សង្ឃាទិសេសកណ្ឌំ

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថា, សុបិនេ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តញ្ហិ ទុព្ពលំ. បវត្តេ បន អញ្ញេហិ កុសលាកុសលេហិ ឧបត្ថម្ភិតា វិបាកំ ទេតិ. កិញ្ចាបិ វិបាកំ ទេតិ, អថ ខោ អវិសយេ ឧប្បន្នត្តា អព្ពោហារិកាវ សុបិនន្តចេតនាតិ លិខិតំ. យំ បនេត្ថ ‘‘សុបិនេ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តញ្ហិ ទុព្ពល’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អនេកន្តំ, ន ច អារម្មណទុព្ពលតាយ ចិត្តប្បវត្តិ ទុព្ពលា អតីតានាគតារម្មណាយ, បញ្ញត្តារម្មណាយ វា អទុព្ពលត្តា. តស្មា ទុព្ពលវត្ថុកត្តាតិ ទុព្ពលហទយវត្ថុកត្តាតិ នោ តក្កោតិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ២៣៦-២៣៧) អាចរិយោ. អវត្ថុកតាយ ទុព្ពលភាវោ យុជ្ជតីតិ ចេ? ន, អវត្ថុកាយ ភាវនាបភវាយ អតិរេកពលវសម្ភវតោ. ភាវនាពលសមប្បិតញ្ហិ ចិត្តំ អរូបម្បិ សមានំ អតិភារម្បិ ករជកាយំ គហេត្វា ឯកចិត្តក្ខណេនេវ ព្រហ្មលោកម្បិ បាបេត្វា ឋបេតិ, តប្បដិភាគំ អនប្បិតម្បិ កាមាវចរចិត្តំ ករជកាយំ អាកាសេ លង្ឃនសមត្ថំ ករោតិ. កិំ បនេត្ថ តំ អនុមានករណំ? យេន ចិត្តស្សេវ អានុភាវោតិ បញ្ញាយេយ្យ ចិត្តានុភាវេន ឋបនលង្ឃនាទិកិរិយាវិសេសនិព្ពត្តិទស្សនតោ. បកតិចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ វិយ អសំសដ្ឋត្តា, និក្ខមនត្តា ច វត្ថិសីសំ, កដិ, កាយោតិ តិធា សុក្កស្ស ឋានំ បកប្បេន្តិ អាចរិយា. សប្បវិសំ វិយ តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ច វិសេ ឋាននិយមោ, កោធវសេន បស្សន្តស្ស ហោតិ. ឯវមស្ស ន ឋាននិយមោ, រាគវសេន ឧបក្កមន្តស្ស ហោតីតិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ.

‘‘ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបី’’តិ ឥទំ ‘‘ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឋានតោ បន ចុត’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – និមិត្តេ ឧបក្កមំ កត្វា សុក្កំ ឋានា ចាវេត្វា បុន វិប្បដិសារវសេន ទកសោតោរោហណំ និវារេតុំ ន សក្កា, តថាបិ អធិវាសាធិប្បាយេន អធិវាសេត្វា អន្តរា ទកសោតតោ ឧទ្ធំ និវារេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ‘‘ពហិ និក្ខន្តេ វា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឋានា ចុតញ្ហិ អវស្សំ ទកសោតំ ឱតរតីតិ អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ. តស្មា ឧភយំ សមេតីតិ គហេតព្ពោ.

ឯត្ថាហ – កស្មា ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិនា ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោតិ? វុច្ចតេ – អធិប្បាយាបេក្ខាយ ភាវតោ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ តស្ស សាបេក្ខភាវទស្សនត្ថំ. កថំ? កណ្ឌុវនាទិអធិប្បាយចេតនាវសេន ចេតេន្តស្ស កណ្ឌុវនាទិឧបក្កមេន ឧបក្កមន្តស្ស មេថុនរាគវសេន ឩរុអាទីសុ ទុក្កដវត្ថូសុ, វណាទីសុ ថុល្លច្ចយវត្ថូសុ ច ឧបក្កមន្តស្ស សុក្កវិសដ្ឋិយា សតិបិ ន សង្ឃាទិសេសោ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ ន មោចនាធិប្បាយស្សា’’តិ (បារា. ២៦៣) វចនតោ. តស្មា តទត្ថទស្សនត្ថំ ឥធ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ. អញ្ញថា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិសដ្ឋិំ អាបជ្ជេយ្យ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋេ ការកេ ‘‘ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៦២) វុត្តវចនវិរោធោ. តថា ‘‘សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិសដ្ឋិយា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ភុម្មេ និទ្ទិដ្ឋេបិ សោ ឯវ វិរោធោ ហេត្វត្ថនិយមសិទ្ធិតោ. តស្មា តទុភយម្បិ វចនក្កមំ អវត្វា ‘‘សញ្ចេតនិកា សុក្កវិសដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនាភាវតោ ហេត្វត្ថនិយមោ ន កតោ ហោតិ. តស្មិំ អកតេ សញ្ចេតនិកា សុក្កវិសដ្ឋិ អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សង្ឃាទិសេសោតិ, ឧបក្កមេ អសតិ អនាបត្តីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ទ្វេ អាបត្តិសហស្សានិ ហោន្តិ. កថំ? អត្តនោ ហត្ថាទិភេទេ អជ្ឈត្តរូបេ រាគូបត្ថម្ភនវសេន អង្គជាតេ កម្មនិយប្បត្តេ អារោគ្យត្ថាយ នីលំ មោចេន្តស្ស ឯកា អាបត្តិ, អជ្ឈត្តរូបេ ឯវ រាគូបត្ថម្ភេ បីតកាទីនំ មោចនវសេន នវាតិ ទស. ឯវំ ‘‘សុខត្ថាយា’’តិអាទីនំ នវន្នំ វសេនាតិ រាគូបត្ថម្ភេ អជ្ឈត្តរូបវសេន សតំ. ឯវមេវំ វច្ចប្បស្សាវវាតឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភេសុ ច សតំ សតំ កត្វា សព្ពំ បញ្ចសតំ. យថា អជ្ឈត្តរូបេ បញ្ចសតំ, ឯវំ ពហិទ្ធារូបេ វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ វា អាកាសេ វា កដិំ កម្បេន្តោតិ ទ្វេ សហស្សានិ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ឱតិណ្ណោ’’តិ ឥមិនាស្ស សេវនាធិប្បាយតា ទស្សិតា. តេនេវ ‘‘កាយសំសគ្គរាគសមង្គិស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘វិបរិណតេន…បេ… សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនាស្ស វាយាមោ ទស្សិតោ. ‘‘សទ្ធិ’’ន្តិ ហិ បទំ សំយោគំ ទីបេតិ, សោ ច សំយោគោ សមាគមោ. កេន ចិត្តេន? វិបរិណតេន ចិត្តេន, ន បត្តប្បដិគ្គហណាធិប្បាយាទិនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ ឥមិនាស្ស វាយមតោ ផស្សប្បដិវិជាននា ទស្សិតា ហោតិ. វាយមិត្វា ផស្សំ បដិវិជានន្តោ ហិ សមាបជ្ជតិ នាម. ឯវមស្ស តិវង្គសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. អថ វា ឱតិណ្ណោ វិបរិណតេន ចិត្តេន យក្ខាទិនា សត្តោ វិយ. ឧបយោគត្ថេ វា ឯតំ ករណវចនំ, ឱតិណ្ណោ វិបរិណតំ ចិត្តំ កូបាទិំ វិយ សត្តោ. អថ វា ‘‘រាគតោ ឧត្តិណ្ណោ ភវិស្សាមី’’តិ ភិក្ខុភាវំ ឧបគតោបិ យោ បន ភិក្ខុ តតោ ឧត្តិណ្ណាធិប្បាយតោ វិបរិណតេន ចិត្តេន ហេតុភូតេន តមេវ រាគំ ឱតិណ្ណោ. មាតុគាមេន អត្តនោ សមីបំ វា អាគតេន, អត្តនា ឧបគតេន វា. ឯតេន មាតុគាមស្ស សារត្តតា វា ហោតុ, វិរត្តតា វា, សា ឥធ អប្បមាណំ.

ហត្ថគ្គាហំ វាតិ ឯត្ថ ហត្ថេន សព្ពោបិ ឧបាទិន្នកោ កាយោ សង្គហិតោ, ន ភិន្នសន្តានោ តប្បដិពទ្ធោ វត្ថាលង្ការាទិ. វេណិគ្គហណេន អនុបាទិន្នកោ អភិន្នសន្តានោ កេសលោមនខគ្គទន្តគ្គាទិកោ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោ គហិតោតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘អន្តមសោ លោមេន លោមំ ផុសន្តស្សាបី’’តិ. តេន អញ្ញតរស្ស វា…បេ… បរាមសនន្តិ ឯត្ថ អនុបាទិន្នកានម្បិ សេសលោមាទីនំ អង្គភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សន្តេ ‘‘ផស្សំ បដិជានន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ឥមិនា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន, តទត្ថជាននតោ. ផុដ្ឋភាវំ បដិវិជានន្តោបិ ផស្សំ បដិជានាតិ នាម, ន កាយវិញ្ញាណុប្បត្តិយា ឯវ. អនេកន្តិកញ្ហេត្ថ កាយវិញ្ញាណំ. តស្មា ឯវ ឥធ ផស្សប្បដិវិជាននំ អង្គន្ត្វេវ ន វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ វុត្តេ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ ‘‘ន ច មេ លោមឃដ្ដនេន កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ, តស្មិំ ‘ន ផស្សំ បដិជានាមី’តិ អនាបន្នសញ្ញី សិយា’’តិ. ‘‘វេណី នាម កហាបណមាលាទិសម្បយុត្តំ, តត្ថ ‘វេណិំ គណ្ហិស្សាមី’តិ កហាបណមាលាទិំ ឯវ គណ្ហាតិ, ន លោមំ, នត្ថិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វទន្តិ. វីមំសិតព្ពំ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘កទា តេ មាតា បសីទិស្សតី’’តិ អាយាចនំ ទុដ្ឋុល្លវាចាយ សិខាបត្តលក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន មេថុនុបសំហិតេយេវ ទុដ្ឋុល្លវាចាតិ ទស្សនត្ថំ. ‘‘ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ វចនំ បន បុរិសនិមិត្តេន អសង្ឃាទិសេសវត្ថុនា មិស្សវចនំ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ច ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ, ឥតរំ បាកដំ. យទិ តម្បិ ជនេតិ, កថំ ‘អនិមិត្តាសី’តិអាទីនិ បទានិ ន សង្ឃាទិសេសំ ជនេន្តី’’តិ ឯកេ, តំ ន យុត្តំ បុរិសស្សាបិ និមិត្តាធិវចនត្តា. ‘‘មេថុនុបសំហិតាហិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បារា. ២៤៨) មាតិកាយំ លក្ខណស្ស វុត្តត្តា ច មេថុនុបសំហិតាហិ ឱភាសនេ បដិវិជានន្តិយា សង្ឃាទិសេសោ, អប្បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, ឥតរេហិ ឱភាសនេ បដិវិជានន្តិយា ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តិយា ទុក្កដន្តិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ឯត្ថាហ – ‘‘សិខរណី’’តិអាទីហិ អក្កោសន្តស្ស បដិឃចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, កស្មា ‘‘តិវេទន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ទ្វិវេទន’’ន្តិ វុត្តន្តិ? រាគវសេន អយំ អាបត្តិ, ន បដិឃវសេន. តស្មា រាគវសេនេវ បវត្តោ អក្កោសោ ឥធ អធិប្បេតោ. តស្មា ‘‘ទ្វិវេទន’’ន្តិ វចនំ សុវុត្តមេវ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្តកាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តប្បការាយាតិ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លជាននសមត្ថាយ. បរស្ស ភិក្ខុនោ អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណភណនេ ទុក្កដំ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, តស្ស អគ្គទានំ មេថុនំ ធម្មំ ទេហី’’តិ បរិយាយវចនេបិ ទុក្កដំ, ‘‘អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសេយ្យ, យា មាទិសំ សីលវន្ត’’ន្តិ ច វុត្តត្តាតិ ឯកេ. បញ្ចសុ អង្គេសុ សព្ភាវា សង្ឃាទិសេសោវាតិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទទ្វយេ កាយសំសគ្គេ វិយ យក្ខិបេតីសុបិ ទុដ្ឋុល្លត្តកអាមវចនេ ថុល្លច្ចយន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាសុ បន នាគត’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ២៩៥) លិខិតំ. ឧភតោព្យញ្ជនកោ បន បណ្ឌកគតិកោវ.

អត្តកាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

អលំវចនីយាតិ ន វចនីយា, និវារណេ អលំ-សទ្ទោ, ន អលំវចនីយា នាលំវចនីយា. ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣០៥) វុត្តត្តា យស្ស ឯកន្តេន សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ, តស្ស បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបយោគា ឯតេ ទុក្កដថុល្លច្ចយា នត្ថីតិ វទន្តីតិ លិខិតំ. កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ‘‘ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា. បុរិសោ នាម មនុស្សបុរិសោ, ន យក្ខោ ន បេតោ ន តិរច្ឆានគតោ’’តិ បាឡិ នត្ថិ, តថាបិ កាយសំសគ្គាទីសុ ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី’’តិ (បារា. ២៨៥) ឥត្ថិវវត្ថានស្ស កតត្តា ឥធាបិ មនុស្សិត្ថី ឯវាតិ បញ្ញាយតិ. មេថុនបុព្ពភាគសាមញ្ញតោ ឥត្ថិវវត្ថានេន បុរិសវវត្ថានំ កតមេវ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា). កាយសំសគ្គាទីសុ ច បណ្ឌកយក្ខិបេតិយោ ថុល្លច្ចយវត្ថុកាវ វុត្តា, តថា ឥធាបិ, បណ្ឌកសភាវត្តា មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកោ ច ថុល្លច្ចយវត្ថុកោវ ហោតិ. សេសា មនុស្សបុរិសអមនុស្សបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកតិរច្ឆានគតបុរិសាទយោ ទុក្កដវត្ថុកាវ មិច្ឆាចារទស្សនសភាវតោតិ វេទិតព្ពំ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

កិំ ភន្តេតិ ឯត្តកេបិ វុត្តេ. បុច្ឆិតោ យទត្ថាយ បវិដ្ឋោ, តំ កថេតុំ លភតិ បុច្ឆិតបញ្ញត្តា ភិក្ខាចារវត្តេតិ លិខិតំ. ហត្ថកម្មំ យាចិតោ ‘‘ឧបករណំ, មូលំ វា ទស្សតី’’តិ យាចតិ, វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? វដ្ដតិ សេនាសនេ ឱភាសបរិកថាទីនំ លទ្ធត្តាតិ ឯកេ. តិហត្ថា វាតិ ឯត្ថ វឌ្ឍកិហត្ថេន តិហត្ថា. ‘‘បមាណយុត្តោ មញ្ចោតិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិប្បមាណមញ្ចោ, សោ តត្ថ ឥតោ ច ន សញ្ចរតិ, តស្មា ចតុហត្ថវិត្ថារា ន ហោតី’’តិអាទិ លិខិតំ. អកុដិយា បន វត្ថុទេសនាកិច្ចំ នត្ថិ ឧល្លិត្តាវលិត្តំ កាតុំ វុត្តត្តា. ‘‘ឧល្លិត្តាទិភាវោ…បេ… ‘ឆទនមេវ សន្ធាយ វុត្តោ’តិ យុត្តមិទំ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា មត្តិកាមយភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ឧបរិ ឧល្លិត្តំ វា អវលិត្តំ វា ឧភយំ វា ភិត្តិយា ឃដិតំ ករោន្តស្ស អាបត្តិ ឯវ វិនាបិ ភិត្តិលេបេនា’’តិ លិខិតំ. ឯវមេត្ថ ថម្ភតុលាបិដ្ឋសង្ឃាដាទិ និរត្ថកំ សិយា. តស្មា វិចារេត្វាវ គហេតព្ពំ. ‘‘ឧបោសថាគារម្បិ ភវិស្សតិ, អហម្បិ វសិស្សាមី’’តិ វា ‘‘ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា ឯកតោ វសិស្សាមី’’តិ វា ករោន្តស្ស វដ្ដតិ ឯវ. កស្មា? ‘‘អត្តុទ្ទេស’’ន្តិ វុត្តត្តាតិ លិខិតំ.

ឥទំ បន សិក្ខាបទំ ចតុត្ថបារាជិកំ វិយ និទានាបេក្ខំ. ន ហិ វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ សយមេវ អត្តនោ អសន្តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ មុសាវាទលក្ខណំ បាបេត្វា ភាសិំសុ. អញ្ញមញ្ញញ្ហិ តេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មវណ្ណំ ភាសិំសុ. ន ច តាវតា បារាជិកវត្ថុ ហោតិ, តត្តកេន បន លេសេន ភគវា តំ វត្ថុំ និទានំ កត្វា បារាជិកំ បញ្ញបេសិ, តថា ឥធាបិ. ន ហិ និទានេ ‘‘អទេសិតវត្ថុកាយោ សារម្ភាយោ អបរិក្កមនាយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អប្បមាណិកាយោ’’តិ បន វុត្តត្តា បមាណមតិក្កមន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោវ និទានាបេក្ខោ. តត្ថ សារម្ភេ អបរិក្កមនេ សង្ឃាទិសេសប្បសង្គំ វិយ ទិស្សមានំ ‘‘វិភង្គោ តំនិយមកោ’’តិ វុត្តត្តា វិភង្គេ ន និវារេតិ. តថា មហល្លកេ.

ឯត្ថាហ – កិមត្ថំ មាតិកាយំ ទុក្កដវត្ថុ វុត្តំ, ននុ វិភង្គេ ឯវ វត្តព្ពំ សិយាតិ? ឯវមេតំ. កិំ នុ ភិក្ខូ អភិនេតព្ពា វត្ថុទេសនាយ, តេហិ ភិក្ខូហិ វត្ថុ ទេសេតព្ពំ, កីទិសំ? អនារម្ភំ សបរិក្កមនន្តិ. ឥតរញ្ហិ ‘‘សារម្ភេ ចេ ភិក្ខុ វត្ថុស្មិំ អបរិក្កមនេ’’តិ ឯវំ អនុប្បសង្គវសេន អាគតត្តា វុត្តំ. យស្មា វត្ថុ នាម អត្ថិ សារម្ភំ អបរិក្កមនំ, អត្ថិ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អត្ថិ សារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អត្ថិ អនារម្ភំ អបរិក្កមនន្តិ ពហុវិធំ, តស្មា ពហុវិធត្តា វត្ថុ ទេសេតព្ពំ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, នេតរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កិមត្ថិកា បនេត្ថ វត្ថុទេសនាតិ ចេ? គរុកាបត្តិបញ្ញាបនហេតុបរិវជ្ជនុបាយត្តា. វត្ថុអទេសនា ហិ គរុកាបត្តិបញ្ញាបនហេតុភូតា. គរុកាបត្តិបញ្ញាបនំ អកតវិញ្ញត្តិគិហិបីឡាជននំ, អត្តទុក្ខបរទុក្ខហេតុភូតោ ច សារម្ភភាវោតិ ឯតេ វត្ថុទេសនាបទេសេន ឧបាយេន បរិវជ្ជិតា ហោន្តិ. ន ហិ ភិក្ខូ អកប្បិយកុដិករណត្ថំ គិហីនំ វា បីឡានិមិត្តំ, សារម្ភវត្ថុកុដិករណត្ថំ វា វត្ថុំ ទេសេន្តីតិ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ទុក្កដស្ស ហិ វត្ថូនំ, មាតិកាយ បកាសនា;

គរុកាបត្តិហេតូនំ, តេសំ ឯវំ បកាសិតា.

‘‘វត្ថុស្ស ទេសនុបាយេន, គរុកាបត្តិហេតុយោ;

វជ្ជិតា ហោន្តិ យំ តស្មា, សារម្ភាទិ ជហាបិត’’ន្តិ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

កិរិយាមត្តតោ សមុដ្ឋានភាវតោ អកិរិយមេវេតំ. តំ ទេសនាអករណវសេន. ភិក្ខូ វា អនភិនេយ្យាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘អាយស្មា ឆន្នោ ចេតិយរុក្ខំ ឆេទាបេសី’’តិ (បារា. ៣៦៥) អាគតត្តា ឥទម្បិ និទានាបេក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘កស្មា មម វន្ទនាទីនិ…បេ… ‘ឃដិតេយេវ សីសំ ឯតី’តិ វុត្តត្តា អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកំ វន្ទិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បរិវារាវសានេ ឧបាលិបញ្ចកេ ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, អវន្ទិយា’’តិអាទិនា (បរិ. ៤៦៧) វុត្តបាឡិយំ អវុត្តត្តា, ‘‘បច្ឆា ឧបសម្បន្នេន បុរេ ឧបសម្បន្នោ វន្ទិយោ’’តិ (បរិ. ៤៦៨) វុត្តត្តា ច, តស្មា ឯវ ឥមិស្សំ កង្ខាវិតរណិយំ ‘‘ឧបសម្បន្នោតិ សង្ខ្យុបគមន’’ន្តិ វុត្តំ. សុត្តាធិប្បាយោ បន ឯវំ គហេតព្ពោ – អវន្ទន្តោ សាមីចិប្បដិក្ខេបសង្ខាតាយ ចោទនាយ ចោទេតិ នាមាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ. តស្មា ឯវ ‘‘ឯត្តាវតា ច ចោទនា នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឥធ អធិប្បេតំ អាបត្តិអាបជ្ជនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘‘កស្មា មម វន្ទនាទីនិ ន ករោសី’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ.

កតូបសម្បទន្តិ យស្ស ឧបសម្បទា រុហតិ, តំ, បណ្ឌកាទយោ. ឋបនក្ខេត្តន្តិ ឯត្ថ សព្ពសង្គាហិកំ, បុគ្គលិកញ្ចាតិ ទុវិធំ បវារណាឋបនំ. តត្ថ សព្ពសង្គាហិកេ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… តេវាចិកំ បវារេ’’តិ សុ-ការតោ យាវ រេ-ការោ. បុគ្គលិកឋបនេ បន ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បវារេមិ…បេ… បស្សន្តោ បដី’’តិ សំ-ការតោ យាវ អយំ សព្ពបច្ឆិមោ ដិ-ការោ, ឯត្ថន្តរេ ឯកបទេបិ ឋបេន្តេន ឋបិតា ហោតិ. ឧបោសថេ បន ឥមិនានុសារេន វិសេសោ វេទិតព្ពោ ‘‘ករេយ្យា’’តិ រេ-ការេ អនតិក្កមន្តេ.

ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញភាគោ វា អស្ស អត្ថីតិ យថា សុវណ្ណស្សេទំ សោវណ្ណមិត្យត្រ សុវណ្ណវា អនេន សុវណ្ណោ ឥត្យុច្ចតេ. តំ បដិមាយ សរីរំ, សិលាបុត្តកស្ស សរីរន្តិ ច និទស្សនំ. ឆគលកស្ស ‘‘ទព្ពោ’’តិ ទិន្នំ នាមំ ‘‘ទេសោ’’តិ វុច្ចតិ. កស្មា? ថេរំ អនុទ្ធំសេតុំ ថេរស្សាបិ អបទិសិតព្ពត្តា. អញ្ញម្បិ វត្ថុំ ន ថេរំយេវ. លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវន អត្ថតោ. ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោតិ អធិប្បាយោ. លិសសេលឆកោលអល្លីភាវេ. តេន វុត្តំ ‘‘ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោ’’តិ. យស្មា ទេសលេសា អត្ថតោ និន្នានាករណំ, តស្មា ‘‘កិញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយា’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ទស លេសា ជាតិលេសោ’’តិអាទិ (បារា. ៣៩៤) បទភាជនេ វុត្តំ.

អដ្ឋុប្បត្តិវសេនេវ អាវិភូតន្តិ ឯត្ថ កិញ្ច ភិយ្យោ អនិយមត្តា. ន ហិ មេត្តិយភូមជកានំ វិយ អញ្ញេសំ សព្ពេសម្បិ ‘‘ឆគលកមេវេត្ថ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ ហោតិ, អញ្ញំ គោមហិំសាទិកម្បិ ហោតិ, ន ច មេត្តិយភូមជកា វិយ សព្ពេបិ នាមលេសមត្តមេវ ឧបាទិយន្តិ, អញ្ញម្បិ ជាតិលេសាទិំ ឧបាទិយន្តិ, តស្មា អនិយមត្តា ន វិភត្តំ. កិញ្ច ភិយ្យោ តថាវុត្តេ ឆគលកស្សេវ អញ្ញភាគិយតា សម្ភវតិ, ន អញ្ញស្ស, យេន សោវ ទស្សិតោ. លេសោ ច នាម លេសោវ, ន ជាតិអាទិ, យេន សោវ ទស្សិតោតិ ឯវំ មិច្ឆាគាហប្បសង្គតោតិ វេទិតព្ពំ. ឥធ ច…បេ… សញ្ញិនោបីតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ច អមូលកសិក្ខាបទេ ចាតិ អត្ថោ.

អញ្ញភាគិយសិក្ខំ យោ, នេវ សិក្ខតិ យុត្តិតោ;

គច្ឆេ វិនយវិញ្ញូហិ, អញ្ញភាគិយតំវ សោ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤០៨);

អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តិណ្ណំ ឧទ្ធំ កម្មារហា…បេ… ករោតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ’’តិ វា ‘‘ឥមញ្ច ឥមញ្ចា’’តិ វា វត្វា កាតុំ ន វដ្ដតីតិ លិខិតំ.

ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុក្ខេន វត្តព្ពោ ទុព្ពចោ. វុច្ចមានោ ន សហតិ.

ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

‘‘នាមមត្តវសេនា’’តិ បាឋោ. ‘‘នាមគោត្តវសេនា’’តិ លិខិតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អយំ កិរិយា ភិក្ខូនំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ជានិត្វា សចេ ឆាទេតិ, ឆន្នាវ ហោតីតិ អត្ថោ. សភាគមត្តមេវាតិ អវេរិសភាគមត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ.

វត្ថុ ចេវ គោត្តញ្ចាតិ ឯត្ថ វត្ថូតិ វីតិក្កមនំ អសុចិមុច្ចនំ. គោត្តន្តិ គំ តាយតីតិ គោត្តំ, សជាតិតោ អញ្ញត្ថ គន្តុំ អទត្វា គំ ពុទ្ធិំ, វចនញ្ច តាយតីតិ អត្ថោ. វត្ថុ ច សជាតិមេវ គច្ឆតិ. សជាតិ នាមេត្ថ អញ្ញេហិ វិសិដ្ឋាវិសិដ្ឋភូតា កិរិយា, ន កាយសំសគ្គាទិ. នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ចាតិ ឯត្ថ អាបត្តីតិ វីតិក្កមេនាបន្នាបត្តិយា នាមំ.

បុន អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ អារោចេន្តេនាតិ ឯត្ថ ទ្វិន្នំ អារោចេន្តេន ‘‘អាយស្មន្តា ធារេន្តុ’’តិណ្ណំ វា អតិរេកានំ វា អារោចេន្តេន ‘‘អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’’តិ ឯវំ អារោចនវិធានំ វេទិតព្ពំ. វត្តភេទញ្ច រត្តិច្ឆេទញ្ច អកត្វាតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា នវកតរំ បារិវាសិកំ អវសេសានំ អន្តមសោ មូលាយបដិកស្សនារហាទីនម្បិ អភិវាទនាទិសាទិយនេ, បដិបាដិយា និសីទនេ, ឱវទនេ, កម្មិកានំ គរហណេ ចាតិអាទីសុ វត្តភេទោ ហោតិ. ទស្សនសវនវិសយេសុ អនារោចនេ ច ភិក្ខូហិ ឯកច្ឆន្នេ វសនេ ច អជានន្តស្សេវ វិហារេ ភិក្ខូនំ អាគន្ត្វា គមនេ ចាតិអាទីសុ រត្តិច្ឆេទោ ហោតិ. នានាសំវាសកេហិ វិនយកម្មាភាវតោ តេសំ អនារោចនេ រត្តិច្ឆេទោ ន ហោតិ. ‘‘ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា’’តិ វចនតោ អន្តោ ន វដ្ដតិ. និក្ខិត្តវត្តេនេវ ហុត្វា វិចរន្តេន យស្ស សន្តិកេ បុព្ពេ សមាទិយិត្វា អារោចិតំ, តស្សាបិ សន្តិកេ បច្ឆា និក្ខិបនកាលេ អារោចេត្វាវ និក្ខិបិតព្ពំ. តស្មា បុន សមាទានកាលេបិ សោ ចេ តតោ គច្ឆតិ, តំ ទិវសំ អគន្ត្វា ទិវា អារោចេត្វាបិ យទិ ឯវំ អតីតទិវសំ ហោតិ, ‘‘អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តស្ស សន្តិកេ អារោចេត្វា វត្តំ និក្ខិបិត្វា វិហារំ គន្តព្ពន្តិ តស្ស សន្តិកេ អារោចេត្វា វត្តំ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អបិច ‘‘វិហារំ គន្ត្វា យំ សព្ពបឋមំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ រត្តិច្ឆេទោ ហោតិ, វិហារសីមាបរិយាបន្នានំ សព្ពេសំ អារោចេតព្ពំ សិយា. ‘‘តស្ស អារោចេត្វា’’តិ ឥទំ បន បុព្ពេ អនារោចិតំ សន្ធាយ វត្តភេទរក្ខណត្ថំ វុត្តំ. តស្មា ឯវ សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) ឯវំ វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ វិហារតោ និក្ខន្តំ វា អាគន្តុកំ វា’’តិ.

សុទ្ធន្តបរិវាសេ បន សចេ ‘‘មាសមត្តំ អសុទ្ធោម្ហី’’តិ អគ្គហេសិ, បរិវសន្តោ បុន ឩនំ វា អធិកំ វា សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, តត្តកម្បិ បរិវសិតព្ពមេវ, បរិវាសទានកិច្ចំ នត្ថិ. អយញ្ហិ សុទ្ធន្តបរិវាសោ នាម ឧទ្ធម្បិ អារោហតិ, ហេដ្ឋាបិ ឱរោហតិ. ឥទមស្ស លក្ខណំ.

សមោទហិត្វាតិ មូលាបត្តិដ្ឋានេ ឋបេត្វា, បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. អប្បដិច្ឆន្នា ចេ អន្តរាបត្តិ, មូលាយ បដិកស្សនំ អកត្វា បុព្ពេ គហិតបរិវាសេនេវ បរិវសិតព្ពំ. យោ បន អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា វិព្ភមិត្វា បុន ឧបសម្បន្នោ ហុត្វាបិ បដិច្ឆាទេតិ, យោ ច បុព្ពេ បដិច្ឆាទេត្វា បច្ឆា ន បដិច្ឆាទេតិ, យោ ច ឧភយត្ថ បដិច្ឆាទេតិ, សព្ពេសំ បដិច្ឆន្នទិវសវសេន បរិវាសោ ទាតព្ពោ. ‘‘បុរិមស្មិំ អាបត្តិក្ខន្ធេ វា’’តិ ច ‘‘បច្ឆិមស្មិំ អាបត្តិក្ខន្ធេ វា’’តិ (ចូឡវ. ១៦៦ អាទយោ) ច បាឡិយំ វុត្តត្តា ទ្វេ ភិក្ខូ វិសុទ្ធិកំ អាបន្នា ហោន្តិ, តេ សុទ្ធិកទិដ្ឋិនោ ហោន្តិ. ឯកោ ឆាទេតិ, ឯកោ ន ឆាទេតិ. យោ ឆាទេតិ, សោ ទុក្កដំ ទេសាបេតព្ពោ. ‘‘ឧភោបិ យថាធម្មំ ការាបេតព្ពា’’តិ (ចូឡវ. ១៨១) វចនតោ យំ កញ្ចិ អាបត្តិំ ឆាទេត្វា ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តេសុ គតេសុ វា អគតេសុ វា បុរិមនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ឯត្ថ ឩនេ គណេ ចរណំ, អនុដ្ឋហនំ ឯករត្តម្បិ គណេន វិប្បវាសំ, សចេ រត្តិយា ឯកក្ខណេន សង្ឃោ វសតិ, សចេ សោ បុរេ អរុណមេវ កេនចិ ករណីយេន គតោតិ ឯត្ថបិ មានត្តេបិ ឯវំ ជាតេ. ‘‘អយញ្ច យស្មា គណស្ស អារោចេត្វា, ភិក្ខូនញ្ច អត្ថិភាវំ សល្លក្ខេត្វាវ វសិ, តេនស្ស ឩនេ គណេ ចរណទោសោ វា វិប្បវាសោ វា ន ហោតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ. តស្មា តេន អារោចិតេ មុហុត្តម្បិ និសីទិត្វា គតេបិ វិប្បវាសោ នត្ថិ. បារិវាសិកស្ស, ឧក្ខិត្តកស្ស ច បកតត្តេន តស្មិំ វសនំ ឧទកបាតេន វារិតំ, តស្មា នានូបចារេបិ ឯកច្ឆន្នេ ន វដ្ដតិ.

ឥទានិ បាឋវិចារណា វេទិតព្ពា – ‘‘នវ បឋមាបត្តិកា ចត្តារោ យាវតតិយកា’’តិ ឥទំ សភាវនិយមវចនំ. តេន វុដ្ឋានំ អនិយមន្តិ ទស្សេតិ. ឯកច្ចាបត្តិវុដ្ឋានញ្ហិ កម្មតោបិ ហោតិ អកម្មតោបិ, ន ឯវំ អាបជ្ជនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វាតិ តេសំ ទ្វិធា ភិន្នានម្បិ វុដ្ឋានក្កមភេទាភាវទីបកវចនំ. យាវតីហំ, តាវតីហន្តិ ឯត្ថ អហបរិច្ឆេទោ អរុណវសេន. ‘‘ជាន’’ន្តិ ឥមិនា ជាននប្បដិច្ឆន្នស្ស អកាមា បរិវត្ថព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តេន ភិក្ខុនា អកាមា បរិវត្ថព្ពន្តិ តេន ភិក្ខុនា វសតា អកាមា បរិវត្ថព្ពំ, ន បរិវត្តិតលិង្គេនាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បរិវុត្ថបរិវាសេនាតិ អាទិម្ហិ បរិវុត្ថបរិវាសេនេវ បរិវាសតោ ឧត្តរិ ឥតិវារេន អាទិតោ ភិក្ខុនាវ ឆារត្តំ, បរិវត្តិតលិង្គេន ឧទ្ធម្បិ ភិក្ខុមានត្តាយ បដិបជ្ជិតព្ពំ, ន បរិវាសេ វិយ តប្បច្ចយា អចិណ្ណមានត្តោ. ចិណ្ណមានត្តោវ អព្ភេតព្ពោ, ន ឥតរោ, ន បរិវាសេ វិយ មានត្តារហេ, បក្ខមានត្តញ្ច ចរន្តិយា ភិក្ខុនិយា លិង្គំ បរិវត្តាតិក្កមេ សតិ ចិណ្ណមានត្តោ ភិក្ខុ ហោតិ, បុន ភិក្ខុមានត្តំ គហេត្វា ចិណ្ណមានត្តោវ ភិក្ខុ អព្ភេតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

យត្ថ សិយាតិ យស្សំ សមានសំវាសកសីមាយម្បិ វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ អត្ថិ. ឯកេនបិ ចេ ឩនោ វីសតិគណោតិ ន យុជ្ជតិ, ឩនោ ចេ. ន ហិ វីសតិគណោ, សង្ឃោ ចេ ឩនោ. តស្មា ‘‘ឯកេនបិ ចេ ឩនោ សង្ឃោ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, ចតុវគ្គបញ្ចវគ្គទសវគ្គប្បសង្គនិវារណប្បយោជនតោ. តស្មា វីសតិវគ្គោ ភិក្ខុសង្ឃោ ចេ ភិក្ខុនា ឯកេនបិ ឩនោ, នដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. កេចិ បន វិនយេ អប្បកតញ្ញុនោ ‘‘យថា អតិរេកចតុវគ្គោបិ សង្ឃោ ចតុវគ្គករណីយេ កម្មេ ‘ចតុវគ្គោ’តិ វុច្ចតិ, តថា បញ្ចវគ្គទសវគ្គករណីយេ កម្មេ អតិរេកបញ្ចវគ្គទសវគ្គោបិ ‘បញ្ចវគ្គទសវគ្គោ’តិ វុច្ចតិ. តស្មា ឩនោបិ ចតុវគ្គបញ្ចវគ្គទសវគ្គវីសតិវគ្គោវា’’តិ មញ្ញេយ្យុំ, តេសំ មញ្ញនានិវារណត្ថំ ‘‘ឯកេនបិ ចេ ឩនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា វីសតិ ភិក្ខុសង្ឃោ ចេ, ឋបេត្វា ឯកេនបិ ចេ ឩនោ អប្បកតត្តោ, តំ ឋបេត្វា ឯកេនបិ ចេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ តត្ថ សាមីចីតិ វចនំ យំ វុត្តំ សព្ពត្ថ ‘‘តស្ស អាបត្តិយា បរិវាសំ ទេតិ, មូលាយ បដិកស្សតិ, មានត្តំ ទេតិ, អព្ភេតី’’តិ, តស្ស អាវិភាវករណត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន តេសុ អយំ យថាវុត្តា សាមីចិ និយតា ឥច្ឆិតព្ពា, ន រាជសិក្ខាបទាទីសុ វិយ អនិយតា. តត្ថ ហិ កេនចិ អន្តរាយេន តំ សាមីចិមករោន្តេបិ អនាបត្តីតិ ទីបិតំ ហោតិ.

សង្ឃាទិសេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.