២. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា

គាមា វា អរញ្ញា វាតិ លក្ខណានុបញ្ញត្តិកត្តា អាទិម្ហិ វុត្តា. សព្ពស្មិញ្ហិ វិនយបិដកេ គាមោ, គាមូបចារោ, គាមក្ខេត្តំ, គាមសីមា, គាមសីមូបចារោតិ បញ្ចវិធោ គាមភេទោ វេទិតព្ពោ. តថា អារញ្ញកសីមាយ ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញំ, សំវិធានសិក្ខាបទានំ (បាចិ. ១៨០ អាទយោ) ឯកំ, សគាមកំ ឯកំ, អវិប្បវាសសីមាយ ឯកំ, គណម្ហាឱហីយនកស្ស (បាចិ. ៦៩១) ឯកន្តិ បញ្ចវិធោ អរញ្ញភេទោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អត្ថិ គាមោ ន គាមបរិហារំ កត្ថចិ លភតិ, អត្ថិ គាមោ ន គាមកិច្ចំ ករោតិ, តថា អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញបរិហារំ កត្ថចិ លភតិ, អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញកិច្ចំ ករោតីតិ អយម្បិ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អវិប្បវាសសីមាសម្មន្ននកម្មវាចាយ ឋបេត្វា ‘‘គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ គាមោ នាម បរិក្ខិត្តោ ចេ, បរិក្ខេបស្ស អន្តោ, អបរិក្ខិត្តោ ចេ, បរិក្ខេបោកាសតោ អន្តោ វេទិតព្ពោ. អយំ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តោគាមោ’’តិ (បារា. ៤៧៨) អាគតោ. សាសង្កសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តរឃរ’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អាគតោ អនាសង្កតោ. យថាហ ‘‘អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ សមន្តា គោចរគាមេ និក្ខិបេយ្យា’’តិ (បារា. ៦៥៤). តថា អន្តរឃរប្បដិសំយុត្តានំ សេខិយានំ អយមេវ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឯកា គាមន្តរំ គច្ឆេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៦៨៧) ឯត្ថាបិ អយមេវ បរិច្ឆេទោ អធិប្បេតោ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តិយា, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តិយា’’តិ វុត្តត្តា.

យេសុ បុរាណបោត្ថកេសុ ‘‘ឧបចារំ ឱក្កមន្តិយា’’តិ លិខិតំ, តំ វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទេសុ អាចិណ្ណំ នយំ គហេត្វា បមាទេន លិខីយតិ, ន បមាណំ. យេសុ ច បោត្ថកេសុ វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទស្ស វិភង្គេ (បាចិ. ៥១៣) ‘‘គាមំ បវិសេយ្យាតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ លិខីយតិ, សា បមាទលេខា. ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សាតិ តត្ថ បាឋោ. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១២). ឥធ កង្ខាវិតរណិយម្បិ វុត្តំ ‘‘សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆិត្វាតិ…បេ… ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’’តិអាទិ (កង្ខា. អដ្ឋ. វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទវណ្ណនា).

យំ បន កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាធិការេ ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ វា អតិក្កមន្តេ, ឧបចារំ វា ឱក្កន្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ, ឱក្កន្តមត្តេ ច សង្ឃាទិសេសោ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘ឱក្កន្តេ, ឱក្កន្តមត្តេ’’តិ ឯតានិ បទានិ អធិកានិ, កេវលំ លិខិតកេហិ អញ្ញេហិ លិខិតានិ. កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ឱក្កន្តមត្តេ ចា’’តិ បទំ ន ទិស្សតិ, ឥតរំ ទិស្សតិ. តានិ ទ្វេ បទានិ បាឡិយា វិរុជ្ឈន្តិ. ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ (បាចិ. ៦៩២) ហិ បាឡិ. តថា សមន្តបាសាទិកាយ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) វិរុជ្ឈន្តិ. ‘‘បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ ឯកេន បាទេន អតិក្កមតិ, ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កមតិ, សង្ឃាទិសេសោ. អបិចេត្ថ សកគាមតោ…បេ… ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបេ វា ឧបចារេ វា អតិក្កន្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) ហិ វុត្តំ.

គណ្ឋិបទេ ចស្ស ‘‘បរិក្ខេបំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ វត្វា ‘‘ឧបចារេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ. អនុគណ្ឋិបទេ ច ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ‘ឱក្កមន្តិយា’តិបិ បោត្ថកេសុ ឯកច្ចេសុ ទិស្សតិ, តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ‘អតិក្កាមេន្តិយា’តិ វចនេនាបិ ឯវំ វេទិតព្ពំ – វិកាលេ គាមប្បវេសនេ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ ឯវ វសេន ឧបចារោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ឥតរថា យថា ឯត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ បរិក្ខេបំ វិយ កត្វា ‘អតិក្កាមេន្តិយា’តិ វុត្តំ, ឯវំ តត្ថាបិ ‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តស្សា’តិ វទេយ្យ. យស្មា បន តត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ឧត្តរិមេកោ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោតិ អធិប្បេតោ. តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’តិ វុត្ត’’ន្តិ.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំយេវ ឧបចារន្តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘បរិក្ខេបបអក្ខេបារហដ្ឋានានំ និន្នានាករណទីបនត្ថំ ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’’តិ វុត្តំ, បាឡិវិសេសមសល្លក្ខេត្វា ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្ស ឥធ ឧបចារោ បរិក្ខេបោ យថា ភវេយ្យ, តំ ឧបចារំ បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពមេវ បាឡិយា វិសេសសម្ភវតោតិ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ‘‘ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តិយា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ឥធ កង្ខាវិតរណិយា ‘‘ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស…បេ… អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ អយមេវ បាឋោ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា ឥមេសុ យថាវុត្តេសុ ឋានេសុ យថាវុត្តបរិច្ឆេទោវ គាមោតិ វេទិតព្ពោ. ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ‘‘គាមោ នាម ឯកកុដិកោបី’’តិអាទិ (បារា. ៩២) វុត្តំ. ឥមស្ស វសេន អសតិបិ បរិក្ខេបាតិក្កមេ, ឧបចារោក្កមនេ វា អន្តរារាមតោ វា ភិក្ខុនុបស្សយតោ វា តិត្ថិយសេយ្យតោ វា បដិក្កមនតោ វា តំ គាមំ បវិសន្តស្ស អន្តរារាមបរិក្ខេបស្ស, ឧបចារស្ស វា អតិក្កមនវសេន គាមបច្ចយា អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា.

គាមូបចារោ បន ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោវ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោកាសោវ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘គាមូបចារោតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោកាសោ. តេសុ អធិដ្ឋិតតេចីវរិកោ ភិក្ខុ បរិហារំ ន លភតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤). កិំ បនេត្ថ ការណំ, យេន អយំ គាមោ, គាមូបចារោ ច ឥធ អញ្ញថា, អញ្ញត្ថ តថាតិ? អដ្ឋុប្បត្តិតោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ‘ភគវតា តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិ អនុញ្ញាតា’តិ អន្តរឃរេ ចីវរានិ និក្ខិបន្តី’’តិ (មហាវ. ១៤៣) ឥមិស្សា ហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តំ. តស្មា យត្ថ អន្តរឃរសញ្ញា, តត្ថ អវិប្បវាសសីមា ន គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពា. តេន ច ឧទោសិតសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោគាមេ វត្ថព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៧៨) ច ‘‘សភាយេ វា ទ្វារមូលេ វា, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ. កប្បិយភូមិយំ វសន្តោយេវ ហិ កប្បិយភូមិយំ និក្ខិត្តចីវរំ រក្ខតិ. សាសង្កសិក្ខាបទេ បន ‘‘យស្មា យត្ថ គាមេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តេន គាមេន វិប្បវសន្តោ ចីវរេន វិប្បវសតីតិ វុច្ចតិ, តស្មា បុន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមតី’’តិ វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ សិក្ខាបទេ គាមសីមា គាមោ នាមាតិ អធិប្បេតោ. តត្ថ វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៥១៣) វចនតោ បរិក្ខេបោ ន គាមោ. កិន្តុ គាមូបចារោតិ លេសេន ទស្សិតំ ហោតិ. ឥមស្មិំ បន សិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘គាមូបចារោ នាមា’’តិ អារភិត្វា ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ឥមិនា អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោកាសោ គាមូបចារោតិ សិទ្ធំ. តទត្ថសម្ភវតោ តស្មិំ ឃរូបចារេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ, មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ. ឧបចារោ ហិ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទីសុ ទ្វារំ, ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ’’តិ ឯត្ថ សមន្តា សត្តព្ភន្តរសង្ខាតំ បមាណំ, តស្មា ‘‘គាមូបចារោតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោកាសោ’’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា កុរុន្ទិយំ, មហាបច្ចរិយញ្ច. តថា បាឡិយម្បិ ‘‘អជ្ឈារាមោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អារាមស្ស អន្តោ អារាមោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ. អជ្ឈាវសថោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អាវសថស្ស អន្តោ អាវសថោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ’’តិអាទីសុ ទិស្សតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘គាមូបចារោ’’តិអាទីសុ ទិស្សតិ. តស្មា ទុតិយោ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោតិ អធិប្បេតោ.

‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ បាឡិវិសេសសម្ភវតោ ច បឋមោ លេឌ្ឌុបាតោ គាមោ ឯវ, ទុតិយោ គាមូបចារោតិ វុត្តំ. បរិក្ខិត្តស្ស បន គាមស្ស ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោតិ វុត្តន្តិ ឯត្ថ ភេទោ នត្ថិ. ឯត្តាវតា បរិក្ខិត្តស្ស ទុវិធោ ឧបចារោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ចតុព្ពិធោ ឧបចារោ យត្ថ សម្ភវតិ, យត្ថ ច ន សម្ភវតិ, តំ សព្ពំ ទស្សិតំ ហោតិ.

គាមខេត្តស្ស ច គាមសីមាយ ច លក្ខណំ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ. ឧភយញ្ហិ អត្ថតោ ឯកំ. តត្ថ គាមសីមាយ គាមភាវោ សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វេទិតព្ពោ.

គាមសីមូបចារោ នាម មនុស្សានំ កដ្ឋតិណបុប្ផផលាទិអត្ថិកានំ វនចរកានំ វលញ្ជនដ្ឋានំ. ឥមស្ស គាមសីមូបចារភាវោ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ, ‘‘អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’’តិ (បារា. ៤៩៤) អាគតដ្ឋានេ ខន្ធកេ (មហាវ. ១៤៧) ច វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ភគវា គាមន្តវាសីនំ ភិក្ខូនំ សីមំ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិ (មហាវ. ១៤៧) វត្វា ទស្សេតិ. តទនន្តរមេវ ‘‘អគាមកេ’’តិអាទិនា សត្តព្ភន្តរសីមំ ទស្សេតិ. តស្មា យោ ភិក្ខុ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ ន វិហរតិ, កេវលំ នាវាយំ វា ថលមគ្គេន វា អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ, តស្ស តត្ថ តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា លព្ភតីតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឯកកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា សត្តព្ភន្តរា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិអាទិ (បារា. ៤៨៩). ឥទមេវ អរញ្ញំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកសីមាយ ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ.

យំ សន្ធាយ ‘‘អគាមកេ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤១៤) បាឡិយំ វុត្តំ. ឥទំ សំវិធានសិក្ខាបទានំ ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញំ នាម.

បុរិមេន បន សឃរំ សង្គហិតំ, ឥមិនា តមសង្គហិតន្តិ. យំ សន្ធាយ គណម្ហា ឱហីយនាធិការេ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) ‘‘អគាមកេ អរញ្ញេតិ ឯត្ថ ‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ លក្ខណំ អរញ្ញំ. តំ បនេត កេវលំ គាមាភាវេន ‘អគាមក’ន្តិ វុត្តំ, ន វិញ្ឈាដវិសទិសតាយា’’តិ វុត្តំ. យំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤; បាចិ. ៥៧៣) វុត្តំ. ឥទំ អារញ្ញកសេនាសនំ នាម បរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបតោ ពហិ, អបរិក្ខិត្តស្ស បន បរិក្ខេបោកាសតោ ពហិ សរុក្ខំ វា អរុក្ខំ វា វិហារេ កុន្នទិសមាកិណ្ណម្បិ អរញ្ញំ នាម. តថា ‘‘គណម្ហា ឱហីយនកស្ស ឯក’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ អរញ្ញំវ. ឥទំ បន បុព្ពេ អគាមកភាវេន អាគតដ្ឋានេ វុត្តលក្ខណមេវ ហុត្វា និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា ទស្សនូបចារវិជហនេ ឯកមេវ អាបត្តិំ ករោតិ, តតោ ឧទ្ធំ អនាបត្តិ. ‘‘សំវិធានសិក្ខាបទានំ ឯក’’ន្តិ វុត្តំ បន អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ ឯកេកំ អាបត្តិំ ករោតិ, ន តតោ ឱរំ. ឥតរានិ តីណិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទតោ ឱរមេវ តត្ថ វុត្តវិធិំ ន សម្បាទេន្តិ, បរំ សម្បាទេន្តិ. ឯវមេតេសំ អញ្ញមញ្ញនានត្តំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ បញ្ចវិធេ គាមេ យោ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ (បារា. ៩២) វុត្តោ, សោ ន កត្ថចិ វិនយបិដកេ ឧបយោគំ គតោ, កេវលំ អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោកាសតោ អបរោ ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោ នាមាតិ ទីបនត្ថំ វុត្តោ. បរិក្ខិត្តស្សបិ ចេ គាមស្ស ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ កប្បិយភូមិសមានោ ឧបចារោតិ វុត្តោ, បគេវ អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោកាសតោ ឯកោ. សោ បន បាកដត្តា ច អជ្ឈោកាសត្តា ច ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិំ ករោតិ ឋបេត្វា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តិំ. ភិក្ខុនិយោ ហិ តស្មិំ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតេ គាមូបចារេ វសន្តី អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជន្តិ, គាមំ បវិសន្តី គាមន្តរាបត្តិញ្ច. តាសញ្ហិ ឋិតដ្ឋានំ អរញ្ញសង្ខ្យំ គច្ឆតិ ‘‘តាវទេវ ឆាយា មេតព្ពា…បេ… តស្សា តយោ ច និស្សយេ, អដ្ឋ ច អករណីយានិ អាចិក្ខេយ្យាថា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣០) វចនតោ. អរញ្ញប្បដិសំយុត្តានំ សិក្ខាបទានំ, វិកាលេគាមប្បវេសនសិក្ខាបទស្ស (បាចិ. ៥០៨) ច ភិក្ខុនីនំ អសាធារណត្តា ច អន្តរារាមភិក្ខុនុបស្សយប្បដិក្កមនាទីនំ កប្បិយភូមិភាវវចនតោ ច ‘‘ឯកា គណម្ហា ឱហីយេយ្យាតិ អគាមកេ អរញ្ញេ ទុតិយិកាយ ភិក្ខុនិយា ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា វិជហន្តិយា អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិសិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ (បាចិ. ៦៩២) ច ភិក្ខុនិក្ខន្ធកនយឯន វា យស្មា បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារតោ បដ្ឋាយ នីយតិ, តត្ថ អន្តរឃរេ និក្ខិត្តចីវរេ សតិ ចតុរង្គសមោធានេន ភិក្ខូ វសន្តិ, តស្មា សគាមកំ នាម ហោតិ.

អវិប្បវាសសីមាយ ឯកំ នាម ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា អរញ្ញេ វត្ថព្ពំ, យា វសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣១) វចនតោ ភិក្ខុនីនំ អរញ្ញវាសោ នាម នត្ថីតិ សិទ្ធំ. តាយ ហិ អរញ្ញេ ភិក្ខុនុបស្សយេ សតិ អន្តោអាវាសេបិ ទុតិយិកាយ ទស្សនសវនូបចារំ វិជហន្តិយា អាបត្តិ. តស្មា អវិប្បវាសសីមាធិការេ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ យំ ឋានំ ឋបិតំ, តត្ថេវ ភិក្ខុនុបស្សយោបិ កប្បតិ, ន តតោ បរំ.

តាសញ្ច អវិប្បវាសសីមាកម្មវាចាយំ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ វចនំ នត្ថីតិ កត្វា តេស្វេវ គាមគាមូបចារេសុ ផរតិ. តតោ បរំ ទុតិយេសុ លេឌ្ឌុបាតាទីសុ តាសំ អកប្បិយភូមិកត្តា ន សមានសំវាសកសីមា អរញ្ញេ ផរតិ ភិក្ខូនំ គាមគាមូបចារំ វិយ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ឋបេត្វា គាមន្តរាបត្តិ’’ន្តិ.

ឯវំ តាវ បញ្ចវិធំ គាមភេទំ, អរញ្ញភេទញ្ច ញត្វា ឥទានិ ‘‘អត្ថិ គាមោ ន គាមបរិហារំ កត្ថចិ លភតី’’តិអាទិភេទោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អមនុស្សោ នាម យោ សព្ពសោ វា មនុស្សានំ អភាវេន យក្ខបរិគ្គហភូតោ’’តិ វុត្តោ, សោ គាមោ ន គាមបរិហារំ កត្ថចិ សិក្ខាបទេ លភតិ. យញ្ហិ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ, ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៤; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥០) វុត្តំ. យោ បន បដិរាជចោរាទីហិ វិលុត្តត្តា, កេវលំ ភយេន វា ឆឌ្ឌិតោ សឃរោវ អន្តរហិតគាមភូតោ, សោ ‘‘គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៨៣) វុត្តបាចិត្តិយំ ជនេតិ, វិកាលេ គាមប្បវេសនំ, សេខិយេ ចត្តារិ ជនេតីតិ វេទិតព្ពា. យោ បន គាមោ យតោ វា មនុស្សា កេនចិទេវ ករណីយេន បុនបិ អាគន្តុកាមា ឯវ អបក្កន្តាតិ វុត្តោ, អមនុស្សោ សោ បកតិគាមសទិសោវ.

អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញបរិហារំ កត្ថចិ លភតីតិ ឯត្ថ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាម អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា ឯកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោ’’តិ (បារា. ៤៩៤) ឯត្ថ យ្វាយំ នានូបចារោតិ វុត្តោ, តំ វេទិតព្ពំ. យោ បន បរិក្ខិត្តស្ស ឯកលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតោ គាមូបចារនាមកោ គាមោ, យោ វា សត្ថោ នាតិរេកចាតុមាសនិវិដ្ឋោ, សោ អត្ថិ គាមោ ន គាមកិច្ចំ ករោតិ. ន ហិ តំ ឋានំ ឱក្កមន្តោ គាមប្បវេសនាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. យំ បន គាមសីមាយ បរិយាបន្នំ មនុស្សានំ វលញ្ជនដ្ឋានភូតំ អរញ្ញំ, តំ អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញកិច្ចំ ករោតិ នាម. ន ហិ តត្ថ អារញ្ញកសីមា លព្ភតីតិ. ឯត្តាវតា ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា លក្ខណានុបញ្ញត្តិភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ.

‘‘គោនិសាទិនិវិដ្ឋោបិ គាមោ’’តិ ឯត្ថ សចេ តស្ស គាមស្ស គាមខេត្តបរិច្ឆេទោ អត្ថិ, សព្ពោបិ ឯកោ គាមោ. នោ ចេ, ឧបចារេន វា បរិក្ខេបេន វា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ. សចេ គាមខេត្តេ សតិ កានិចិ តានិ ឃរានិ អញ្ញមញ្ញឧបចារប្បហោនកំ ឋានំ អតិក្កមិត្វា ទូរេ ទូរេ កតានិ ហោន្តិ, វិកាលេ គាមប្បវេសេ ឧបចារោវ បមាណំ. អន្តរឃរប្បដិសំយុត្តេសុ សេខិយេសុ, ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តីសុ ច ឃរានំ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ បមាណំ, ឧបោសថាទិកម្មានំ គាមខេត្តំ បមាណំ, អារញ្ញកសេនាសនស្ស អាសន្នឃរស្ស ទុតិយលេឌ្ឌុបាតតោ បដ្ឋាយ បញ្ចធនុសតន្តរតា បមាណន្តិ ឯវំ នោ បដិភានន្តិ អាចរិយា.

‘‘យម្បិ ឯកស្មិំយេវ គាមខេត្តេ ឯកំ បទេសំ ‘អយម្បិ វិសុំគាមោ ហោតូ’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតិ, សោបិ វិសុំគាមសីមា ហោតិយេវា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) អដ្ឋកថាវចនតោ តំ បវិសន្តិយា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តិ ហោតិ ឯវ. សចេ តត្ថ វិហារោ វា ទេវកុលំ វា សភា វា គេហំ វា នត្ថិ, កេវលំ វត្ថុមត្តកមេវ ហោតិ, គាមោតិ វិនយកម្មំ សព្ពំ តត្ថ កប្បតិ. ‘‘អមនុស្សោ គាមោ’’តិ ហិ វុត្តំ. តញ្ច ឋានំ ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរេ វា ឧបចារព្ភន្តរេ វា ហោតិ, វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ. នោ ចេ, អរញ្ញំ វិយ យថាសុខំ គន្តព្ពំ. តត្ថ ចេ អារាមោ វា តិត្ថិយសេយ្យាទីសុ អញ្ញតរោវា ហោតិ, លទ្ធកប្បមេវ. ភិក្ខុនុបស្សយោ ចេ ហោតិ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តិយា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តិ បរិហរិតព្ពា. ‘‘អរញ្ញំ នាម ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញំ នាមា’’តិ (បារា. ៩២) ឯត្ថ បរិក្ខេបេ សតិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទំ គាមមេវ ឋបេត្វា អវសេសំ តស្ស ឧបចារំ, តតោ បរញ្ច អរញ្ញំ នាម, បរិក្ខេបេ អសតិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទំ គាមូបចារមេវ ឋបេត្វា តតោ បរំ អវសេសំ អរញ្ញំ នាមាតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សតិ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តលក្ខណេ អគាមកេ អរញ្ញេ គណម្ហាឱហីយនាបត្តិ, តត្ថ អវិប្បវាសសីមាយ ផរណំ វិកាលេ គាមប្បវេសនាបត្តិយា អនាបត្តីតិ ឯវមាទិវិនយវិធិ សមេតិ, អញ្ញថា ន សមេតិ.

‘‘ឋបេត្វា គាមូបចារំ អវសេសំ អរញ្ញំ នាមា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តេ គាមូបចារតោ បរោ អរញ្ញន្តិ សិទ្ធេ ‘‘ឋបេត្វា គាម’’ន្តិ វិសេសត្ថោ ន ទិស្សតិ, គាមស្ស បន អរញ្ញភាវប្បសង្គភយា វុត្តន្តិ ចេ? ន, គាមូបចារស្ស អភាវប្បសង្គតោ. សតិ ហិ គាមេ គាមូបចារោ ហោតិ, សោ ច តវ មតេន អរញ្ញភូតោ. កុតោ ទានិ គាមូបចារោ. គាមូបចារោបិ ចេ អរញ្ញសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, បរោវ គាមោតិ កត្វា ន យុត្តំ គាមស្ស អរញ្ញភាវប្បសង្គតោ ច. តស្មា ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឯត្ថ គាមូបចារោបិ ‘‘គាមោ’’ ត្វេវ សង្គហិតោ. តស្មា គាមស្ស អរញ្ញភាវប្បសង្គោ ន យុជ្ជតិ. យទិ ឯវំ ‘‘ឋបេត្វា គាមំ អវសេសំ អរញ្ញំ នាមា’’តិ ឯត្តកំ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, អរញ្ញស្ស បរិច្ឆេទជាននប្បសង្គតោ. តថា ហិ វុត្តោ ‘‘អរញ្ញបរិច្ឆេទោ ន បញ្ញាយតី’’តិ នោ លទ្ធិ. គាមូបចារបរិយន្តោ ហិ ឥធ គាមោ នាម. យទិ ឯវំ ‘‘គាមស្ស ច អរញ្ញស្ស ច បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វត្តព្ពំ, ‘‘អរញ្ញស្ស បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ កិមត្ថំ វុត្តន្តិ ចេ? វុច្ចតេ – អដ្ឋកថាចរិយេន បឋមគាមូបចារំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថ’’ន្តិ សព្ពសិក្ខាបទេ ហិ ពាហិរឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ គាមូបចារំ អរញ្ញំ នាម. គាមបរិច្ឆេទវចនេ បយោជនំ បនេត្ថ នត្ថិ បរិក្ខេបេនេវ បាកដភូតត្តា. ទុតិយគាមូបចារោវ គាមស្ស បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តោ បរិក្ខេបភាវេន អបាកដត្តា. តត្ថ បឋមគាមូបចារោ ចេ អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តោ, តត្ថ ន វត្តព្ពោ. ‘‘និក្ខមិត្វា ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ សន្តេ សុព្យត្តតរំ អរញ្ញបរិច្ឆេទោ ទស្សិតោ ហោតិ, មិច្ឆាគាហោ ច ន ហោតិ.

‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ហិ វុត្តេ អយំ គាមូបចារោវ អរញ្ញំ គាមូបចារស្ស វិភង្គត្តា. យទិ អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អវុត្តកមេវ, អរញ្ញតោ បរន្តិ ច មិច្ឆាគាហោ ហោតីតិ ចេ, ននុ វុត្តំ ‘‘បឋមមេវ ឥទំ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារនិយមនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ? អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ កិញ្ចាបិ ‘‘គាមូបចារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ, ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោតិ បន ឯវំ វចនប្បយោជនំ. អបរិក្ខិត្តស្ស ច គាមស្ស យ្វាយំ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោ’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, តស្ស និយមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អរញ្ញំ នាមា’’តិ បទំ អនុទ្ធរិត្វា ‘‘គាមូបចារោ នាមា’’តិ ឧទ្ធរណស្ស កតត្តា. តត្ថ ‘‘គាមូបចារោ នាមា’’តិ មាតិកាយំ អវិជ្ជមានំ បទំ ឧទ្ធរន្តោ តយោ អត្ថវសេ ទស្សេតិ. សេយ្យថិទំ – អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនមេកោ អត្ថោ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារេន សទ្ធិំ បរិច្ឆេទទស្សនមេកោ, ន កេវលំ អបរិក្ខិត្តស្សយេវ ឧបចារោ វិនយាធិការេ សប្បយោជនោ ទស្សិតព្ពោ, និប្បយោជនោបិ បរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ ឥមិនា បរិយាយេន លព្ភតីតិ អនុសង្គប្បយោជនមេកោ អត្ថោបិ វេទិតព្ពោ.

‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ឥទំ ភគវា តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច អភាសិ. សេយ្យថិទំ – អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិច្ឆេទទស្សនមេកោ, អវិប្បវាសសីមាធិការេ អយមេវ គាមូបចារោតិ ទស្សនមេកោ, តត្ថ ឋិតស្ស ទុតិយោ លេឌ្ឌុបាតោ សព្ពត្ថ គាមប្បដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សកិច្ចកោ ឧបចារោតិ ទស្សនមេកោតិ ឯវំ ភគវា អត្តនោ ទេសនាវិលាសប្បត្តិយា ឯកេកបទុទ្ធារណេន តយោ អត្ថវសេ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

តថា អវិប្បវាសសីមាកម្មវាចាយ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថាបិ បរិក្ខេបេ សតិ គាមំ ឋបេត្វា, អសតិ គាមូបចារំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. បរិក្ខិត្តស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស ច មជ្ឈេ អារាមេ អវិប្បវាសសីមាសម្មន្ននកាលេ អយំ នយោ អតិវិយ យុជ្ជតិ. ឧភយបរិវជ្ជនតោ បុព្ពេ វុត្តនយេន វា ឧភយត្ថ ឧភយំ លព្ភតេវ. ‘‘អន្តរារាមេសុ បន អាចិណ្ណកប្បា ភិក្ខូ អវិប្បវាសសីមំ សម្មន្នន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘អន្តរឃរប្បដិសំយុត្តានំ សេខិយានំ អន្តរារាមេសុ អសម្ភវតោ អន្តរារាមោ ន គាមសង្ខំ គច្ឆតិ, តស្មា តត្ថបិ អវិប្បវាសសីមា រុហតេវា’’តិ ឯកេ. តេ ភិក្ខូ ទុតិយស្ស គាមូបចារស្ស គាមសង្ខាសភាវតោ តាសំ ឥមាយ ទុតិយាយ អវិប្បវាសកម្មវាចាយ អភាវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតព្ពា. អជ្ឈារាមោ បន គាមោបិ សមានោ តិត្ថិយសេយ្យាទិ វិយ កប្បិយភូមីតិ វេទិតព្ពោ.

អាបត្តិយា បរិច្ឆេទំ, តថានាបត្តិយាបិ ច;

ទស្សេតុំ គាមសម្ពន្ធ-សិក្ខាបទវិភាវនេ.

គាមគាមូបចារា ទ្វេ, ទស្សិតា ឥធ តាទិនា;

សីមា សីមូបចារា តុ, អនេកន្តាតិ នុទ្ធដា.

ឧបចារា ច ទ្វេ ហោន្តិ, ពាហិរព្ភន្តរព្ពសា;

បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្ត-ភេទា ចេ ចតុរោ សិយុំ.

អយញ្ហិ ឧបចារសទ្ទោ វិនយបិដកេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អគិលានេនបិ អារាមេ អារាមូបចារេ ឆត្តំ ធារេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧០) ឯវមាទីសុ ពាហិរេ ឧបចារេ ទិស្សតិ. ពាហិរោ ឧបចារោ នាម បរិក្ខេបតោ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ វា ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ. ‘‘អជ្ឈារាមោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អារាមស្ស អន្តោអារាមោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ. អជ្ឈាវសថោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អាវសថស្ស អន្តោអាវសថោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៥០៦) បន ឧបចារសទ្ទោ អព្ភន្តរេ ឧបចារេ ទិស្សតិ. អព្ភន្តរោ ឧបចារោ ច នាម បរិក្ខេបោ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានញ្ច ហោតិ. ឥធ បន បរិក្ខេបោ ‘‘អជ្ឈារាមោ, អជ្ឈាវសថោ’’តិ វា ន វុច្ចតិ, អន្តោ ឯវ អារាមោ, អាវសថោតិ វា. តេសុ ពាហិរព្ភន្តរភេទភិន្នេសុ ទ្វីសុ ឧបចារេសុ អវិប្បវាសសីមាធិការេ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ គាមូបចារោ នាម អព្ភន្តរូបចារោ អធិប្បេតោ, ន ពាហិរោ. ភិក្ខុនិយា អរញ្ញសញ្ញិតតាយ តស្ស ពាហិរស្ស, តស្សា គាមន្តរាបត្តិយា ឋានភូតត្តា ច អព្ភន្តរឧបចារស្សាតិ ឥទមេត្ថ ការណទ្វយំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឥធ អទិន្នាទានបារាជិកវិភង្គេយេវ បឋមោ គាមូបចារោ ទស្សិតោ, សោ ពាហិរោ, ទុតិយោ អព្ភន្តរោតិ វេទិតព្ពោ. បឋមេន ច អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតោ ពាហិរោ ឧបចារោ, ទុតិយេន ច បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបតោ ពាហិរសង្ខាតោ អព្ភន្តរោ ឧបចារោ លេសេន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ចត្តារោបិ ឧបចារា ឥធ ភគវតា ទេសនាវិលាសប្បត្តេន ទេសនាលីលាយ ទស្សិតា ហោន្តីតិ អយំ នយោ សុដ្ឋុ លក្ខេត្វា អាចរិយេហិ សម្មន្តយិត្វា យថានុរូបំ តត្ថ យោជេតព្ពោ. ឥតរថា –

អសម្ពុធំ ពុទ្ធមហានុភាវំ;

ធម្មស្ស គម្ភីរនយត្តតញ្ច;

យោ វណ្ណយេ នំ វិនយំ អវិញ្ញូ;

សោ ទុទ្ទសោ សាសននាសហេតុ.

បាឡិំ តទត្ថញ្ច អសម្ពុធញ្ហិ;

នាសេតិ យោ អដ្ឋកថានយញ្ច;

អនិច្ឆយំ និច្ឆយតោ បរេហិ;

គាមោតិ តេយេវ បុរក្ខតោ សោ.

អនុក្កមេនេវ មហាជនេន;

បុរក្ខតោ បណ្ឌិតមានិ ភិក្ខុ;

អបណ្ឌិតានំ វិមតិំ អកត្វា;

អាចរិយលីលំ បុរតោ ករោតិ.

តត្ថ ហិ បាឡិយំ ‘‘គាមស្ស ឧបចារោ គាមូបចារោ, គាមសង្ខាតោ ឧបចារោ គាមូបចារោ នាមា’’តិ ឧទ្ធរិត្វា គាមស្ស ឧបចារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ (បារា. ៩២) វត្វា បុន គាមសង្ខាតំ ឧបចារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ វុត្តំ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វិកាលេ គាមប្បវេសនគាមន្តរអអប្បវាសសម្មុតិអាទីសុ បរិក្ខេបារហដ្ឋានមេវ គាមូបចារន្តិ វុត្តន្តិ លិខិតំ.

អត្ថតោ ឯកន្តិ ឯត្ថ សង្ខាសទ្ទំ សង្ខាតសទ្ទេន សមានយតិ. ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិ ឥទំ បញ្ចវីសតិយា អវហារានំ សាធារណបទំ. ឋានាចាវនវសេន ច ខីលាទីនិ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិគ្គហណវសេន ចាតិ អត្ថោ. ឋានាចាវនេ យថា សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបាទិំ អនោលោកេត្វាវ អាបត្តិ, តថា ឥហាបីតិ គហេតព្ពា.

‘‘អសុកំ នាម ភណ្ឌំ អវហរិស្សាមី’’តិ សព្ពេសំ ឯកាសយត្តា ‘‘ឯកេនាបី’’តិ វុត្តំ. យទិ អាណត្តិ ឥច្ឆិតព្ពា, សំវិធាវហារោ នាម ឯកោ អវហារោ បរិហាយិតព្ពោ.

ឱកាសបរិកប្បេ ឋានាចាវនាយ គហិតម្បិ ឱកាសបរិកប្បិតត្តា រក្ខតិ. ឱកាសាតិក្កមោវ បមាណំ បុព្ពេ អសុទ្ធចិត្តេន គហិតត្តា. ឥទានិ សុទ្ធចិត្តេន គហិតេបិ ហោតិ ឯវាតិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ឯត្ថ បន វិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកំ ឱលោកេត្វា គហេតព្ពោ.

ឧទ្ធារោ នត្ថីតិ ឋានាចាវនំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឧទ្ធតមត្តេ អវហារោ សកលស្ស បយោគស្ស និដ្ឋាបិតត្តា, ន អត្ថសាធកវសេន. ឧទ្ធារេយេវ រក្ខតីតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទេន បាតនេ ន រក្ខតីតិ អត្ថេ សិទ្ធេបិ អត្ថសាធកវសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ ឧទ្ធរិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘បថព្យារាជបទេសរាជាទយោ ពហូ, តេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘រាជានោ’តិ ពហុវចនំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. កិញ្ចាបិ ពហុវចនំ កតំ, ឥទំ បន ឯកំ ពិម្ពិសារមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. រាជានោតិ កិញ្ចិ អនិទ្ទិសិត្វា សាធារណវសេន កិញ្ចាបិ វុត្តំ, ឥទំ បន ពិម្ពិសារមេវាតិ.

បុព្ពប្បយោគេតិ ឯត្ថ គមនកាលេ មគ្គសោធនាធិករណេ អបាចិត្តិយខេត្តេ ទុក្កដំ, លតាច្ឆេទនាទីសុ បាចិត្តិយមេវ. គន្ត្វា បន កុម្ភិមត្ថកេ ជាតលតាទិច្ឆេទនេ សហបយោគត្តា ទុក្កដំ. ‘‘ឯកភណ្ឌេ ឯវំ ភារិយមិទំ, ‘ត្វម្បិ ឯកបស្សំ គណ្ហ, អហម្បិ ឯកបស្សំ គណ្ហាមី’តិ សំវិទហិត្វា ឧភយេសំ បយោគេន ឋានាចាវនេ កតេ កាយវាចាចិត្តេហិ សមុដ្ឋាតិ. អញ្ញថា សាហត្ថិកំ វា អាណត្តិកស្ស អង្គំ ន ហោតិ, អាណត្តិកំ វា សាហត្ថិកស្សាតិ វុត្តលក្ខណេន វិរុជ្ឈតី’’តិ វិនយគណ្ឋិបទេ លិខិតំ. បិ-សទ្ទោ បនេត្ថ តត្ថេវ លិខិតោ.

កាយវាចាសមុដ្ឋានំ, យស្សា អាបត្តិយា សិយា;

តត្រ វាចង្គំ ចិត្តំវ, កម្មំ នស្សា វិធីយតិ.

កិរិយាកិរិយាទិកំ យញ្ចេ, យម្បិ កម្មត្តយំ ភវេ;

ន យុត្តំ តំ វិរុទ្ធត្តា, កម្មមេកំវ យុជ្ជតីតិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៣១ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា);

ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.