៤. ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា

ឥធេវ សង្គហន្តិ ‘‘ឥតិ ជានាមិ, ឥតិ បស្សាមី’’តិ បទេ កថន្តិ ចេ, ‘‘ឥតិ ជានាមី’’តិអាទិមាហ. កេវលំ ‘‘បាបិច្ឆតាយា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា) វចនតោ មន្ទត្តា មោមូហត្តា សមុទាចរន្តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបិតំ. ‘‘អតីតកាលេ សោតាបន្នោម្ហី’’តិ វទន្តោ បរិយាយេន វទតិ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហា’’តិអាទីសុ (បរិ. ១៦៥) វិយ សិក្ខាបទេបិ ‘‘ឥតិ ជានាមី’’តិ (បារា. ១៩៥, ១៩៧) បច្ចុប្បន្នមេវ វុត្តំ.

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកា តតិយបារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនិទូសកោ, លម្ពីអាទយោ ច ចត្តារោ បឋមបារាជិកំ អាបន្នា ឯវាតិ កត្វា កុតោ ចតុវីសតីតិ ចេ? ន, អធិប្បាយាជាននតោ. មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធានុបសម្បន្នា ឯវ អធិប្បេតា, លម្ពីអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា បន ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ បដិសេវិនោ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តា. ន លភតិ ភិក្ខូហីតិ ឯត្ថ ‘‘ឧបោសថាទិភេទំ សំវាស’’ន្តិ ឯត្តកំ វុត្តំ. វិនយដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧបោសថប្បវារណាបាតិមោក្ខុទ្ទេសសង្ឃកម្មប្បភេទ’’ន្តិ វុត្តំ. បាឡិយំ ‘‘សំវាសោ នាម ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’’តិ (បារា. ៥៥, ៩២, ១៧២, ១៩៨) វុត្តំ. តិវិធេនាបិ សង្ឃកម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ បដិក្ខិត្តំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, គហដ្ឋេន និសិន្នបរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ១៥៤) បាតិមោក្ខប្បវារណាសុ ឯវ អាគតំ, អញ្ញេសុ ច ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សេសំ កម្មំ កាតុំ នត្ថិ បដិក្ខេបោ. អាចរិយាបិ ‘‘សេសំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, នត្ថិ អាបត្តី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អន្តិមវត្ថុ អជ្ឈាបន្នំ អមូលកេន បារាជិកេន ចោទេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេន ចោទេន្តស្ស បាចិត្តិយន្តិ ភិក្ខុនោ វិយ វុត្តំ, ន អនុបសម្បន្នស្ស វិយ ទុក្កដំ. តស្មា តេន សហសេយ្យា, តស្ស បដិគ្គហណញ្ច ភិក្ខុស្ស វដ្ដតីតិ អាចរិយា វទន្តី’’តិ លិខិតំ. ‘‘យថា បុរេ តថា បច្ឆាតិ ‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតា’តិ ឯវំ វុត្តសំវាសស្ស អភព្ពតាមត្តំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ.

ឥទានិ ចតុន្នម្បិ សាធារណំ បកិណ្ណកំ – មេថុនធម្មំ បដិសេវន្តោ អត្ថិ កោចិ បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ, អត្ថិ កោចិ ន បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ, អត្ថិ កោចិ ន បារាជិកោ សំវាសោ ទុក្កដវត្ថុស្មិំ វា ថុល្លច្ចយវត្ថុស្មិំ វា បដិសេវន្តោ, អត្ថិ កោចិ ន បារាជិកោ បក្ខបណ្ឌកោ អបណ្ឌកបក្ខេ ឧបសម្បន្នោ បណ្ឌកបក្ខេ មេថុនធម្មំ បដិសេវន្តោ. សោ អាបត្តិំ នាបជ្ជតីតិ ន បារាជិកោ នាម. ន ហិ អភិក្ខុស្ស អាបត្តិ នាម អត្ថិ. សោ អនាបត្តិកត្តា អបណ្ឌកបក្ខេ អាគតោ កិំ អសំវាសោ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ហោតិ. ‘‘អភព្ពោ តេន សរីរពន្ធនេនា’’តិ (មហាវ. ១២៩) ហិ វុត្តំ. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ…បេ… អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៤៤) វុត្តត្តា យោ ភិក្ខុភាវេន មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, សោ ឯវ អភព្ពោ. នាយំ អបារាជិកត្តាតិ ចេ? ន, ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១២៦) វុត្តដ្ឋានេ យថា អភិក្ខុនា កម្មវាចាយ សាវិតាយបិ កម្មំ រុហតិ កម្មវិបត្តិយា អសម្ភវតោ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្រាយំ វិសេសោ – ឧបសម្បន្នបុព្ពោ ឯវំ ចេ កម្មវាចំ សាវេតិ, សង្ឃោ ច តស្មិំ ឧបសម្បន្នសញ្ញី ឯវ ចេ, កម្មំ រុហតិ, នាញ្ញថាតិ នោ ខន្តីតិ អាចរិយោ.

គហដ្ឋោ វា តិត្ថិយោ វា បណ្ឌកោ វា កម្មវាចំ សាវេតិ, សង្ឃេន កម្មវាចា ន វុត្តា ហោតិ. ‘‘សង្ឃោ ឧបសម្បាទេយ្យ សង្ឃោ ឧបសម្បាទេតិ, ឧបសម្បន្នោ សង្ឃេនា’’តិ (មហាវ. ១២៧) ហិ វចនតោ សង្ឃេន កម្មវាចាយ វត្តព្ពតាយ សង្ឃបរិយាបន្នេន, សង្ឃបរិយាបន្នសញ្ញិតេន វា ឯកេន វុត្តាយ សង្ឃេន វុត្តា ហោតីតិ វេទិតព្ពោ, ន គហដ្ឋតិត្ថិយបណ្ឌកាទីសុ អញ្ញតរេន. អយមេវ សព្ពកម្មេសុ យុត្តិ ទដ្ឋព្ពា.

តថា អត្ថិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ កោចិ នាសេតព្ពោ, ‘‘យោ ភិក្ខុនិទូសកោ, អយំ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១៤-១១៥ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តត្តា តេន ឯវ សោ អនុបសម្បន្នោវ សហសេយ្យាបត្តិំ វា អញ្ញំ វា តាទិសំ ជនេតិ, តស្ស ឱមសនេ ច ទុក្កដំ ហោតិ. អភិក្ខុនិយា មេថុនធម្មំ បដិសេវន្តោ ន នាសេតព្ពោ, ‘‘អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ បាឡិយា អភាវតោ, តេនេវ សោ ឧបសម្បន្នសង្ខំ គច្ឆតិ, សហសេយ្យាបត្តិអាទិំ ន ជនេតិ, កេវលំ អសំវាសោតិ កត្វា គណបូរកោ ន ហោតិ. ឯកកម្មឯកុទ្ទេសោ ហិ សំវាសោតិ វុត្តោ, សមសិក្ខតាបិ សំវាសោតិ កត្វា សោ តេន សទ្ធិំ នត្ថីតិ. បទសោធម្មាបត្តិំ បន ជនេតីតិ ការណច្ឆាយា ទិស្សតីតិ. យថា ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឯកកម្មាទិនោ សំវាសស្ស អភាវា ភិក្ខុនី អសំវាសា ភិក្ខុស្ស, តថា ភិក្ខុ ច ភិក្ខុនិយា, បទសោធម្មាបត្តិំ បន ន ជនេតិ. តថា អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោបិ ឯកេច្ចោ ‘‘យោ នាសេតព្ពោតិ វុត្តោ’’តិ ឥមិនា និទស្សនេន សការណច្ឆាយា អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតីតិ ន គហណំ គច្ឆតិ. អបិច ‘‘ឧភោ នាសេតព្ពា, ទូសកោ នាសេតព្ពោ’’តិ (បារា. ៦៦) វចនតោ, ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’’តិ (បារា. ៣៨៤) វចនតោ ច យោ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសិត្វា អនុវិជ្ជកេន អនុវិជ្ជិយមានោ បរាជិតោ, សោបិ អនុបសម្បន្នោវ, ន ឱមសវាទបាចិត្តិយំ ជនេតីតិ វេទិតព្ពោ.

អបិចេត្ថ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. អត្ថិ ហិ បុគ្គលោ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, អត្ថិ បុគ្គលោ ន សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, អត្ថិ បុគ្គលោ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ចេវ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ច, អត្ថិ បុគ្គលោ នេវ សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ. តត្ថ តតិយោ ភិក្ខុនី សិក្ខាបច្ចក្ខាតកា វេទិតព្ពា. សា ហិ យាវ ន លិង្គំ បរិច្ចជតិ, កាសាវេសុ សឧស្សាហាវ សមានា សាមញ្ញា ចវិតុកាមា សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តីបិ ភិក្ខុនី ឯវ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នាវ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘នត្ថិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា សិក្ខាបច្ចក្ខាន’’ន្តិ. កទា បន សា អភិក្ខុនី ហោតីតិ? យទា សា វិព្ភន្តាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘យទេវ សា វិព្ភន្តា, តទេវ សា អភិក្ខុនី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៤). កិត្តាវតា បន វិព្ភន្តា ហោតីតិ? សាមញ្ញា ចវិតុកាមា កាសាវេសុ អនាលយា កាសាវំ វា អបនេតិ, នគ្គា វា គច្ឆតិ, តិណបណ្ណាទិនា វា បដិច្ឆាទេត្វា គច្ឆតិ, កាសាវំយេវ វា គិហិនិវាសនាការេន និវាសេតិ, ឱទាតំ វា វត្ថំ និវាសេតិ, លិង្គេនេវ វា សទ្ធិំ តិត្ថិយេសុ បវិសិត្វា កេសលុញ្ចនាទិវតំ សមាទិយតិ, តិត្ថិយលិង្គំ វា សមាទិយតិ, តទា វិព្ភន្តា នាម ហោតិ. តត្ថ យា សលិង្គេ ឋិតាវ តិត្ថិយវតំ សមាទិយតិ, សា តិត្ថិយបក្កន្តភិក្ខុ វិយ បច្ឆា បព្ពជ្ជម្បិ ន លភតិ. សេសា បព្ពជ្ជមេវ លភតិ, ន ឧបសម្បទំ. បាឡិយំ កិញ្ចាបិ ‘‘យា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនី សកាវាសា តិត្ថាយតនំ សង្កន្តា, សា អាគតា ន ឧបសម្បាទេតព្ពា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៤) វចនតោ យា បឋមំ វិព្ភមិត្វា បច្ឆា តិត្ថាយតនំ សង្កន្តា, សា អាគតា ឧបសម្បាទេតព្ពាតិ អនុញ្ញាតំ វិយ ទិស្សតិ. សង្គីតិអាចរិយេហិ បន ‘‘ចតុវីសតិ បារាជិកានី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៣) វុត្តត្តា ន បុន សា ឧបសម្បាទេតព្ពា. តស្មា ឯវ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ នានុញ្ញាតំ ភគវតា. អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នា បន ភិក្ខុនី ឯវ. បក្ខបណ្ឌកីបិ ភិក្ខុនី ឯវ. ឥមំ នយំ ចតូសុបិ យោជេត្វា យថារហំ កថេតព្ពំ.

បារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.