១៥. ឧបជ្ឈាចរិយវត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤៥. ឧបជ្ឈាចរិយេតិ ឯត្ថ (មហាវ. ៦៤, ៦៧, ៧៤, ៧៨-៧៩; ចូឡវ. ៣៧៥, ៣៧៧; ៣៧៩-៣៨២; មហាវ. អដ្ឋ. ៦៤, ៦៧, ៧៥, ៧៦, ៧៧) អាចរិយោ នាម និស្សយាចរិយោ បព្ពជ្ជាចរិយោ ឧបសម្បទាចរិយោ ធម្មាចរិយោតិ ចតុព្ពិធោ. ឯតេសុ ហិ និស្សយន្តេវាសិកេន យាវ អាចរិយំ និស្សាយ វសតិ, តាវ សព្ពមាចរិយវត្តំ កាតព្ពំ. បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាធម្មន្តេវាសិកេហិ បន និស្សយមុត្តកេហិបិ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចីវររជនំ, តាវ វត្តំ កាតព្ពំ. អនាបុច្ឆិត្វា បត្តទានាទិម្ហិ បន ឯតេសំ អនាបត្តិ. ឯតេសុ ច បព្ពជ្ជន្តេវាសិកោ ច ឧបសម្បទន្តេវាសិកោ ច អាចរិយស្ស យាវជីវំ ភារោ, និស្សយន្តេវាសិកោ ច ធម្មន្តេវាសិកោ ច យាវ សមីបេ វសតិ, តាវទេវ. សុដ្ឋុ បិយសីលោ សុបេសលោ, សិក្ខាកាមោតិ អត្ថោ. ទន្តកដ្ឋំ ទេន្តេន ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា មហន្តំ មជ្ឈិមំ ខុទ្ទកន្តិ តីណិ ទន្តកដ្ឋានិ ឧបនេតព្ពានិ. តេសុ យំ តីណិ ទិវសានិ គណ្ហាតិ, តំ សល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ តាទិសំយេវ សម្មា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ទាតព្ពំ. សចេ យំ វា តំ វា គណ្ហាតិ, យថាលទ្ធំ ឧបនេតព្ពំ. តោយន្តិ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច ឧទកំ ឧបនេត្វា យំ តីណិ ទិវសានិ វឡញ្ជេតិ, ចតុត្ថទិវសតោ បដ្ឋាយ តាទិសំ ឧបនេតព្ពំ. សចេ ទ្វេបិ វឡញ្ជេតិ, ទុវិធម្បិ ឧបនេតព្ពំ. សចេ យាគុ ហោតិ, ភាជនំ ធោវិត្វា ឧបនេតព្ពំ.

១៤៦. បត្តេ វត្តំ ចរេតិ ‘‘យាគុំ បីតស្ស ឧទកំ ទត្វា ភាជនំ បដិគ្គហេត្វា នីចំ កត្វា សាធុកំ អបរិឃំសន្តេន ធោវិត្វា បដិសាមេតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) វុត្តំ បត្តេ វត្តំ ចរេតិ អត្ថោ. គាមប្បវេសេ វត្តំ ចរេតិ ឯវំ សព្ពត្ថ. ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា គាមំ បវិសិតុកាមោ ហោតិ, និវាសនំ ទាតព្ពំ, បដិនិវាសនំ បដិគ្គហេតព្ពំ, កាយពន្ធនំ ទាតព្ពំ, សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា, ធោវិត្វា បត្តោ សោទកោ ទាតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) ឥទំ គាមប្បវេសនេ វត្តំ នាម. ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា បច្ឆាសមណំ អាកង្ខតិ, តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តេន បរិមណ្ឌលំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា សគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ បារុបិត្វា គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា ធោវិត្វា បត្តំ គហេត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស វា អាចរិយស្ស វា បច្ឆាសមណេន ហោតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) នយេន វុត្តំ គមនេ វត្តំ នាម. ‘‘និវត្តន្តេន បឋមតរំ អាគន្ត្វា អាសនំ បញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) នយេន វុត្តំ អាគមេ វត្តំ នាម. ‘‘ឧបជ្ឈាយម្ហិ វុដ្ឋិតេ អាសនំ ឧទ្ធរិតព្ពំ, បាទោទកំ បាទបីឋំ បាទកថលិកំ បដិសាមេតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) ឯវំ វុត្តំ អាសនាទីសុ វត្តំ នាម. ឧបាហនាយ វត្តំ នាម ‘‘ឧបាហនា បុញ្ឆិតព្ពា, ឧបាហនា បុញ្ឆន្តេន បឋមំ សុក្ខេន ចោឡកេន បុញ្ឆិតព្ពា, បច្ឆា អល្លេនា’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣៥៧, ៣៥៩) វុត្តំ. ចីវរេ វត្តំ នាម ‘‘សចេ ចីវរំ សិន្នំ ហោតិ, មុហុត្តំ ឧណ្ហេ ឱតាបេតព្ពំ, ន ច ឧណ្ហេ ចីវរំ និទហិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) វុត្តំ.

១៤៧. បរិភោជនីយបានីយ-វច្ចប្បស្សាវឋានិសូតិ ឯត្ថ សចេ បានីយំ ន ហោតិ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ បរិភោជនីយំ ន ហោតិ, បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ វច្ចកុដិ ឧក្លាបា ហោតិ, វច្ចកុដិ សម្មជ្ជិតព្ពា. តថា បស្សាវដ្ឋានេ ឯវំ វត្តំ ចរិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ‘‘វិហារំ សោធេន្តេន បឋមំ បត្តចីវរំ នីហរិត្វា ឯកមន្តំ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ វិហារសោធនេ វត្តំ នាម. ‘‘ភូមត្ថរណំ ឱតាបេត្វា សោធេត្វា បប្ផោដេត្វា អតិហរិត្វា យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) វុត្តំ បុន បញ្ញាបនេ វត្តំ នាម.

១៤៨. ឥទានិ វិហារំ សោធេន្តេន ឯវំ សោធេតព្ពន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន បប្ផោដេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – វិហារំ សោធេន្តោ ភិក្ខុ ភូមត្ថរណាទិសយនាសនំ បដិវាតេ វា បង្គណេ វា បានីយសាមន្តា វា ន បប្ផោដេយ្យាតិ. បង្គណេតិ ពហូនំ សន្និបាតេ ឋានេ.

១៤៩. ន្ហានេតិ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយោ នហាយិតុកាមោ ហោតិ, នហានំ បដិយាទេតព្ពំ. សចេ សីតេន អត្ថោ ហោតិ, សីតំ បដិយាទេតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦; ចូឡវ. ៣៧៦) វុត្តំ នហានេ វត្តំ នាម, ‘‘ឧបជ្ឈាយស្ស គត្តតោ ឧទកំ សម្មជ្ជិតព្ពំ, និវាសនំ ទាតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៦៦; ចូឡវ. ៣៧៦) វុត្តំ នហាតស្ស កាតព្ពំ នាម. រង្គបាកេតិ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស អាចរិយស្ស រជនំ បចិតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន អន្តេវាសិកេន បចិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) វុត្តំ. ធោវនេតិ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស អាចរិយស្ស ចីវរំ ធោវិតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន អន្តេវាសិកេន ធោវិតព្ពំ, ឧស្សុក្កំ វា កាតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) វុត្តំ. សិព្ពនេតិ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយេន អាចរិយេន ចីវរំ កាតព្ពំ ហោតិ, សទ្ធិវិហារិកេន អន្តេវាសិកេន កាតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) វុត្តំ. ចីវរេ ថេវេ ឋិតេ រជន្តោ ន វជេ ន បក្កមេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘ចីវរំ រជន្តេន សាធុកំ សម្បរិវត្តកំ សម្បរិវត្តកំ រជិតព្ពំ, ន ច អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៧៨; ចូឡវ. ៣៧៦, ៣៨០) ហិ វុត្តំ.

១៥០. ឯកច្ចស្សាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វិសភាគស្ស អនត្ថកាមស្ស វេរិបុគ្គលស្ស. អនាបុច្ឆាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អនារោចេត្វា. កិញ្ចនន្តិ យំ កិញ្ចិ.

១៥១-២. តស្សាតិ ឯកច្ចស្ស. និន្នេតុន្តិ នីហរិតុំ. កិច្ចយំ បរិកម្មំ វាតិ វេយ្យាវច្ចំ វា បិដ្ឋិបរិកម្មាទិបរិកម្មំ វា អត្តនា តស្ស កាតុំ វា តេន អត្តនោ ការាបេតុំ វាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៥៣. សចេ អាចរិយុបជ្ឈាយា អញ្ញត្ថ គតា ហោន្តិ, បរិវេណំ គន្ត្វា អបស្សន្តេហិ គាមំ បវិសិតុំ វដ្ដតិ. គាមំ បវិសន្តោ សចេ បស្សតិ, អាបុច្ឆិតព្ពមេវាតិ វទន្តិ. ‘‘ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា ន ទិសា បក្កមិតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៦៦, ចូឡវ. ៣៧៦) ហិ វុត្តំ. អត្តនោ កិច្ចយំ នាម អន្តោវិហារេបិ អត្តនោ បត្តបចនចីវរកម្មកេសច្ឆេទនាទិ.

១៥៤. សង្ឃាយត្តកម្មានិ នាម បរិវាសមានត្តអព្ភានតជ្ជនីយនិយស្សបព្ពាជនីយបដិសារណីយឧក្ខេបនាទយោ.

១៥៥. វុដ្ឋានំ នេសមាគមេតិ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា គិលានោ ហោតិ, យាវជីវំ ឧបដ្ឋាតព្ពោ, វុដ្ឋានមស្ស អាគមេតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦; ចូឡវ. ៣៧៦) ហិ វុត្តំ. ឧបជ្ឈាចរិយវត្តវិនិច្ឆយោ.

ឧបជ្ឈាចរិយវត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.