៣. តតិយបារាជិកវណ្ណនា

យថា ញាតបរិញ្ញា ធម្មានំ សភាវជាននមេវ ‘‘ឥទំ រូបំ, អយំ វេទនា’’តិ, តីរណបរិញ្ញា បន ធម្មសភាវេន សទ្ធិំ អនិច្ចាទិវសេន បវត្តមានំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វា’’តិអាទិ, ឯវមិធ សទ្ធិំ ចេតេត្វា ឯកត្តេនាបិ បាណាតិបាតាភាវា ‘‘ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ‘‘មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិ វុត្តត្តា គព្ភសេយ្យកានំ វសេន សព្ពសុខុមអត្តភាវតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘កលលតោ បដ្ឋាយា’’តិ អាហ. ឯត្ថ ជីវិតា វោរោបេន្តោ បច្ចុប្បន្នតោ វិយោជេតិ. តត្ថ ខណបច្ចុប្បន្នំ ន សក្កា វោរោបេតុំ, សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា សក្កា. កថំ? តស្មិញ្ហិ ឧបក្កមេ កតេ លទ្ធូបក្កមំ ជីវិតទសកំ និរុជ្ឈមានំ ទុព្ពលស្ស បរិហីនវេគស្ស បច្ចយោ ហោតិ. សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ យថា ទ្វេ តយោ ជវនវារេ ជវិត្វា និរុជ្ឈតិ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នញ្ច តទនុរូបំ កត្វា និរុជ្ឈតិ, តថា បច្ចយោ ហោតិ. តតោ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ អបត្វា អន្តរាវ និរុជ្ឈតិ. ឯវំ តទុភយម្បិ វោរោបេតុំ សក្កា. តស្មា បច្ចុប្បន្នំ វិយោជេតិ.

‘‘ឥមស្ស បនត្ថស្សា’’តិ វោហារវសេន វុត្តមត្ថំ បរមត្ថវសេន អាវិភាវត្ថំ ‘‘បាណោ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាយវិញ្ញត្តិសហិតាយ ចេតនាយ បយុជ្ជតីតិ បយោគោ, កោ សោ? សរីរេ សត្ថាទីនំ គមនំ បហរណន្តិ កាយវចីវិញ្ញត្តិសហិតាយ ចេតនាយ បរសរីរេ សត្ថបាតនំ. ទូរេ ឋិតន្តិ ទូរេ វា តិដ្ឋតុ, សមីបេ វា. ហត្ថតោ មុត្តេន បហារោ និស្សគ្គិយោ. តត្ថាតិ និស្សគ្គិយប្បយោគេ. យោ កោចិ មរតូតិ ឯត្ថ មហាជនសមូហេ ន សក្កា. យស្សូបរិ សរោ បតតិ, តស្សេវ ជីវិតមរណំ កាតុំ, ន យស្ស កស្សចិ ជីវិតមរណំ. អាណាបនន្តិ វចីវិញ្ញត្តិសហិតាយ ចេតនាយ អធិប្បេតត្ថសាធនំ. តេនេវ ‘‘សាវេតុកាមោ ន សាវេតី’’តិ (បារា. ៥៤) វុត្តំ. អាណត្តិនិយាមកាតិ អាណត្តិកប្បយោគសាធិកា. ឯតេសុ ហិ អវិរជ្ឈិតេសុ ឯវ អាណត្តិបយោគោ ហោតិ, ន អញ្ញថា.

រូបូបហារោតិ ឯត្ថ –

‘‘មមាលាភេន ឯសិត្ថី, មរតូ’’តិ សមីបគោ;

ទុដ្ឋចិត្តោ សចេ យាតិ, ហោតិ សោ ឥត្ថិមារកោ.

ភិក្ខត្ថាយ សចេ យាតិ, ជានន្តោបិ ន មារកោ;

អនត្ថិកោ ហិ សោ តស្សា, មរណេន ឧបេក្ខកោ.

វិយោគេន ច មេ ជាយា, ជននី ច ន ជីវតិ;

ឥតិ ជានំ វិយុញ្ជន្តោ, តទត្ថិកោ ហោតិ មារកោ.

បព្ពជ្ជាទិនិមិត្តញ្ចេ, យាតិ ជានំ ន មារកោ;

អនត្ថិកោ ហិ សោ តស្សា, មរណេន ឧបេក្ខកោ.

ហារកសទ្ទស្ស ភេទតោ អត្ថំ វិត្ថារេត្វា ឧភយម្បិ ឯកមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯតេន ថាវរប្បយោគំ ទស្សេតិ សាហត្ថិកាទីសុ បយោគេសុ. ‘‘ឥតិ ចិត្តមនោ’’តិ ឧទ្ធរិត្វាបិ ឥតិសទ្ទស្ស អត្ថោ ន តាវ វុត្តោ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តោ, អធិការវសេន បន អាគតំ ឥតិសទ្ទំ យោជេត្វា ឥតិ ចិត្តសង្កប្បោតិ ឯត្ថ ‘‘មរណសញ្ញី មរណចេតនោ មរណាធិប្បាយោ’’តិ វុត្តត្តា មរណំយេវ វក្ខតីតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តនយេនាតិ ឆប្បយោគវសេន. សាហត្ថិកនិស្សគ្គិយប្បយោគេសុ សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ សត្តមាយ សហ ឧប្បន្នកាយវិញ្ញត្តិយា សាហត្ថិកតា វេទិតព្ពា. អាណត្តិកេ បន សត្តហិបិ ចេតនាហិ សហ វចីវិញ្ញត្តិសម្ភវតោ សត្ត សត្ត សទ្ទា ឯកតោ ហុត្វា ឯកេកក្ខរភាវំ គន្ត្វា យត្តកេហិ អក្ខរេហិ អត្តនោ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេន្តិ, តទវសានក្ខរសមុដ្ឋាបិកាយ សត្តមចេតនាយ សហជាតវចីវិញ្ញត្តិយា អាណត្តិកតា វេទិតព្ពា.

តតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.