១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថា, សុបិនេ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តញ្ហិ ទុព្ពលំ. បវត្តេ បន អញ្ញេហិ កុសលាកុសលេហិ ឧបត្ថម្ភិតា វិបាកំ ទេតិ. កិញ្ចាបិ វិបាកំ ទេតិ, អថ ខោ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តា អព្ពោហារិកាវ សុបិនន្តចេតនាតិ លិខិតំ. យំ បនេត្ថ ‘‘សុបិនេ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តញ្ហិ ទុព្ពល’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អនេកន្តំ, ន ច អារម្មណទុព្ពលតាយ ចិត្តប្បវត្តិ ទុព្ពលា អតីតានាគតារម្មណាយ, បញ្ញត្តារម្មណាយ វា អទុព្ពលត្តា. តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តាតិ នោ តក្កោតិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ២៣៦-២៣៧) អាចរិយោ. អវត្ថុកតាយ ទុព្ពលភាវោ យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, អវត្ថុកាយ ភាវនាបភវាយ អតិរេកពលវសម្ភវតោ. ភាវនាពលសមប្បិតញ្ហិ ចិត្តំ អរូបម្បិ សមានំ អតិភារម្បិ ករជកាយំ គហេត្វា ឯកចិត្តក្ខណេនេវ ព្រហ្មលោកម្បិ បាបេត្វា ឋបេតិ, តប្បដិភាគំ អនប្បិតម្បិ កាមាវចរចិត្តំ ករជកាយំ អាកាសេ លង្ឃនសមត្ថំ ករោតិ. កិំ បនេត្ថ តំ អនុមានករណំ? យេន ចិត្តស្សេវ អានុភាវោតិ បញ្ញាយេយ្យ ចិត្តានុភាវេន ឋបនលង្ឃនាទិកិរិយាវិសេសនិព្ពត្តិទស្សនតោ. បកតិចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ វិយ អសំសដ្ឋត្តា, និក្ខមនត្តា ច វត្ថិសីសំ, កដិ, កាយោតិ តិធា សុក្កស្ស ឋានំ បកប្បេន្តិ អាចរិយា. សប្បវិសំ វិយ តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ច វិសេ ឋាននិយមោ, កោធវសេន បស្សន្តស្ស ហោតិ. ឯវមស្ស ន ឋាននិយមោ, រាគវសេន ឧបក្កមន្តស្ស ហោតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ.

‘‘ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបី’’តិ ឥទំ ‘‘ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឋានតោ បន ចុត’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – និមិត្តេ ឧបក្កមំ កត្វា សុក្កំ ឋានា ចាវេត្វា បុន វិប្បដិសារវសេន ទកសោតោរោហណំ និវារេតុំ ន សក្កា, តថាបិ អធិវាសាធិប្បាយេន អធិវាសេត្វា អន្តរា ទកសោតតោ ឧទ្ធំ និវារេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘ពហិ និក្ខន្តេ វា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ. តស្មា ឧភយំ សមេតីតិ គហេតព្ពោ.

ឯត្ថាហ – កស្មា ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោតិ? វុច្ចតេ – អធិប្បាយាបេក្ខាយ ភាវតោ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ តស្ស សាបេក្ខភាវទស្សនត្ថំ. កថំ? កណ្ឌុវនាទិអធិប្បាយចេតនាវសេន ចេតេន្តស្ស កណ្ឌុវនាទិឧបក្កមេន ឧបក្កមន្តស្ស មេថុនរាគវសេន ឩរុអាទីសុ ទុក្កដវត្ថូសុ, វណាទីសុ ថុល្លច្ចយវត្ថូសុ ច ឧបក្កមន្តស្ស សុក្កវិសដ្ឋិយា សតិបិ ន សង្ឃាទិសេសោ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ ន មោចនាធិប្បាយស្សា’’តិ (បារា. ២៦៣) វចនតោ. តស្មា តទត្ថទស្សនត្ថំ ឥធ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ. អញ្ញថា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិសដ្ឋិំ អាបជ្ជេយ្យ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋេ ការកេ ‘‘ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៦២) វុត្តវចនវិរោធោ. តថា ‘‘សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិសដ្ឋិយា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ភុម្មេ និទ្ទិដ្ឋេបិ សោ ឯវ វិរោធោ ហេត្វត្ថនិយមសិទ្ធិតោ. តស្មា តទុភយម្បិ វចនក្កមំ អវត្វា ‘‘សញ្ចេតនិកា សុក្កវិសដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនាភាវតោ ហេត្វត្ថនិយមោ ន កតោ ហោតិ. តស្មិំ អកតេ សញ្ចេតនិកា សុក្កវិសដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោតិ, ឧបក្កមេ អសតិ អនាបត្តីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានិ ហោន្តិ. កថំ? អត្តនោ ហត្ថាទិភេទេ អជ្ឈត្តរូបេ រាគូបត្ថម្ភនវសេន អង្គជាតេ កម្មនិយប្បត្តេ អារោគ្យត្ថាយ នីលំ មោចេន្តស្ស ឯកា អាបត្តិ, អជ្ឈត្តរូបេ ឯវ រាគូបត្ថម្ភេ បីតកាទីនំ មោចនវសេន នវាតិ ទស. ឯវំ ‘‘សុខត្ថាយា’’តិអាទីនំ នវន្នំ វសេនាតិ រាគូបត្ថម្ភេ អជ្ឈត្តរូបវសេន សតំ. ឯវមេវំ វច្ចប្បស្សាវវាតឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភេសុ ច សតំ សតំ កត្វា សព្ពំ បញ្ចសតំ. យថា អជ្ឈត្តរូបេ បញ្ចសតំ, ឯវំ ពហិទ្ធារូបេ វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ វា អាកាសេ វា កដិំ កម្បេន្តោតិ ទ្វេ សហស្សានិ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.