១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និស្សគ្គិយកណ្ឌេ តិណ្ណំ កថិនសិក្ខាបទានំ, វស្សិកសាដិកអច្ចេកចីវរសាសង្កសិក្ខាបទានញ្ច ឯកទេសនាយ តថាកិណ្ណាបត្តិក្ខន្ធាវ វេទិតព្ពា –

កថិនំ យស្ស ចត្តារោ, សហជា សមយទ្វយំ;

ឆន្នំ សិក្ខាបទានញ្ច, ឯកទេសវិនិច្ឆយោ.

តត្ថ កថិនន្តិ ‘‘សង្ឃស្ស អនុមោទនាយ, គណស្ស អនុមោទនាយ, បុគ្គលស្ស អត្ថារា សង្ឃស្ស អត្ថតំ ហោតិ កថិន’’ន្តិ (បរិ. ៤១៤) វចនតោ តេសំយេវ អនុមោទនាទិធម្មានំ សង្គហោ កថិនំ នាម. យថាហ ‘‘កថិនំ ជានិតព្ពន្តិ តេសញ្ញេវ ធម្មានំ សង្គហោ សមវាយោ នាមំ នាមកម្ម’’ន្តិអាទិ (បរិ. ៤១២). តស្មា កថិនន្តិ ឥទំ ពហូសុ ធម្មេសុ នាមមត្តំ, ន បរមត្ថតោ ឯកោ ធម្មោ. កោ បនស្ស អត្ថារោតិ? តទេកទេសោវ ខីរស្ស ធារា វិយ. យថា ចាហ ‘‘អត្ថារោ ឯកេន ធម្មេន សង្គហិតោ វចីភេទេនា’’តិ. សហជា នាម អដ្ឋ មាតិកា, ទ្វេ បលិពោធា, បញ្ចានិសំសាតិ ឥមេ បន្នរស ធម្មា. សមយទ្វយំ នាម កថិនត្ថារសមយោ, ចីវរសមយោ ចាតិ. តត្ថ កថិនត្ថារសមយោ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ. ចីវរសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ អយំ កត្តិកមាសោ, អត្ថតេ ចត្តារោ ហេមន្តិកា ចាតិ បញ្ច មាសា.

តត្ថ អដ្ឋ មាតិកា នាម បក្កមនន្តិកាទយោ. តា សព្ពាបិ អត្ថារេន ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ នាម. តព្ភាវភាវិតាយ អត្ថារេ សតិ ឧទ្ធារោ សម្ភវតិ. តត្ថ កថិនត្ថារេន ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា អន្តរុព្ភារោ សហុព្ភារោ, អវសេសា កថិនុព្ភារា ឯកុប្បាទា, នានានិរោធា ច. តត្ថ ឯកនិរោធាតិ អត្ថារេន សហ និរោធា, អន្តរុព្ភារសហុព្ភារានំ ឧទ្ធារាភាវោ ឯកក្ខណេ ហោតីតិ អត្ថោ. សេសា នានា និរុជ្ឈន្តិ នាម. តេសុ ហិ ឧទ្ធារភាវំ បត្តេសុបិ អត្ថារោ តិដ្ឋតិ ឯវាតិ អដ្ឋកថាយំ អត្ថវិភាវនា. សចេ អត្ថតេ កថិនេ ភិក្ខុស្មិំ សាបេក្ខេ តម្ហា អាវាសា បក្កមន្តេ សង្ឃោ អន្តរុព្ភារំ ករោតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ បឋមមេវ មូលាវាសេ និដ្ឋិតចីវរបលិពោធាភាវេបិ សតិ អន្តរុព្ភារេ បលិពោធោ ឆិជ្ជតិ សតិបិ សាបេក្ខតាយ សឧស្សាហត្តា. ឥមិនា បរិយាយេន បក្កមនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ អត្ថារេន ឯកុប្បាទោ នានានិរោធោ ហោតិ. តថា អន្តរុព្ភារេ សតិ សុណន្តស្សាបិ យាវ ចីវរនិដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ និដ្ឋានន្តិកោ. យាវ សន្និដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ សន្និដ្ឋានន្តិកោ. យាវ ន នស្សតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ នាសនន្តិកោ. យាវ ន សុណាតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ សវនន្តិកោ. យាវ ចីវរាសា ន ឆិជ្ជតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ អាសាវច្ឆេទិកោ. យាវ សីមំ នាតិក្កមតិ, តាវ បរិហារសម្ភវតោ សីមាតិក្កន្តិកោ. អត្ថារេន ឯកុប្បាទោ នានានិរោធោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អន្តរុព្ភារសហុព្ភារា ទ្វេ អន្តោសីមាយំ ឯវ សម្ភវន្តិ, ន ពហិសីមាយំ. បក្កមនសវនសីមាតិក្កន្តិកា ពហិសីមាយមេវ សម្ភវន្តិ, ន អន្តោសីមាយំ. និដ្ឋានសអអាដ្ឋានាសាវច្ឆេទិកា អន្តោសីមាយញ្ចេវ ពហិសីមាយញ្ច. អន្តរុព្ភារោ សង្ឃាយត្តោ, បក្កមននិដ្ឋានសន្និដ្ឋានសីមាតិក្កន្តិកា បុគ្គលាធីនា, សេសា តទុភយវិបរីតា.

តត្ថ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា ចីវរបលិពោធាភាវមេវ ទីបេតិ. ន អាវាសបលិពោធាភាវំ. ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥមិនា ឧភយបលិពោធាភាវំ ទីបេតិ, តស្មា ឧភយបលិពោធាភាវទីបនត្ថំ តទេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, វិសេសត្តា. កថំ? កាមញ្ចេតំ តស្មា ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ កេសញ្ចិ កថិនុទ្ធារានំ នានានិរោធត្តា, សង្ឃបុគ្គលាធីនានធីនត្តា ច អន្តោពហិឧភយសីមាសុ និយមានិយមតោ ច ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ សង្ឃស្ស, ន បុគ្គលស្ស ឧព្ភតំ ហោតិ, តថាបិ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ ឥទំ សាមញ្ញវចនំ. តស្មា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា និយមេតិ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ – សង្ឃស្ស អន្តរុព្ភារេន ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ អច្ឆិន្នចីវរបលិពោធោ ពហិសីមាគតោ បច្ឆា គន្ត្វា អត្តនោ សីមាគតោ អនិដ្ឋិតចីវរោ អានិសំសំ លភតិ ឯវាតិ កត្វា ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាវាសបលិពោធោ នាម វសតិ វា តស្មិំ អាវាសេ, សាបេក្ខោ វា បក្កមតិ. ចីវរបលិពោធោ នាម ចីវរំ អកតំ វិប្បកតំ, ចីវរាសានុបច្ឆិន្នា, តព្ពិបរីតេន អបលិពោធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនត្ថតកថិនានំ ចីវរកាលសមយេ និយមតោ ចត្តារោ អានិសំសា លព្ភន្តិ, អសមាទានចារោ អនិយមតោ. តេន សាសង្កសិក្ខាបទំ វុត្តំ. កថំ ចត្តារោ និយតាតិ ចេ? ‘‘ចីវរកាលសមយោ នាម អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ’’តិ (បារា. ៦៤៩) វចនតោ អនត្ថតកថិនានំ តស្មិំ មាសេ យាវទត្ថចីវរំ សិទ្ធំ, តថា តតិយកថិនសិក្ខាបទេ (បារា. ៤៩៧ អាទយោ) អកាលចីវរំ នាម បិដ្ឋិសមយតោ បដ្ឋាយ តំ បដិគ្គហេត្វា សង្ឃតោ លភិតព្ពំ ចេ, យាវ ចីវរកាលសមយំ និក្ខិបិត្វា ភាជេត្វា គហេតព្ពំ. បុគ្គលិកំ ចេ, វស្សានស្ស ឆដ្ឋបក្ខស្ស បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចីវរកាលសមយំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ វដ្ដតិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទេន អនុញ្ញាតត្តា, ន តតោ បរំ. តទា ឧប្បន្នចីវរស្ស បដិសិទ្ធត្តា បឋមកថិនេន. តត្ថ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយោ សង្ឃិកំ សន្ធាយ, តថា បោរាណគណ្ឋិបទេ ចាតិ វេទិតព្ពំ.

បឋមកថិនេ (បារា. ៤៥៩ អាទយោ) បឋមបញ្ញត្តិយា, អវិសេសេន វា ឯកាទសមេ ទិវសេ អាបត្តិ. វស្សានស្ស ហិ អន្តោនិវារណត្ថំ អដ្ឋកថាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ (បារា. ៤៦២ អាទយោ) វុត្តំ. ឯសេវ នយោ ទុតិយេ, តតិយេ ច. តេន ចីវរកាលតោ បុរេ វា អន្តោ វា ឧប្បន្នំ ចីវរកាលតោ ឧទ្ធំ ឯកទិវសម្បិ បរិហារំ ន លភតិ. យទិ លភេយ្យ, អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវិរោធោ. ‘‘យាវ ចីវរកាលសមយំ និក្ខិបិតព្ពំ, តតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ, និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៦៤៨) ហិ តត្ថ វុត្តំ. វស្សាវាសិកភាវេន សង្ឃតោ លទ្ធំ វុដ្ឋវស្សត្តា អត្តនោ សន្តកភូតំ អច្ចេកចីវរំ ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមយតោ ឯវ អាបត្តិ, ន អច្ចេកចីវរកាលំ អតិក្កាមយតោ អាបត្តីតិ. ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសមាសេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោ, សោ ច នេសំ ភវិស្សតីតិ សិទ្ធំ, អនាមន្តចារគណភោជនសិក្ខាបទេ ‘‘អញ្ញត្រ សមយា’’តិ (បាចិ. ២២២ អាទយោ) វុត្តត្តា សេសទ្វយំ សិទ្ធមេវ. តស្មា ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរ’’ន្តិ (បារា. ៥០០) វចនតោ អាទិស្ស ទិន្នចីវរំ បរិហារំ ន លភតិ.

អបរកត្តិកាយមេវ វា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ លភតិ, ឯវំ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តត្តាតិ ចេ? ន វត្តព្ពំ. ឆ ឋានានិ ហិ សាបេក្ខតាយ វុត្តានិ. ទុដ្ឋទោសទ្វយេ អធិករណចតុត្ថំ, បឋមានិយតេ សោតស្ស រហោ, តតិយកថិនេ អាទិស្ស ទិន្នំ ចីវរំ, អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទេ ‘‘សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ បទំ, ទុដ្ឋុល្លារោចនប្បដិច្ឆាទនទ្វយេ អធិករណំ, បារាជិកវចនញ្ច, តីសុ កថិនសិក្ខាបទេសុ ‘‘អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរាយា’’តិ វចនន្តិ. តត្ថ អាទិស្ស ទិន្នំ ចីវរំ សង្ឃិកំ ភាជិតព្ពចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បុគ្គលិកំ. សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពន្តិ វស្សាវាសិកចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ. អវុដ្ឋវស្សេន បច្ឆា ទាតព្ពត្តា សញ្ញាណំ កាតព្ពំ, ន ញាតិប្បវារិតតោ លទ្ធំ បុគ្គលិកំ សន្ធាយ. តស្មា ទុវិធំ អច្ចេកចីវរំ សង្ឃេ និន្នំ, បុគ្គលេ និន្នញ្ចាតិ សិទ្ធំ. តត្ថ សង្ឃេ បរិណតំ អច្ចេកចីវរំ វស្សូបនាយិកទិវសតោ បដ្ឋាយ, បិដ្ឋិសមយតោ បដ្ឋាយ វា យាវ បវារណា និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ ឯវ សង្ឃិកត្តា, បុគ្គលិកម្បិ ‘‘វស្សំវុដ្ឋកាលេ គណ្ហថា’’តិ ទិន្នត្តា. តាទិសញ្ហិ យាវ វស្សំវុដ្ឋោ ន ហោតិ, តាវ តស្សេវ ទាយកស្ស សន្តកំ ហោតិ. ឯត្តកោ វិសេសហេតុ.

‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេតិ, អនាបត្តី’’តិ វចនតោ អច្ចេកចីវរកស្សេវ សោ អបរាធោ. យេន ‘‘វិរោធោ’’តិ វចនំ ទស្សេយ្យាតិ ន វិនយេ វិសេសហេតុ បរិយេសិតព្ពោ. ពុទ្ធវិសយត្តា បមាណន្តិ ចេ? ន, យទិ ឯវំ ឯត្ថ អត្តនោ សន្តកភូតម្បិ អច្ចេកចីវរំ សញ្ញាណំ កត្វា និក្ខិបិតព្ពមេវ, ន អធិដ្ឋាតព្ពំ ន វិកប្បេតព្ពំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. តតោ ‘‘អនាបត្តិ, អន្តោសមយេ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតិ វិស្សជ្ជេតី’’តិអាទិវចនវិរោធោ (បារា. ៦៥១) អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តថា ‘‘វស្សានស្ស បច្ឆិមេ មាសេ កថិនុទ្ធារេ កតេ តស្មិំ មាសេ អត្ថតេ កថិនេ កថិនុទ្ធារទិវសំ អតិក្កាមេតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វចនតោ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ អយម្បិ អត្ថវិរោធោ អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តស្មិញ្ច ‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ, តញ្ច អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតមេវាតិ ឯត្តកោ វិសេសហេតុ. អតិរេកចីវរញ្ចេតំ បឋមសិក្ខាបទេនាបត្តិ, ឥតរំ ចេ អនាបត្តិយេវាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អយំ ភគវតោ វិសេសហេតុ. តថា អតិរេកទសាហានាគតាយេវ កត្តិកបុណ្ណមាយ សង្ឃស្ស វស្សាវាសិកត្ថំ អច្ចេកចីវរំ វិយ ទទមានំ ន គហេតព្ពំ, ទសាហានាគតាយ ឯវ គហេតព្ពន្តិ ឯត្តកោ វិសេសហេតុ. តតោ អដ្ឋកថានយវិរោធោ ច អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តត្ថ ‘‘អធិដ្ឋិតតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ អច្ចេកចីវរំ ន ហោតី’’តិ វត្វា អញ្ញថា នយោ ទស្សិតោ. បោរាណគណ្ឋិបទេ សោ ច នយោ សង្ឃិកំ ឧបាទាយ វុត្តត្តា ន វិរុជ្ឈតីតិ នេវ សោ ច បដិក្ខិត្តោ. យថា អនច្ចេកចីវរំ ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ អតិរេកទសាហានាគតាយបិ បដិគ្គហេតព្ពំ, បដិគ្គហេត្វា ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមយតោបិ អនាបត្តីតិ អយម្បិ នយោ អធិវាសេតព្ពោ សិយា. តតោ បឋមកថិនវិរោធោ. ទសាហានាគតាយ ឯវ បដិគ្គហេតព្ពំ, បដិគ្គហេត្វា ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមយតោ អនាបត្តីតិ ចេ, តំ ទ្វេ ទសាហេ លភតីតិ ឯត្តកោ វិសេសហេតុ.

អន្តរា អនាបត្តិក្ខេត្តចីវរកាលប្បវិដ្ឋត្តា អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចុទ្ធដំ វិយ តំ បុនបិ ទសាហេ លភតីតិ ចេ? ន, កាលប្បវេសោ អធិដ្ឋានំ វិយ ហោតីតិ ចេ? ន, ‘‘វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ វចនវិរោធំ កត្វា, តតោ បរំ ទសាហំ អវិកប្បេន្តស្សាបិ អនាបត្តិ សិយា. អបិច យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា អន្តោវស្សេ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច, អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពា, ទសាហាតិក្កមេ និដ្ឋិតា, តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពា, ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣០). តេន អាបត្តិតោ ន មុច្ចេយ្យ. កាលប្បវេសោ ហិ អធិដ្ឋានបរិយាយោ ន ជាតោតិ. ឯត្តាវតា យថាវុត្តោ អត្ថវិកប្បោ បាឡិនយេនេវ បតិដ្ឋាបិតោ ហោតិ.

អបិចេត្ថ យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ, តត្ថបិ ចីវរកាលេ ឧប្បន្នំ, ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចស្ស ករណំ នត្ថិ, តំ អច្ចេកចីវរំ អកាលចីវរមិវ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពន្តិ សិទ្ធមេតំ. បាឡិតោ ច តញ្ចេ អន្តោកាលេ ឧប្បជ្ជតិ, ទសាហេ អប្បហោន្តេបិ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧប្បន្នំ អច្ចេកចីវរំ អច្ចេកចីវរមេវ ន ហោតិ. ន ហិ តំ កាលវិសេសវសេន អច្ចេកចីវរសង្ខំ គច្ឆតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អច្ចេកចីវរំ នាម សេនាយ វា គន្តុកាមោ ហោតិ, បវាសំ វា គន្តុកាមោ ហោតិ, គិលានោ វា ហោតិ, គព្ភិនី វា ហោតិ, អស្សទ្ធស្ស វា សទ្ធា ឧប្បន្នា ហោតិ…បេ… ‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’តិ ឯវំ អារោចិតំ, ឯតំ អច្ចេកចីវរំ នាមា’’តិ (បារា. ៦៤៩). តស្មា យថា តំ ចីវរំ នាតិក្កាមេតព្ពំ, តថា អនច្ចេកចីវរម្បីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពា’’តិ. អបិច យទិ ឯវំ តំ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទមេវ អច្ចេកចីវរំ ចីវរកាលំ នាតិក្កាមេតព្ពន្តិ ឥមស្ស បន អត្ថវិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ភគវតា បញ្ញត្តំ.

មហាអដ្ឋកថាយំ បន តំ ឯវំ វុត្តំ – កាមញ្ចេទំ ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សិទ្ធំ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិតន្តិ អត្ថវិសេសទីបនបយោជនតោ. តស្មា តំ តស្ស អត្ថវិសេសទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ សិទ្ធមេវ. តស្មាបិ វេទិតព្ពមេវ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ ចីវរកាលសមយំ នាតិក្កាមេតព្ពន្តិ. អបិច យំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធារេត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៦៤៩). តេន ‘‘អនច្ចេកចីវរេ អនច្ចេកចីវរសញ្ញី ចីវរកាលសមយំ អតិក្កាមេតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ៦៥០) ឥមិនាបិ អនច្ចេកចីវរស្សាបិ អច្ចេកចីវរបរិហារលាភំ ទីបេតីតិ.

ឯត្តាវតា យថាវុត្តោ ទុតិយោ អត្ថវិកប្បោ បាឡិនយេន, អដ្ឋកថានយេន ច បតិដ្ឋាបិតោ ហោតិ. ឯវំ តាវ បកិណ្ណកាយ អធិកថា បរតោ បាឋតោ វិត្ថារិតា ហោតីតិ អបកិណ្ណកំ.

ចីវរបលិពោធោ, អាវាសបលិពោធោ ចាតិ ទ្វេ បលិពោធា. តេសុ ឯកបលិពោធេបិ សតិ អនាមន្តចារាទិអានិសំសំ លភតិ, តំ ឥធ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិ វុត្តំ. តស្មា ឯវ ‘‘អត្ថតកថិនស្ស ហិ ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កថិនត្ថារារហស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុំ – បុព្ពករណំ ជានាតិ, បច្ចុទ្ធារំ ជានាតិ, អធិដ្ឋានំ ជានាតិ, អត្ថារំ ជានាតិ, មាតិកំ ជានាតិ, បលិពោធំ ជានាតិ, ឧទ្ធារំ ជានាតិ, អានិសំសំ ជានាតី’’តិ (បរិ. ៤០៩) វចនតោ ឥមេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ កថិនត្ថារារហោ នាម. បុព្ពករណំ នាម ធោវនវិចារណច្ឆេទនសិព្ពនរជនកប្បករណំ.

‘‘ចីវរំ នាម ខោម’’ន្តិអាទិនា បាឡិវសេន ជាតិញ្ច បមាណញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អតិរេកចីវរំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្តំ អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា’’តិ វុត្តេបិ យស្មិំ ឋានេ យំ ឋបិតំ, តស្មិំ តំ បច្ឆា ហោតុ វា, មា វា, អធិដ្ឋានំ រុហតេវ. បុរេ បច្ឆា ឋបនដ្ឋានំ ន បមាណំ.

អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស ភិក្ខុភាវបរិច្ចាគវសេន សេតវត្ថនិវាសនំ វា កាសាវចជនំ វា ហីនាយាវត្តនំ.

ឯកាទសមេ អរុណុគ្គមនេតិ អន្តិមំ ឋបេត្វា តតោ បុរិមតរស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អន្តិមំ នាម អបរកត្តិកាយ បឋមារុណុគ្គមនំ. តញ្ហិ កាលត្តា និស្សគ្គិយំ ន ករោតិ. ឥធ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា’’តិ ករណវចនំ និទានានបេក្ខំ និទានេ ករណាភាវតោ. តស្មា ឯវ ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តីតិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ៣៥៨) វចនតោ ច ឥធ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តវចនំ វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, ន ច វិរុទ្ធំ តថាគតា ភាសន្តិ, តស្មា ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ – តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហារតោ អធិដ្ឋាតុមេវ អនុជានាមិ, ន វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ បន ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេតុមេវ, ន អធិដ្ឋាតុន្តិ. ឯវញ្ច បន សតិ យោ តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស តិចីវរាធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច អនាបត្តីតិ. ឯតេន ឧបាយេន សព្ពត្ថ វិកប្បនាយ អបដិសិទ្ធភាវោ វេទិតព្ពោតិ លិខិតំ.

ឥមស្ស បន សិក្ខាបទស្ស អយំ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ – អនត្ថតេ កថិនេ ហេមន្តានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ, អត្ថតេ កថិនេ គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នចីវរំ សន្ធាយ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាហ – ‘‘រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតកំ ការាបេន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៥) វចនតោ អរជិតេបិ អធិដ្ឋានំ រុហតីតិ. តេន សូចិកម្មំ កត្វា រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ និយមោ កាតព្ពោ, ន កាតព្ពោតិ? កត្តព្ពោវ. បត្តោ វិយ អធិដ្ឋិតោ យថា បុន សេតភាវំ វា តម្ពភាវំ វា បត្តោ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, ន ច បន តាទិសោ យំ អធិដ្ឋានំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវមេតំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ‘‘ស្វេ កថិនំ ឧទ្ធរិស្សតី’’តិ លទ្ធចីវរំ សចេ អជ្ជេវ ន អធិដ្ឋាតិ, អរុណុគ្គមនេ ឯវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. កស្មា? ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ៤៦២-៤៦៣;) សិក្ខាបទស្ស វុត្តត្តា. កថិនព្ភន្តរេ ទសាហតោ ឧត្តរិបិ បរិហារំ លភតិ, កថិនតោ បន បច្ឆា ឯកទិវសម្បិ ន លភតិ. យថា កិំ – យថា អត្ថតកថិនោ សង្ឃោ តិចីវរំ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា អានិសំសំ លភតិ, ន តតោ បរំ, ឯវំ អត្ថតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧព្ភារា លភតិ, ឧទ្ធតេ បន កថិនេ ឯកទិវសម្បិ ន លភតិ. ឯត្ថាហ – ឧព្ភតទិវសតោ បដ្ឋាយ បុន ទសាហំ លភតីតិ? ន, កស្មា? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតុ’’ន្តិ វចនតោ. កថិនព្ភន្តរេបិ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយន្តិ អាបន្នំ. តំ បន អតិប្បសង្គំ និវារេតុំ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ន កថិនទិវសានិ អទិវសានីតិ ទីបនត្ថំ. អយមត្ថោ តត្ថ តត្ថ អាវិភវិស្សតិ. អថ វា វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តប្បមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ វចនេ ឧបោសថទិវសេ ឯវ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេត្វា ឋបិតំ ហោតិ, តតោ បរំ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ បច្ចុទ្ធរណាភាវា. ឯវំ កថិនព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរម្បិ វេទិតព្ពន្តិ លិខិតំ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.