកាសង្គណេបិ សយន្តេន ទ្វារំ ពន្ធិតព្ពមេវ. វិញ្ញុម្ហិ បុរិសេតិ ភិក្ខុម្ហិ វា សាមណេរេ វា អន្តមសោ ឧបាសកអារាមិកេសុបិ អញ្ញតរស្មិំ សតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឯស ជគ្គិស្សតី’’តិ អាភោគោ ចាបិ កប្បតីតិ កេវលំ ភិក្ខុនិំ វា មាតុគាមំ វា អាបុច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ. សវសេតិ អត្តនោ វសេ, អពហុសាធារណដ្ឋានេតិ អត្ថោ. តំ វិនាការន្តិ តំ បុព្ពេ វុត្តប្បការំ ទ្វារថកនអាភោគករណសង្ខាតំ អាការំ វិនាតិ អត្ថោ. អចិត្តកាបត្តិកិរិយាយំ សង្ខេបោ.

៣៣៧. រតនានីតិ មុត្តាទិទសវិធរតនានិ. ធញ្ញន្តិ សត្តវិធំ ធញ្ញំ.

៣៣៨. សិត្ថតេលោទតេលេហីតិ ឯត្ថ (ចូឡវ. ២៤៦; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៤៦) បន យោ មធុសិត្ថកតេលេន វា ឧទកមិស្សកតេលេន វា អញ្ញេន កេនចិ វិការេន វា កេសេ ឱសណ្ឋេតិ, ទន្តមយាទីសុ យេន កេនចិ ផណេន វា កោច្ឆេន វា ហត្ថេន វា ផណកិច្ចំ ករោន្តោ អង្គុលីហិ វា ឱសណ្ឋេតិ, តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ.

៣៣៩. នេកបាវុរណាតិ (ចូឡវ. ២៦៤) ន ឯកបាវុរណា. តុវដ្ដយុន្តិ និបជ្ជេយ្យុំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យទិ ឯកបាវុរណា វា ឯកត្ថរណា វា ឯកមញ្ចេ វា តុវដ្ដេយ្យុំ, ន វដ្ដតិ, ទុក្កដំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកម្ហិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៦៤) វា ភាជនេ ន ភុញ្ជេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ.

៣៤០. ចតុរង្គុលតោ (ចូឡវ. ២៨២; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨២) ឩនំ ទន្តកដ្ឋំ ន ខាទេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. អធិកដ្ឋង្គុលន្តិ អដ្ឋង្គុលតោ អធិកំ. តថាតិ ន ខាទេយ្យាតិ អត្ថោ. អកល្លកោ (ចូឡវ. ២៨៩) លសុណំ ន ខាទេយ្យ.

៣៤១. ហីនេហិ (បាចិ. ៣១ អាទយោ) វា ឧក្កដ្ឋេហិ វា ជាតិអាទីហិ ឯវ ឧក្កដ្ឋំ វា ហីនំ វា ‘‘ចណ្ឌាលោសី’’តិអាទិនា នយេន ឧជុំ វា ‘‘សន្តិ វា ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលា, វេនា, នេសាទា’’តិអាទិនា នយេន អញ្ញាបទេសេន វា ឧបសម្បន្នំ វា អនុបសម្បន្នំ វា អក្កោសាធិប្បាយំ វិនា កេវលំ ទវាធិប្បាយេន វទេ, ទុព្ភាសិតន្តិ អត្ថោ.

៣៤២. នខេ វា កេសេ វា នាសលោមេ (ចូឡវ. ២៧៥) វា ទីឃេ ន ធារយេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មំសប្បមាណេន នខេ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៤) ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទុមាសិកំ វា ទុវង្គុលំ វា’’តិ (ចូឡវ. ២៤៦) ច វុត្តំ. ន លព្ភំ វីសតិមដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ឯកនខម្បិ មដ្ឋំ កាតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘ន ភិក្ខវេ វីសតិមដ្ឋំ ការាបេតព្ពំ. យោ ការាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស (ចូឡវ. ២៧៤). អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មលមត្តំ អបកឌ្ឍិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៤) ហិ វុត្តំ. តស្មា នខតោ មលមត្តំ អបកឌ្ឍិតុំ វដ្ដតិ. សម្ពាធេ លោមហារណន្តិ ឯត្ថ សម្ពាធោ នាម ឧភោ ឧបកច្ឆកា មុត្តករណញ្ច. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាពាធបច្ចយា សម្ពាធេ លោមំ សំហរាបេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៥) ហិ វុត្តំ.

៣៤៣. យថាវុឌ្ឍន្តិ វុឌ្ឍបដិបាដិយា លទ្ធព្ពំ. ន ពាធេយ្យាតិ ន វារេយ្យ. សង្ឃុទ្ទិដ្ឋំវាតិ ឧបាសកាទីហិ យថាវុឌ្ឍំ ‘‘អយ្យា បរិភុញ្ជន្តូ’’តិ និស្សជ្ជិត្វាវ ទិន្នំ សេនាសនាទិ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ឧទ្ទិស្សកតម្បិ យថាវុឌ្ឍំ បដិពាហិតព្ពំ. យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣១៣) ហិ វុត្តំ. អធោតបាទេហិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៤) វា អល្លបាទេហិ វា នក្កមេតិ សម្ពន្ធោ. សុធោតបាទកំ វាបីតិ ធោតបាទេហេវ អក្កមិតព្ពដ្ឋានំ. តថេវាតិ នក្កមេយ្យ សឧបាហនោតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ អធោតេហិ បាទេហិ, អល្លេហិ បាទេហិ, សឧបាហនេន សេនាសនំ អក្កមិតព្ពំ. យោ អក្កមេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣២៤), ហិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បច្ចត្ថរិត្វា និបជ្ជិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២៤) វុត្តត្តា បរិភណ្ឌកតំ ភូមិំ វា ភូមត្ថរណសេនាសនំ វា សង្ឃិកំ មញ្ចបីឋំ វា អត្តនោ សន្តកេន បច្ចត្ថរណេន បច្ចត្ថរិត្វាវ និបជ្ជិតព្ពំ.

៣៤៤. សង្ឃាដិយា ន បល្លត្ថេតិ អធិដ្ឋិតចីវរេន វិហារេ វា អន្តរឃរេ វា បល្លត្ថិកា ន កាតព្ពាតិ អត្ថោ. បរិកម្មកតំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៤) ភិត្តិអាទិំ ន អបស្សយេ. ‘‘ន ភិក្ខវេ បរិកម្មកតា ភិត្តិ អបស្សេតព្ពា. យោ អបស្សេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣២៤) ហិ វុត្តំ. តស្មា សេតភិត្តិ វា ចិត្តកម្មកតា វា ភិត្តិ ន អបស្សយិតព្ពា. ន កេវលំ ភិត្តិយេវ, បរិកម្មកតា ទ្វារកវាដវាតបានត្ថម្ភាទយោបិ ន អបស្សយិតព្ពា. ឯត្ថបិ លោមគណនាយ ឯវ អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. សន្តេ ឧទកេ នោ ន អាចមេតិ (ចូឡវ. ៣៧៣; ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣៧៣) នោ ន អាចមេតុំ, ឧទកសុទ្ធិំ អកាតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. សន្តេតិ វចនេន អសន្តេ អនាបត្តីតិ ទីបេតិ.

៣៤៥. អកប្បិយសមាទានេតិ ភិក្ខុំ វា សាមណេរាទិកេ សេសសហធម្មិកេ វា អកប្បិយេ និយោជេន្តស្ស ទុក្កដមេវ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតេន អកប្បិយេ សមាទបេតព្ពំ. យោ សមាទបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣០៣) ហិ វុត្តំ. សភាគាយ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៩) អាបត្តិយា ទេសនាយាតិ អត្ថោ. វត្ថុសភាគតា ឥធ អធិប្បេតា, ន អាបត្តិសភាគតា. ‘‘ន ភិក្ខវេ សភាគា អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. យោ ទេសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៦៩) ច ‘‘ន ភិក្ខវេ សភាគា អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា. យោ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៦៩) ច វុត្តំ. វត្ថុសភាគំ អាបត្តិំ អាវិ កាតុម្បិ ន វដ្ដតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អាវិកម្មេ ច ទុក្កដ’’ន្តិ. ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិំ, តំ ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ អញ្ញស្ស វចនំ អាវិកម្មំនាម.

៣៤៦. ឥតរស្ស តូតិ អសុទ្ធចិត្តស្ស.

៣៤៧. បោរិសន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨៤) បុរិសប្បមាណំ អភិរុហិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សតិ ករណីយេ បោរិសំ រុក្ខំ អភិរុហិតុំ, អាបទាសុ យាវទត្ថ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨៤) ហិ វុត្តំ.

៣៤៨. បរិស្សាវនំ (ចូឡវ. ២៥៩; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៥៩) វិនា អឌ្ឍយោជនំ គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អទ្ធានគមនសមយោ នាម អឌ្ឍយោជនំ គច្ឆិស្សាមីតិ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ២១៨) វុត្តំ, តស្មា អឌ្ឍយោជនមេវ អន្តិមំ អទ្ធានន្តិ វេទិតព្ពំ. ភិក្ខុនិយា ច មាតុគាមេន ច សំវិធានសិក្ខាបទេ ‘‘ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បី’’តិ (បាចិ. ១៨២, ៤១៣) ឯវំ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា ‘‘កុក្កុដសម្បាតេ គាមេ គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៨៣, ៤១៤) វុត្តំ, ន អទ្ធានលក្ខណេន. យទិ គាមន្តរបរិច្ឆេទេន អទ្ធានំ វុច្ចតិ, គណភោជនសិក្ខាបទេបិ ‘‘អទ្ធានគមនសមយោ នាម គាមន្តរម្បិ គច្ឆិស្សាមីតិ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វទេយ្យ, ន ច វុត្តំ. តស្មា ‘‘ន ភិក្ខវេ អបរិស្សាវនកេន អទ្ធានោ បដិបជ្ជិតព្ពោ. យោ បដិបជ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. សចេ ន ហោតិ បរិស្សាវនំ វា ធម្មករណោ វា, សង្ឃាដិកណ្ណោបិ អធិដ្ឋាតព្ពោ ឥមិនា បរិស្សាវេត្វា បិវិស្សាមី’’តិ វុត្តដ្ឋានេបិ អឌ្ឍយោជនវសេនេវ អទ្ធានបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. អភយគិរិវាសីនំ បន ‘‘ទ្វិគាវុតវសេន អទ្ធានបរិច្ឆេទោ’’តិ បាឡិយំ ឯវ អត្ថិ. យាចមានស្សាតិ យាចន្តស្ស. ‘‘ន ច ភិក្ខវេ អទ្ធានប្បដិបន្នេន ភិក្ខុនា បរិស្សាវនំ យាចិយមានេន ន ទាតព្ពំ. យោ ន ទទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ.

៣៤៩. អញ្ញត្រ អាពាធប្បច្ចយា កណ្ណនាសាទិកេ សេសង្គេ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. អាពាធេ សតិ អង្គុលិអាទីនិ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. អង្គជាតំ វា ពីជានិ វា ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. អត្តឃាតនេ ច ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន ច ភិក្ខវេ អត្តានំ ឃាតេតព្ពំ. យោ ឃាតេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ.

៣៥០. ‘‘ន ច ភិក្ខវេ បដិភានចិត្តំ ការាបេតព្ពំ ឥត្ថិរូបកំ បុរិសរូបកំ. យោ ការាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មាលាកម្មំ លតាកម្មំ មករទន្តកំ បញ្ចបដិក’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៩) វុត្តត្តា ‘‘ចិត្តបោត្ថករូបានិ, ន ករេ ន ច ការយេ’’តិ វុត្តំ. ភុញ្ជន្តន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៦) វិប្បកតភោជនំ. ‘‘ន ភិក្ខវេ វិប្បកតភោជនោ ភិក្ខុ វុដ្ឋាបេតព្ពោ. យោ វុដ្ឋាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣១៦) ហិ វុត្តំ.

៣៥១. យានានីតិ វយ្ហំ រថោ សកដំ សន្ទមានិកាទីនិ គិលានស្ស អភិរុហិតុំ កប្បន្តិ, សិវិកោ ច កប្បតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស យានំ, បុរិសយុត្តំ ហត្ថវដ្ដកំ, សិវិកំ បាដង្កិ’’ន្តិ (មហាវ. ២៥៣) ហិ វុត្តំ.

៣៥២. ទវន្តិ កេឡិំ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ពុទ្ធំ វា ធម្មំ វា សង្ឃំ វា អារព្ភ ទវោ កាតព្ពោ. យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៦២៧) ហិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘កិំ ពុទ្ធោ សិលកពុទ្ធោ, ឧទាហុ បដិពុទ្ធោ’’តិ វា ‘‘កិំ ធម្មោ គោធម្មោ អជធម្មោ’’តិ វា ‘‘កិំ សង្ឃោ អជសង្ឃោ មិគសង្ឃោ’’តិ វា ឯវមាទិនា នយេន យោ ទវំ ករោតិ, តស្ស ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តុម្ហាកំ ចីវរំ ទស្សាម, បត្តំ ទស្សាមា’’តិអាទិនា នយេន សាមណេរំ វា ឧបសម្បន្នំ វា អញ្ញស្ស អន្តមសោ ទុស្សីលស្សាបិ បរិសភូតំ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកករណត្ថំ ឧបលាឡនេ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ អញ្ញស្ស បរិសា អបលាឡេតព្ពា. យោ អបលាឡេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ.

៣៥៣. កាយំ (ចូឡវ. ៤១១) វា ឩរុំ វា និមិត្តំ វា វិវរិត្វា ភិក្ខុនីនំ ន ទស្សយេតិ សម្ពន្ធោ. កទ្ទមុទកាទិនា តា ភិក្ខុនិយោ ន សិញ្ចេយ្យាតិ អត្ថោ. ន កេវលំ កទ្ទមុទកាទិកេនេវ, វិប្បសន្នឧទករជនកទ្ទមាទីសុបិ យេន កេនចិ ឱសិញ្ចន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

៣៥៤. ពាលន្តិ ឯត្ថ ពាលោ នាម យោ ឱវាទំ គហេត្វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកស្ស អារោចេត្វា បាដិបទេ បច្ចាហរិតព្ពន្តិ ន ជានាតិ. គិលានោ នាម យោ ឱវាទំ គហេត្វា ឧបោសថគ្គំ គន្ត្វា អារោចេតុញ្ច បច្ចាហរិតុញ្ច ន សក្កោតិ. គមិយោ នាម យោ បដិទេសំ គន្តុកាមោ.

‘‘ន ភិក្ខវេ ឱវាទោ ន គហេតព្ពោ. យោ ន គណ្ហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤១៤) ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា ពាលំ, ឋបេត្វា គិលានំ, ឋបេត្វា គមិកំ, អវសេសេហិ ឱវាទំ គហេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤១៤) ច ‘‘ន ភិក្ខវេ ឱវាទោ ន បច្ចាហរិតព្ពោ. យោ ន បច្ចាហរេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៤១៥) ច វុត្តត្តា ភិក្ខុនីហិ តេរសិយំ វា ចាតុទ្ទសិយំ វា អាគន្ត្វា ‘‘អយំ ឧបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វា ‘‘បន្នរសោ’’តិ វា ‘‘កទា អយ្យ ឧបោសថោ’’តិ វា បុច្ឆិតេ ‘‘ចាតុទ្ទសោ’’តិ វា ‘‘បន្នរសោ’’តិ វា ‘‘ស្វេ ភគិនិ ឧបោសថោ’’តិ វា អាចិក្ខិតព្ពំ. តាហិ ភិក្ខុនីហិ ឧបោសថទិវសេ អាគន្ត្វា ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ អយ្យ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ អយ្យ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ ឯវំ យាចិតព្ពំ, តំ វចនំ បដិគ្គហេត្វា ឧបោសថគ្គេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកស្ស ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ អាចិក្ខិតព្ពំ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេនាបិ សចេ តត្ថ ភិក្ខុនោវាទកោ អត្ថិ, ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឧបសង្កមតូ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ នត្ថិ, ‘‘កោ អាយស្មា ឧស្សហតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សចេ អត្ថិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ, តំ តត្ថេវ សម្មន្និត្វា វុត្តនយេនេវ ឱវាទប្បដិគ្គាហកស្ស អារោចេតព្ពំ. យទិ នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, ‘‘បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ សម្បាទេតូ’’តិ វត្តព្ពំ. តេន ភិក្ខុនា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បាដិបទេ ភិក្ខុនីនំ ‘‘នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ សម្បាទេតូ’’តិ វត្តព្ពំ. តាហិបិ ‘‘សាធុ អយ្យា’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ឥមិនា នយេន គណបុគ្គលេសុបិ វចនភេទោ វេទិតព្ពោ.

៣៥៥. លោកាយតំ (ចូឡវ. ២៨៦; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨៦) នាម វិតណ្ឌសត្ថំ. ‘‘ន ភិក្ខវេ អាសិត្តកូបធានេ ភុញ្ជិតព្ពំ. យោ ភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៦៤) វុត្តត្តា ‘‘បេឡាយបិ ន ភុញ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

៣៥៦. គិហិបារុតំ ន បារុបេយ្យ, គិហិនិវាសនំ ន និវាសេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ គិហិនិវត្ថំ និវាសេតព្ពំ ហត្ថិសោណ្ឌកំ មច្ឆវាឡកំ ចតុកណ្ណកំ តាលវណ្ដកំ សតវលិកំ. យោ និវាសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៨០) ហិ វុត្តំ. បរិមណ្ឌលតោ អញ្ញថា បារុបនំ, សព្ពមេតំ គិហិបារុតំ នាម. តំ បន ន បារុបេតព្ពន្តិ អត្ថោ. សំវេល្លិយន្តិ ឯត្ថ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ន និវាសេយ្យាតិ អត្ថោ. ទាយន្តិ (ចូឡវ. ២៨៣; ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៨៣) អរញ្ញំ. នាលិម្បយេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

៣៥៧. វឌ្ឍិញ្ច ន បយោជយេ, នោញាតកេ នប្បវារិតេ ន យាចេតិ អត្ថោ. អញ្ញស្សាតិ ឯត្ថ (ចូឡវ. ៤២០; ចូឡវ. អដ្ឋ. ៤២០) ‘‘តុម្ហេ បរិភុញ្ជថា’’តិ និយមេត្វា ទិន្នំ សហធម្មិកានម្បិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. អគ្គំ គហេត្វា វា កតិបាហំ ភុត្វា វា បុន ទទេយ្យាតិ អត្ថោ.

៣៥៨. ឧទ្ទិស្ស យាចនេតិ ឯត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៧៩) ‘‘អម្ហាកំ វិហារេ ឥត្ថន្នាមេន ឥទញ្ចិទញ្ច កត’’ន្តិ វា ‘‘ករិស្សន្តី’’តិ វា ឯវំ ឧទ្ទិស្ស រក្ខំ យាចនេតិ អត្ថោ. ញត្វាញត្វា វាតិ ឯវំ ‘‘អម្ហេហិ យាចិយមានា ឥមេសំ ទណ្ឌេស្សន្តី’’តិ តេសំ ទណ្ឌិនំ ញត្វា វា អញត្វា វាតិ អត្ថោ. តេហិ បន ទណ្ឌិតេ សោ ទណ្ឌោ ឧទ្ទិស្ស យាចន្តានំ គីវាវ ភណ្ឌទេយ្យំ ហោតិ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ឥទញ្ច ឥទញ្ច កតំ, ឯត្តកំ ទណ្ឌំ គណ្ហថា’’តិ សយំ ទណ្ឌាបនេ បន អស្ស ទណ្ឌស្ស អគ្ឃភេទេន បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដា ញេយ្យាតិ អត្ថោ.

៣៥៩. អនត្ថាយ អស្ស ចោរស្ស ភាសិតេតិ សម្ពន្ធោ. រាជរាជមហាមត្តាទីហិ តស្ស ចោរស្ស ទណ្ឌំ គណ្ហន្តេ អស្ស ភិក្ខុស្ស តត្តកំ គីវាតិ អត្ថោ.

៣៦០. វិឃាសំ (បាចិ. ៨២៥-៨២៦) វា ឧច្ចារំ វា សង្ការំ វា មុត្តំ វា បាការកុដ្ដានំ ពហិ ឆឌ្ឌេយ្យ, ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. វឡញ្ជេ នាវលោកិយាតិ ឥមិនាវ អវឡញ្ជនកាលេ នាវលោកេត្វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ន កេវលំ តត្ថេវ, អថ ខោ ហរិតេ វាបិ វីហាទិនាឡិកេរាទិរោបិមេ ឆឌ្ឌេន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ អត្ថោ.

៣៦១. ‘‘ឧបហារំ ករោមា’’តិ វុត្តេតិ បុច្ឆិតេតិ អធិប្បាយោ.

៣៦២. កីឡត្ថំ (បាចិ. ៩៧៩; បាចិ. អដ្ឋ. ៩៧៨) កតំ រាជាគារំ វា បោក្ខរណិំ វា ឧយ្យានំ វា ចិត្តាគារំ វា អារាមំ វា ទដ្ឋុំ គច្ឆតោ បទេ បទេ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ.

៣៦៣. អាសនេន (ចូឡវ. ៣៦៤) នវេ ន បដិពាហេយ្យ, ឧណ្ហេ (មហាវ. ៦៧, ៧៨, ៧៩; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៧៨, ៣៨០, ៣៨២) ចីវរំ ន និទហេយ្យ. គុរុនាតិ អាចរិយាទិនា បណាមិតោ ខមាបេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

៣៦៤. អាបត្តីហិ ច សត្តហីតិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២៦) សត្តហិ អាបត្តីហិ ភិក្ខុំ បរម្មុខា អក្កោសនេន ច ‘‘អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ ពីជភោជី’’តិអាទិនា អញ្ញេនេវ វា អក្កោសនេន ច ទុក្កដន្តិ អធិប្បាយោ.

៣៦៥. សទ្ធាទេយ្យំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦១) ចីវរំ វា បិណ្ឌបាតំ វាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតព្ពំ. យោ វិនិបាតេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦១) ហិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ទាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦១) វុត្តត្តា ‘‘លព្ភំ បិតូន’’ន្តិ វុត្តំ.

៣៦៦. វស្សំវុត្ថោ អញ្ញត្រាតិ សម្ពន្ធោ, អញ្ញស្មិំ វិហារេតិ អត្ថោ. អញ្ញតោតិ អញ្ញវិហារតោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ អញ្ញត្រ វស្សំវុត្ថេន អញ្ញត្រ ចីវរភាគោ សាទិតព្ពោ. យោ សាទិយេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦៤) ហិ វុត្តំ. តេសន្តិ តស្មិំ វិហារេ តំ ចីវរំ ភាជេត្វា គណ្ហិតុំ យុត្តានំ ភិក្ខូនំ ធុរនិក្ខេបតោ ហោតិ ភណ្ឌគ្ឃេន ការិយោតិ អត្ថោ.

៣៦៧. សហ អន្តរេន ឧត្តរោតិ សន្តរុត្តរោ, គាមំ ន បវិសេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ សន្តរុត្តរេន គាមោ បវិសិតព្ពោ. យោ បវិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៣៦២) ហិ វុត្តំ. កល្លោ វាតិ អគិលានោ. សឧបាហនោ គាមំ ន បវិសេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ចាមរិពីជនី ធារេតព្ពា. យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៦៩), ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ ពីជនិយោ វាកមយំ ឧសីរមយំ មោរបិញ្ឆមយ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៦៩) ច វុត្តត្តា ‘‘ន ធារេយ្យ ចាមរីមកសពីជនិ’’ន្តិ វុត្តំ. មកសពីជនី បន ទន្តវិសាណទារុទណ្ឌកាបិ វដ្ដតិ.

៣៦៨. អារាមតោ ពហីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ ឆត្តំ ធារេតព្ពំ. យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិលានស្ស ឆត្ត’’ន្តិ ច វុត្តត្តា អគិលានោ អារាមតោ ពហិ ន លភតិ, ចីវរគុត្តិយាទិអត្ថាយ អគិលានោបិ លភតីតិ អត្ថោ.

៣៦៩. គាហេយ្យ នុភតោកាជន្តិ ន គាហេយ្យ ឧភតោកាជំ. ឯកន្តរិកកាជកន្តិ ឯកតោកាជញ្ច អន្តរកាជញ្ច. សីសភារោ ច ខន្ធភារោ ច កដិភារោ ច សីសក្ខន្ធកដិភារា. ‘‘ន ភិក្ខវេ ឧភតោកាជំ ហរិតព្ពំ. យោ ហរេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៨១), ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឯកតោកាជំ អន្តរកាជំ សីសភារំ ខន្ធភារំ កដិភារំ ឱលម្ពក’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៨១) ច វុត្តត្តា ឧភតោកាជមេវ ន វដ្ដតិ, សេសានិ វដ្ដន្តីតិ វេទិតព្ពា.

៣៧០. អនោកាសកតន្តិ (មហាវ. ១៥៣) យោ បឋមមេវ ‘‘ករោហិ មេ អាវុសោ ឱកាសំ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ អកតោកាសំ អាបត្តិយា ចោទេយ្យ, តស្ស ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ. តថាតិ ទុក្កដមេវាតិ អត្ថោ.

៣៧១. បកតង្គុលេន, ន សុគតង្គុលេនាតិ អត្ថោ.

៣៧២. មូគព្ពតាទិំ (មហាវ. ២០៩; មហាវ. អដ្ឋ. ២០៩) តិត្ថិយព្ពតំ យទិ គណ្ហេយ្យ, ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. អាទិ-សទ្ទេន គោវតកុក្កុរវតាទយោ សង្គហិតា. តថាតិ (មហាវ. ៣០៣; មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៣) ន្ហាបិតបុព្ពកោ ខុរភណ្ឌំ យទិ បរិហរេយ្យ, ទុក្កដមេវាតិ អត្ថោ.

៣៧៣. យំ កិញ្ចីតិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា) ន្ហាបិតតុណ្ណការកម្មាទិ យំ កិញ្ចិ ហត្ថកម្មន្តិ អត្ថោ. តទនុសារតោតិ ហត្ថកម្មយាចនានុសារតោតិ អត្ថោ. សចេ ឯវំ យាចតោ ហត្ថកម្មមូលមេវ ទេតិ, តំ អញ្ញស្ស ទាបេត្វា ការេតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. និក្កម្មំ បន ហត្ថកម្មវសេន អយាចិត្វាបិ ‘‘ឯហិ ឥមំ ករោហី’’តិ ការេតុំ កប្បតីតិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិបរសន្តកន្តិ យំ កិញ្ចិ ទារុតិណាទិកំ អបរសន្តកំ អបរិគ្គហិតំ អាហរាបេតុំ កប្បតីតិ អធិប្បាយោ.

៣៧៤. គិហីនន្តិ គិហីនំ សន្តកំ. គោបកេតិ រក្ខកេ. យត្តកំ ទេតិ, តត្តកំ គហេតុំ កប្បតីតិ អត្ថោ. យថាបរិច្ឆេទន្តិ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឯត្តកំ ឧច្ឆុនាឡិកេរំ អម្ពបក្កំ តុម្ហេ ខាទថា’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នមេវ តេសុ ទេន្តេសុ លព្ភតីតិ អត្ថោ.

៣៧៥. ទ្វិហាបជ្ជេយ្យាតិ ទ្វីហិ អាបជ្ជេយ្យ. កតមេហិ ទ្វីហីតិ ចេ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘កាយវាចាហី’’តិ វុត្តំ, ‘‘ទ្វីហាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, កាយេន អាបជ្ជតិ, វាចាយ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ៣២២) ហិ វុត្តំ. កាយវាចាហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ច ឆហិ អាការេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តានិ ទស្សេតុំ ‘‘អលជ្ជិញាណកុក្កុច្ចបកតត្តា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ (បរិ. ២៩៥) បន អកប្បិយភាវំ ជានន្តោ ឯវ វីតិក្កមំ ករោន្តោ អលជ្ជិតាយ អាបជ្ជតិ នាម. កប្បិយាកប្បិយំ អជានិត្វា អាបជ្ជន្តោ អញ្ញាណតាយ. កប្បិយំ នុ ខោ, នោ នុ ខោ’’តិ សំសយេ ឧប្បន្នេ តមភិវិតរិត្វា វីតិក្កមំ ករោន្តោ កុក្កុច្ចបកតត្តា អាបជ្ជតិ. សហសេយ្យាទិំ អាបជ្ជន្តោ សតិប្លវា, សតិសម្មោសាតិ អត្ថោ. អច្ឆមំសំ ‘‘សូករមំស’’ន្តិ វា សូករមំសំ ‘‘អច្ឆមំស’’ន្តិ វា ខាទន្តោ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ ច កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ ច អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

៣៧៦. អលជ្ជិតាយ វា អញ្ញាណតាយ វា អាបត្តិំ កាយវាចាហិ ឆាទយេតិ អត្ថោ. ឯកេ វា ឯកស្មិំ វា. លិង្គេតិ លិង្គបរិវត្តនតោ. ឯវំ ចតុធា អាបត្តិវុដ្ឋានំ ហោតីតិ អត្ថោ. តិណវត្ថារកសមថអព្ភានាទីនំ វសេន សង្ឃេ អាបត្តិ វុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ និស្សជ្ជនាទីសុ គណេ. ឯកស្ស សន្តិកេ វុដ្ឋានំ បាកដមេវ. ‘‘យា អាបត្តិយោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីហិ អសាធារណា, តាហិ អាបត្តីហិ អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៦៩) វចនតោ លិង្គបរិវត្តនេ អាបត្តិវុដ្ឋានំ ញាតព្ពំ.

៣៧៧. បច្ចយទ្វយេតិ ចីវរេ ច បិណ្ឌបាតេ ច. ន កេវលញ្ច ឥមេ ឯវ, និមិត្តកម្មម្បិ ន លព្ភតេវ, គាថាពន្ធសុខត្ថំ បន ន វុត្តំ. តត្ថ និមិត្តកម្មំ នាម យំ កិញ្ចិ បរេសំ បច្ចយទានសំយោជនកំ កាយវចីកម្មំ. ខាទនីយំ គហេត្វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ខាទនីយំ លភិត្ថា’’តិអាទិនា នយេន តស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. បរិកថា នាម យថា យថា តំ លភតិ, តថា តថា បរិវត្តេត្វា កថនំ. ‘‘ឯតរហិ ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតេន កិលមន្តី’’តិអាទិនា នយេន តស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឱភាសោ នាម បច្ចយប្បដិសំយុត្តកថា. វិញ្ញត្តិ បន បាកដា ឯវ. តតិយេតិ សេនាសនេ. សេនាសនេ បន និមិត្តោភាសបរិកថា វដ្ដន្តិ, វិញ្ញត្តិ ឯវ ឯកា ន វដ្ដតិ. តត្ថ និមិត្តកម្មំ នាម ឧបាសកេ ទិស្វា សេនាសនត្ថំ ភូមិបរិកម្មករណាទិ. ឱភាសោ នាម ‘‘ឧបាសកា, តុម្ហេ កុហិំ វសថា’’តិ ‘‘បាសាទេ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ភិក្ខូនំ បាសាទោ ន វដ្ដតី’’តិអាទិកំ វចនំ. បរិកថា នាម ‘‘ភិក្ខូនំ សេនាសនំ សម្ពាធ’’ន្តិ វចនំ. សេសេតិ គិលានបច្ចយេ.

៣៧៨. ន រុហតីតិ ន ហោតិ. អច្ចយេ ទានន្តិ អច្ចយទានំ. បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ យេន កេនចិ កាលំ ករោន្តេន ‘‘មមច្ចយេន មយ្ហំ បរិក្ខារោ ឧបជ្ឈាយស្ស ហោតុ, អាចរិយស្ស ហោតុ, អញ្ញស្ស វា កស្សចិ ហោតូ’’តិ វុត្តេ តេសំ ន ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ន រុហតី’’តិ. សង្ឃស្សេវ ច តំ ហោតីតិ យទិ ភិក្ខុសាមណេរេហិ ឯវំ វុត្តំ, តស្មិំ មតេបិ ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ ហោតិ, ភិក្ខុនិសិក្ខមានសាមណេរីហិ ចេ វុត្តំ, តស្មិំ មតេ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស តំ ហោតីតិ អត្ថោ. គិហីនំ បន រូហតីតិ គិហីនំ បន អច្ចយទានំ ឯវ សព្ពេសំ រុហតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៧៩. ឧបស្សយេតិ ភិក្ខុនិវិហារេ. ទាយជ្ជោតិ តស្ស បរិក្ខារស្ស ទាយជ្ជោ. សេសេបីតិ សចេ ភិក្ខុនិសិក្ខមានសាមណេរិយោ ភិក្ខុវិហារេ កាលំ ករោន្តិ, តាសំ បរិក្ខារានំ ភិក្ខុសង្ឃោវ ទាយជ្ជោតិ អត្ថោ.

៣៨០. បុរិមស្សេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមំ បរិក្ខារំ នេត្វា អសុកស្ស ទេហី’’តិ ទិន្នំ បុរិមស្សេវ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘អសុកស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន បច្ឆិមស្សេវ ហោតិ បរិច្ចជិត្វា ទិន្នត្តា. ឥមំ វិធិំ ញត្វាវ វិស្សាសគ្គាហំ វា គណ្ហេយ្យ, មតកចីវរំ វា អធិដ្ឋេតិ សម្ពន្ធោ. មតកចីវរអធិដ្ឋានំ នាម ឃណ្ដិំ បហរិត្វា កាលំ ឃោសេត្វា ថោកំ អាគមេត្វា សចេ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តិ, តេហិ សទ្ធិំ ភាជេតព្ពានិ, នោ ចេ អាគច្ឆន្តិ, ‘‘មយ្ហិមានិ ចីវរានិ បាបុណន្តី’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឯវំ អធិដ្ឋិតេ សព្ពានិ តស្សេវ ហោន្តិ, ឋិតិកា បន ន តិដ្ឋតិ. សចេ ឯកេកំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘អយំ បឋមភាគោ មយ្ហំ បាបុណាតិ, អយំ ទុតិយភាគោ’’តិ ឯវំ គណ្ហាតិ, គហិតានិ ច សុគហិតានិ ហោន្តិ, ឋិតិកា ច តិដ្ឋតិ. ឯវំ បាបេត្វា គណ្ហន្តេនាបិ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ.

៣៨១. លោហភណ្ឌេ បហរណិំ ឋបេត្វា សព្ពំ កប្បតិ, ទារុភណ្ឌេ ច ទារុជំ បត្តញ្ច បាទុកញ្ច, បល្លង្កញ្ច អាសន្ទិញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ កប្បតិ, មត្តិកាមយេ កតកញ្ច កុម្ភការិកញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ កប្បតីតិ អត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា បហរណិំ សព្ពំ លោហភណ្ឌំ, ឋបេត្វា អាសន្ទិំ បល្លង្កំ ទារុបត្តំ ទារុបាទុកំ សព្ពំ ទារុភណ្ឌំ, ឋបេត្វា កតកញ្ច កុម្ភការិកញ្ច សព្ពំ មត្តិកាភណ្ឌ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៣) ហិ វុត្តំ. ឯត្ថ កតកន្តិ បទុមកណ្ណិកាការេន កតមល្លកន្តិ អធិប្បេតំ. ធនិយស្សេវ សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ កុម្ភការិកន្តិ. បកិណ្ណកវិនិច្ឆយោ.

បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.