១. បឋមបារាជិកវណ្ណនា

ឥធ បន ឋត្វា សិក្ខាបទានំ កមភេទោ បកាសេតព្ពោ. កថំ – សព្ពសិក្ខាបទានំ យថាសម្ភវំ ទេសនាក្កមោ, បហានក្កមោ, បដិបត្តិក្កមោ, ឧប្បត្តិក្កមោតិ ចតុព្ពិធោ កមោ លព្ភតិ. តត្ថ ភគវតា រាជគហេ ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានន្តេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស យោ ទេសនាក្កមោ អនុញ្ញាតោ, តំ ទេសនាក្កមំ អនុក្កមន្តោវ មហាកស្សបោ បឋមំ បារាជិកុទ្ទេសំ បុច្ឆិ, តទនន្តរំ សង្ឃាទិសេសុទ្ទេសំ, តទនន្តរំ អនិយតុទ្ទេសំ, តទនន្តរំ វិត្ថារុទ្ទេសំ. តទនន្តរំ ភិក្ខុនិវិភង្គញ្ច តេនេវ អនុក្កមេន បុច្ឆិ. តតោ បរំ តយោ អាបត្តិក្ខន្ធេ សង្គហេតុំ វិនា គណនបរិច្ឆេទេន សេខិយធម្មេ បុច្ឆិ. អាបត្តិក្ខន្ធេ សភាគតោ បដ្ឋាយ បុច្ឆន្តោ វីសតិខន្ធកេ បុច្ឆិ. និទានុទ្ទេសន្តោគធានំ វា សរូបេន អនុទ្ទិដ្ឋានំ បុច្ឆនត្ថំ ខន្ធកេ បុច្ឆិ. ឯតេន ខន្ធកេ បញ្ញត្តា ថុល្លច្ចយាបិ សង្គហិតា ហោន្តិ. បុច្ឆិតានុក្កមេនេវ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ព្យាកាសិ. អយមេត្ថ ទេសនាក្កមោ. ឧភតោវិភង្គខន្ធកតោ បន ឧច្ចិនិត្វា តទា បរិវារោ វិសុំ បាឡិ កតោ, ឥមមេវ វចនំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន ខន្ធកំ បរិវារេបិ អារោបយិំសូ’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គឦតិកថា). អបិច បាឡិយំ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន ឧភតោវិភង្គេ បុច្ឆិ. បុដ្ឋោ បុដ្ឋោ អាយស្មា ឧបាលិ វិស្សជ្ជេសី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៩) ឯត្តកមេវ វុត្តំ. តស្មា ថេរោ ឧភតោវិភង្គេ ឯវ បុច្ឆិ. វិស្សជ្ជន្តោ បន អាយស្មា ឧបាលិ និរវសេសំ ទស្សេន្តោ ខន្ធកបរិវារេ អន្តោ កត្វា ទេសេសិ. គណសជ្ឈាយកាលេ បន តទា ខន្ធកបរិវារា វិសុំ បាឡិ កតាតិ អយមេត្ថ ទេសនាក្កមោ.

យទិ ឯវំ និទានុទ្ទេសោ បឋមទេសនាតិ ចេ? ន, ឧបោសថក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១៣៣) ‘‘យានិ មយា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ, តានិ នេសំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ វចនតោ, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វចនតោ ច. អកុសលាព្យាកតានំ អាបត្តីនំ ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយិកាសវដ្ឋានិយត្តា យថាភូតំ សីលសំវរកេន បរិវជ្ជនេន បហាតព្ពត្តា បហានក្កមោបេត្ថ សម្ភវតិ ‘‘តាវទេវ ចត្តារិ អករណីយានិ អាចិក្ខិតព្ពានី’’តិ វចនតោ. តថា ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (ម. និ. ៣.៧៥; វិភ. ៥០៨) វចនតោ យថាភូតំ អាចិក្ខនសិក្ខនេន បដិបត្តិក្កមោបិ សម្ភវតិ. យថុទ្ទេសក្កមំ បរិយាបុណិតព្ពបរិយត្តិអត្ថេនាបិ បដិបត្តិក្កមោ, ឯវមិមេហិ តីហិ កមេហិ ទេសេតព្ពានមេតេសំ សិក្ខាបទានំ យថាសម្ភវំ ឧប្បត្តិក្កមោ សម្ភវតិ. តថា ហិ យំ យំ សាធារណំ, តំ តំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧប្បន្នេ ឯវ វត្ថុស្មិំ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្ម’’ន្តិអាទិនា នយេន ភិក្ខុនីនម្បិ បញ្ញត្តំ. យតោ ភិក្ខុនីនំ តំ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ ន សិយា, តតោ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ តស្មិំ នត្ថីតិ (បរិ. ២០១-២០២) បរិវារវចនំ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯត្តាវតា បុរិមេន កមត្តយេន យំ បឋមំ ទេសេតព្ពំ, តំ បារាជិកុទ្ទេសេ បឋមុប្បន្នត្តា មេថុនធម្មបារាជិកំ សព្ពបឋមំ ទេសេតុកាមោ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ‘‘តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតី’’តិ (បារា. ២៣) វេសាលិយមេវ បាបេត្វា ឋបេសិ.

ឥទានិ សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ បញ្ញាបនវិធានំ វេទិតព្ពំ. កថំ? ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ (បារា. ៣៩, ៤៣) ឯវំ សឧទ្ទេសអនុទ្ទេសភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ បាតិមោក្ខេ សរូបតោ អាគតា បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធា សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិ នាម. សាបិ ទ្វិធា សបុគ្គលាបុគ្គលនិទ្ទេសភេទតោ. តត្ថ យស្សា បញ្ញត្តិយា អន្តោ អាបត្តិយា សហ, វិនា វា បុគ្គលោ ទស្សិតោ, សា សបុគ្គលនិទ្ទេសា. ឥតរា អបុគ្គលនិទ្ទេសា.

តត្ថ សបុគ្គលនិទ្ទេសា ទ្វិធា អទស្សិតទស្សិតាបត្តិភេទតោ. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មា វេទិតព្ពា. ‘‘បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៣៩, ៤៤, ៨៩, ៩១, ១៦៧, ១៧១, ១៩៥, ១៩៧) ហិ បុគ្គលោវ តត្ថ ទស្សិតោ, នាបត្តិ. ទស្សិតាបត្តិកា នាម ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខេ អាគតា សត្តរស សង្ឃាទិសេសា ធម្មា. ‘‘អយម្បិ ភិក្ខុនី បឋមាបត្តិកំ ធម្មំ អាបន្នា និស្សារណីយំ សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ (បាចិ. ៦៨៣, ៦៨៧) ហិ តត្ថ អាបត្តិ ទស្សិតា សទ្ធិំ បុគ្គលេន.

តថា អបុគ្គលនិទ្ទេសាបិ អទស្សិតទស្សិតាបត្តិភេទតោ ទ្វិធា. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម សេខិយា ធម្មា. វុត្តាវសេសា ទស្សិតាបត្តិកាតិ វេទិតព្ពា.

សាបិ ទ្វិធា អនិទ្ទិដ្ឋការកនិទ្ទិដ្ឋការកភេទតោ. តត្ថ អនិទ្ទិដ្ឋការកា នាម សុក្កវិសដ្ឋិមុសាវាទោមសវាទបេសុញ្ញភូតគាមអញ្ញវាទកឧជ្ឈាបនកគណភោជនបរម្បរភោជនសុរាមេរយអង្គុលិបតោទកហសធម្មអនាទរិយតលឃាតកជតុមដ្ឋកសិក្ខាបទានំ វសេន បញ្ចទសវិធា ហោន្តិ. តត្ថ និទ្ទិដ្ឋការកេ មិស្សាមិស្សភេទោ វេទិតព្ពោ – តត្ថ ឧបយោគភុម្មវិភត្តិយោ ឯកំសេន មិស្សា. អវសេសា មិស្សា ច អមិស្សា ច. សេយ្យថិទំ – បច្ចត្តំ តាវ ទ្វីសុ អនិយតេសុ ឧបយោគេន មិស្សំ, ទ្វាទសសុ បាដិទេសនីយេសុ ករណេន មិស្សំ, ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តសិក្ខាបទេសុ សាមិករណេហិ, ឩនវីសតិវស្សេ ភុម្មេន, មោហនកេ ឧបយោគសាមិភុម្មេហិ. យស្មា ‘‘វិវណ្ណក’’ន្តិ ភាវោ អធិប្បេតោ, ន កត្តា, តស្មា វិវណ្ណកសិក្ខាបទំ យទា ន សម្ភវតិ, ឯវំ បច្ចត្តំ បញ្ចវិធំ មិស្សំ ហោតិ. សេសេសុ បឋមានិយតំ ឋបេត្វា អាទិម្ហិ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ឯវមាគតំ បច្ចត្តំ វា, ទុតិយានិយតំ ឋបេត្វា បណីតភោជនសមណុទ្ទេសតតិយចតុត្ថបាដិទេសនីយសិក្ខាបទេសុ មជ្ឈេ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ឯវមាគតំ បច្ចត្តំ វា, ទុព្ពចកុលទូសកសំសដ្ឋសិក្ខាបទេសុ អាទិម្ហិ កេវលំ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាគតំ បច្ចត្តំ វា, ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទេ មជ្ឈេ អាគតំ បច្ចត្តំ វា អញ្ញាយ វិភត្តិយា អមិស្សមេវ ហោតិ. តត្ថ ភេទានុវត្តកតុវដ្ដនទ្វយសំសដ្ឋទុតិយបាដិទេសនីយសិក្ខាបទេសុ ពហុវចនំ, ឥតរត្ថ សព្ពត្ថ ឯកវចនមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

តថា ឧបយោគោ ទ្វីសុ វិកប្បនសិក្ខាបទេសុ, តន្តវាយសិក្ខាបទេ ច បច្ចត្តេន មិស្សោ, អភិហដសិក្ខាបទេ ករណេន, រាជសិក្ខាបទេ ករណសាមិបច្ចត្តេហីតិ ឧបយោគោ តិធា មិស្សោ ហោតិ. ករណញ្ច កុដិការមហល្លកទុតិយកថិនទ្វេភាគនិសីទនសន្ថតទុព្ពណ្ណករណសិក្ខាបទេសុ ឆសុ បច្ចត្តេន មិស្សំ, បឋមតតិយកថិនអដ្ឋង្គុលបាទកនិសីទនកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិកវស្សិកសាដិកឧទកសាដិកទ្វេធម្មបច្ចាសីសនសិក្ខាបទេសុ អដ្ឋសុ សាមិនា មិស្សន្តិ ករណំ ទ្វិធា មិស្សំ ហោតិ. អវសេសេសុ ឆព្ពស្សវស្សិកសាដិកទ្វត្តិច្ឆទនាវសថបិណ្ឌមហានាមគរុលហុបាវុរណសិក្ខាបទេសុ សត្តសុ ករណវិភត្តិ អញ្ញវិភត្តិយា អមិស្សា, អច្ចេកឯឡកលោមសិក្ខាបទេសុ សាមិវិភត្តិ ករណវិភត្តិយា មិស្សា. អតិរេកបត្តភេសជ្ជសិក្ខាបទេសុ អគ្គហិតគ្គហណេន សាមិវិភត្តិ អមិស្សាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវ និទ្ទិដ្ឋការកេសុ សិក្ខាបទេសុ –

បញ្ចធា ច តិធា ចេវ, ទ្វិធា ចេបិ តថេកធា;

ភិន្នា វិភត្តិយោ បញ្ច, សព្ពេកាទសធា សិយុំ.

ឯវំ តាវ យថាវុត្តេសុ សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិសង្ខាតេសុ សិក្ខាបទេសុ អគ្គហិតគ្គហណេន បញ្ញាសុត្តរេសុ តិសតេសុ នវុតិអនិទ្ទិដ្ឋការកេ វជ្ជេត្វា និទ្ទិដ្ឋការកានិ អតិរេកសដ្ឋិទ្វិសតានិ ហោន្តិ. តេសុ បច្ចត្តករណានិ តិំសុត្តរានិ ទ្វិសតានិ ហោន្តិ. តេសុ អមិស្សបច្ចត្តករណានិ ទ្វាទសុត្តរានិ ទ្វិសតានិ, មិស្សបច្ចត្តករណានិ អដ្ឋារស ហោន្តិ. អវសេសេសុ តិំសតិយា សិក្ខាបទេសុ មិស្សោបយោគករណានិ បញ្ច ហោន្តិ, មិស្សករណានិ ចុទ្ទស, អមិស្សានិ សត្ត, មិស្សាមិស្សករណានិ ទ្វេ, អមិស្សានិ ទ្វេតិ សព្ពេសុបិ និទ្ទិដ្ឋការកេសុ ភេទានុវត្តកទុព្ពចកុលទូសកបឋមទុតិយតតិយកថិនអភិហដកុដិការមហល្លកវិកប្បនទ្វយទ្វេភាគឆព្ពស្សនិសីទនសន្ថតឯឡកលោមាតិរេកបត្តភេសជ្ជវស្សិកសាដិកតន្តវាយអច្ចេកឆារត្តទ្វ បញ្ចត្តិំសេសុ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ នត្ថិ. ទុតិយានិយតបណីតភោជនសមណុទ្ទេសតតិយចតុត្ថបាដិទេសនីយេសុ មជ្ឈេ អត្ថិ.

ឯត្តាវតា សឧទ្ទេសានុទ្ទេសទុកំ, សបុគ្គលាបុគ្គលនិទ្ទេសទុកំ, បច្ចេកទស្សិតាបត្តិទុកទ្វយំ, អនិទ្ទិដ្ឋការកទុកំ, តត្ថ និទ្ទិដ្ឋការកេសុ បច្ចត្តភុម្មទុកំ, សយោបនាយោបនទុកំ, អយោបនមជ្ឈេយោបនទុកំ, ឯកានេកវចនទុកន្តិ នវ ទុកានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ. វិសេសការណំ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ សម្បត្តេ អាវិភវិស្សតិ. ឯវំ តាវ សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិំ ញត្វា សេសវិនយបិដកេ យា កាចិ បញ្ញត្តិ អនុទ្ទេសបញ្ញត្តីតិ វេទិតព្ពា. សា បទភាជនន្តរាបត្តិវិនីតវត្ថុបដិក្ខេបបញ្ញត្តិអវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទវសេន ឆព្ពិធា ហោតិ.

តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន ខយិតេ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស (បរិ. ១៥៧-១៥៨), វដ្ដកតេ មុខេ អច្ឆុបន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៧៣) ឯវមាទិកា បទភាជនេ សន្ទិស្សមានាបត្តិ បទភាជនសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ កាតព្ពា, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ (បារា. ៨៥) អន្តរាបត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវាបដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៧) ឯវមាទិ វិនីតវត្ថុសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘សង្ឃភេទកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១៥) ឯវមាទិ បដិក្ខេបសិក្ខាបទំ នាម.

យស្មា បន តេន តេន បដិក្ខេបេន ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សមគ្គំ សង្ឃំ អធម្មសញ្ញី ភិន្ទេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ. យោ បន ភិក្ខុ ទុដ្ឋចិត្តោ ភគវតោ ជីវមានកសរីរេ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ. យានិ សន្ធាយ ‘‘ឯកស្ស ឆេជ្ជកា ហោតិ, ចតុន្នំ ថុល្លច្ចយំ, ចតុន្នញ្ចេវ អនាបត្តិ, សព្ពេសំ ឯកវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អត្ថាបត្តិ តិដ្ឋន្តេ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, នោ បរិនិព្ពុតេ’’តិ (បរិ. ៣២៣) ច វុត្តំ. តេន ន កេវលំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ជានំ សង្ឃភេទកោ អនុបសម្បន្នោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទមេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ សាធកំ ហោតិ. ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១០៩) ឯវមាទីសុ បន ឧបជ្ឈាយាទីនំ ទុក្កដមេវ បញ្ញត្តំ, ន បណ្ឌកាទីនំ បារាជិកាបត្តិ. ន ហិ តេសំ ភិក្ខុភាវោ អត្ថិ. យតោ សិយា បារាជិកាបត្តិ. តថា ‘‘ន អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៦៧, ៧៨, ៧៩) ឯវមាទិកញ្ច បដិក្ខេបសិក្ខាបទមេវ នាម.

ខន្ធកេសុ បញ្ញត្តទុក្កដថុល្លច្ចយានិ បញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘តេន ហិ, សារិបុត្ត, ភេទានុវត្តកេ ថុល្លច្ចយំ ទេសាបេហី’’តិ (ចូឡវ. ៣៤៥) វុត្តំ, ថុល្លច្ចយម្បិ តត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. ឥទំ តេសំ វិភត្តិកម្មក្ខណេ អបញ្ញត្តត្តា អវិជ្ជមានម្បិ ភគវតោ វចនេន វិសុទ្ធក្ខណេបិ វិជ្ជមានំ ជាតន្តិ ឯកេ. ‘‘ភេទានុវត្តកេ ទេសាបេហី’’តិ វចនតោ សេសភេទានុវត្តកានំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សង្ឃភេទកានំ អនុវត្តេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តថា សព្ពានិ ខន្ធកវត្តានិ, វិនយកម្មានិ ច តត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆន្តិ. យថាហ ‘‘បញ្ញត្តេ តំ ឧបាលិ មយា អាគន្តុកានំ ភិក្ខូនំ អាគន្តុកវត្តំ…បេ… ឯវំ សុបញ្ញត្តេ ខោ មយា ឧបាលិ សិក្ខាបទេ’’តិអាទិ. ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចំ វា គីតំ វា វាទិតំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៨៣៤) ឥមិនា សុត្តេន ភិក្ខុនី នច្ចេយ្យ វា គាយេយ្យ វា វាទេយ្យ វា, បាចិត្តិយន្តិ ឯវមាទិកំ យំ កិញ្ចិ អដ្ឋកថាយ ទិស្សមានំ អាបត្តិជាតំ វិនយកម្មំ វា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទំ នាម. ឆព្ពិធម្បេតំ ឆហិ អាការេហិ ឧទ្ទេសារហំ ន ហោតីតិ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. សេយ្យថិទំ – បញ្ចហិ ឧទ្ទេសេហិ យថាសម្ភវំ វិសភាគត្តា ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតានំ សភាគវត្ថុកម្បិ ទុក្កដថុល្លច្ចយទ្វយំ អសភាគាបត្តិកត្តា អន្តរាបត្តិបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានំ, នានាវត្ថុកាបត្តិកត្តា បដិក្ខេបសិក្ខាបទានំ, កេសញ្ចិ វិនីតវត្ថុបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានញ្ច អទស្សិតាបត្តិកត្តា, អទស្សិតវត្ថុកត្តា ភេទានុវត្តកថុល្លច្ចយស្ស, អទស្សិតាបត្តិវត្ថុកត្តា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទានន្តិ. ឯត្តាវតា ‘‘ទុវិធំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ សឧទ្ទេសានុទ្ទេសភេទតោ’’តិ យំ វុត្តំ, តំ សមាសតោ បកាសិតំ ហោតិ.

បញ្ញត្តិយំ តាវ –

‘‘ការកោ ឥធ និទ្ទិដ្ឋោ, អបេក្ខាយ អភាវតោ;

បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានា-ភាវតោ ច អាទិតោ យោបនេន សហា’’តិ. –

អយំ នយោ វេទិតព្ពោ. តស្សត្ថោ – យេ តេ អនិទ្ទិដ្ឋការកា បុព្ពេ វុត្តប្បភេទា សុក្កវិសដ្ឋិអាទយោ សិក្ខាបទវិសេសា, តេសុ អធិប្បាយកម្មវត្ថុបុគ្គលបយោគេ អបេក្ខាយ ភាវតោ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ តេសំ សាបេក្ខភាវទស្សនត្ថំ. តំ សព្ពំ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អាវិភវិស្សតិ, ឥធ បន បារាជិកបញ្ញត្តិយំ អបេក្ខាយ អភាវតោ ការកោ និទ្ទិដ្ឋោ. យោ បន ការកោ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤៦២, ៤៧២, ៤៧៥) វិយ បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានាភាវតោ ករណាទិវសេន អនិទ្ទិសិត្វា បច្ចត្តវសេន និទ្ទិដ្ឋោ អបេក្ខាយ អភាវតោ. តត្ថ និទ្ទិសិយមានោ សេសទុតិយានិយតបណីតភោជនំ សមណុទ្ទេសតតិយចតឧត្ថបាដិទេសនីយេសុ វិយ មជ្ឈេ អនិទ្ទិសិត្វា ‘‘ន ហេវ ខោ បន…បេ… ឱភាសិតុ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៤៥៣) វិយ បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានាភាវតោ ឯវ អាទិម្ហិ និទ្ទិដ្ឋោ. អាទិម្ហិ និទ្ទិសិយមានោបិ បុព្ពេ វុត្តប្បភេទេសុ ភេទានុវត្តកាទីសុ បញ្ចត្តិំសេសុ សិក្ខាបទេសុ វិយ អនិទ្ទិសិត្វា បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានាភាវតោ ឯវ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិតោវ យោបន-សទ្ទេន សហ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯវំ និទ្ទិសិយមានោបិ សោ យស្មា ‘‘យា បន ភិក្ខុនិយោ ទ្វេ ឯកមញ្ចេ តុវដ្ដេយ្យុ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៩៣៣) អាបត្តិ វិយ បរប្បភវំ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ឯកវចនេន និទ្ទិដ្ឋោ. មេថុនធម្មាបត្តិបិ បរប្បភវា ‘‘ទ្វយំទ្វយសមាបត្តី’’តិ (បារា. ៣៩) វចនតោតិ ចេ? តំ ន, អធិប្បាយជាននតោ. អនេកិស្សា ឯវ ភិក្ខុនិយា អាបត្តិ, ន ឯកិស្សាតិ និយមោ តត្ថ អត្ថិ, ន ឯវំ ឥធ និយមោតិ អនិយមិតាធិប្បាយោ. លម្ពីមុទុបិដ្ឋីនំ កុតោ ‘‘ទ្វយំទ្វយសមាបត្តី’’តិ (បារា. ៥៥) វចនតោ តេសំ មេថុនធម្មាបត្តិ. អយមត្ថោ ចតស្សោ មេថុនធម្មបច្ចយាតិ អដ្ឋវត្ថុកំ សន្ធាយ ‘‘ឆេជ្ជំ សិយា មេថុនធម្មបច្ចយា’’តិ (បរិ. ៤៨១) ច បរិវារេ វុត្តវចនេន សាធេតព្ពោ.

ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទេ តិណ្ណំ ឧទ្ធំ ន សមនុភាសិតព្ពា, ន សង្ឃេន សង្ឃំ ឯកតោ កាតព្ពន្តិ. នយទស្សនត្ថំ អាទិតោវ ‘‘ភិក្ខូ ហោន្តី’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសំ កត្វា បុន ‘‘ឯកោ វា ទ្វេ វា តយោ វា’’តិ (បារា. ៤១៨) វុត្តំ, អញ្ញថា ន តតោ ឧទ្ធំ ‘‘អនុវត្តកា ហោន្តី’’តិ អាបជ្ជតិ. តតោ និទានវិរោធោ. បញ្ចសតមត្តា ហិ តទនុវត្តកា អហេសុំ. យំ បន សត្តសតិកក្ខន្ធកេ ‘‘សង្ឃោ ចត្តារោ បាចីនកេ ភិក្ខូ, ចត្តារោ បាវេយ្យកេ ភិក្ខូ សម្មន្នេយ្យ …បេ… សម្មតា’’តិអាទិ (ចូឡវ. ៤៥៦) ញត្តិទុតិយកម្មំ វុត្តំ, តំ ‘‘ឧព្ពាហិកាយ ឥមំ អធិករណំ វូបសមេតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា តេហិ កត្តព្ពវិធានំ. សម្មុតិករណមេវ វា តតិយំ កត្វា កប្បតិ. ន ហិ តេ តេន កម្មេន កម្មារហា កម្មកតា ហោន្តិ. យស្ស សង្ឃោ កម្មំ ករោតិ, សោ កម្មារហោតិ លក្ខណំ. ន ច តទា សង្ឃោ តេសំ អដ្ឋន្នម្បិ ភិក្ខូនំ កម្មំ អកាសិ. ភជាបិយមានា តេ កម្មបត្តភាវំ ភជន្តិ. អធិករណវូបសមកម្មស្ស បត្តា យុត្តា សង្ឃេន កតាតិ កត្វា កម្មបត្តា ឯវ ហិ តេ ហោន្តិ. ‘‘តេ ភិក្ខូ ភិក្ខូហិ យាវតតិយំ សមនុភាសិតព្ពា តស្ស បដិនិស្សគ្គាយា’’តិ (បារា. ៤១៨) វចនតោ តេហិ កត្តព្ពវិធានំ. សម្មុតិករណមេវ កម្មំ ហោតីតិ ចេ? តំ ន, អធិប្បាយជាននតោ, តស្ស បដិនិស្សគ្គាយ ឯវ តេ ភិក្ខូ កម្មារហា កាតព្ពា, ន ទោសាគតិវសេនាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ន ហិ បាចីនកាទីនំ សម្មុតិយា អធិករណវូបសមសិទ្ធិ វិយ តេសំ សមនុភាសនកម្មេន តស្ស បដិនិស្សគ្គសិទ្ធិ ហោតិ, សម្មុតិ នាមេសា បឋមំ អនុមតិំ គហេត្វា យាចិត្វាវ ករីយតិ, ន តថា កម្មន្តិ. កម្មករណេ បន តទត្ថសិទ្ធិ ហោតិយេវ. បរសម្មុតិយា ពហុតរាវ សម្មន្និតព្ពាតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘មេថុនធម្ម’’ន្តិ ឯវំ ពាហុល្លនយេន លទ្ធនាមកំ សកបយោគេន វា បរបយោគេន វា អត្តនោ និមិត្តស្ស សកមគ្គេ វា បរមគ្គេ វា បរនិមិត្តស្ស វា សកមគ្គេ ឯវ បវេសនបវិដ្ឋដ្ឋិតឧទ្ធរណេសុ យំ កិញ្ចិ ឯកំ បដិសាទិយនវសេន សេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោតិ. កេចិ បន ‘‘បវេសនាទីនិ ចត្តារិ វា តីណិ វា ទ្វេ វា ឯកំ វា បដិសេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ សាទិយតិ, ឋិតំ សាទិយតិ, ឧទ្ធរណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’តិអាទី’’តិ (បារា. ៥៨) វទន្តិ. តេសំ មតេន ចតូសុបិ ចតស្សោ បារាជិកាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. តេយេវ ឯវំ វទន្តិ – អាបជ្ជតុ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិ, មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា តំភាគិយាតិ អត្តនោ វីតិក្កមេ បារាជិកាបត្តិយោ, សង្ឃាទិសេសាបត្តិញ្ច អាបជ្ជិត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ គហដ្ឋកាលេ មេថុនាទិកំ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា បុន បព្ពជិត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ឯកំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ ឯកមនេកំ វា បដិករិត្វាវ សោ បុគ្គលោ យស្មា និរាបត្តិកោ ហោតិ, តស្មា សោ គហដ្ឋកាលេ សាបត្តិកោវាតិ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នស្សាបិ អត្ថេវ អាបត្តិ. វុដ្ឋានទេសនាហិ បន អសុជ្ឈនតោ ‘‘បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ន វុត្តំ. គណនបយោជនាភាវតោ កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, អថ ខោ បទភាជនេ (បារា. ៥៨) ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ វចនេនាយមត្ថោ សិទ្ធោតិ យុត្តិញ្ច វទន្តិ.

យទិ ឯវំ មាតិកាយម្បិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, បារាជិក’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, បារាជិកស្ស អនវសេសវចនម្បិ ន យុជ្ជេយ្យ. សព្ពេបិ ហិ អាបត្តិក្ខន្ធេ, ភិក្ខុគណនញ្ច អនវសេសេត្វា តិដ្ឋតីតិ អនវសេសវចនន្តិ កត្វា បវេសេវ អាបត្តិ, ន បវិដ្ឋាទីសុ. តមេវេកំ សន្ធាយ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) បារាជិកាបត្តិម្បិ អន្តោ កត្វា និទានុទ្ទេសវចនំ វេទិតព្ពំ. តស្មា មាតិកាយំ ‘‘បារាជិក’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បារាជិកោ ហោតី’’តិ (បារា. ៤២, ៤៤) បុគ្គលនិទ្ទេសវចនំ តេន សរីរពន្ធនេន ឧបសម្បទាយ អភព្ពភាវទីបនត្ថំ. ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បទភាជនេ វចនំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្សាបិ បារាជិកស្ស អសំវាសស្ស សតោ បុគ្គលស្ស អថេយ្យសំវាសកភាវទីបនត្ថំ. ន ហិ សោ សំវាសំ សាទិយន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ, តស្មា ឧបសម្បន្នោ ‘‘ភិក្ខូ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទេន ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩) អនុបសម្បន្នស្ស តទភាវតោ សិទ្ធោ សោ ឧបសម្បន្នោ ‘‘ភិក្ខូ’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ, តេន បទសោធម្មំ, សហសេយ្យញ្ច ជនេតិ, ភិក្ខុបេសុញ្ញាទិញ្ច ជនេតីតិ វេទិតព្ពំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៣៩).

និទានា មាតិកាភេទោ, វិភង្គោ តន្និយាមកោ;

តតោ អាបត្តិយា ភេទោ, អនាបត្តិ តទញ្ញថាតិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៣-៤៤) –

អយំ នយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សុទិន្នវត្ថុ (បារា. ២៤ អាទយោ)-មក្កដិវត្ថុ (បារា. ៤០ អាទយោ)-វជ្ជិបុត្តកវត្ថុ (បារា. ៤៣) ចាតិ តិប្បភេទវត្ថុ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស និទានំ នាម. តតោ និទានា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ…បេ… អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៤៤) ឥមិស្សា មាតិកាយ ភេទោ ជាតោ. តត្ថ ហិ ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ (បារា. ៤៤) ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ, ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តញ្ច ខោ ឥត្ថិយា, នោ បុរិសេ, នោ បណ្ឌកេ, នោ ឧភតោព្យញ្ជនកេ ចា’’តិ មក្កដិបារាជិកោ វិយ អញ្ញោបិ លេសំ ឱឌ្ឌេតុំ សក្កោតិ, តស្មា តាទិសស្ស អលេសោកាសស្ស ទស្សនត្ថំ ឥទំ វុច្ចតិ, មក្កដិសង្ខាតា និទានា ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ មាតិកាយ វចនភេទោ, ន ឥត្ថិយា ឯវ មេថុនសិទ្ធិទស្សនតោ. តស្មា វិភង្គោ តន្និយាមកោ តស្សា មាតិកាយ អធិប្បេតត្ថនិយាមកោ វិភង្គោតិ. វិភង្គេ ហិ ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសា. មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ, តិរច្ឆានគតបុរិសស្ស ទ្វេ មគ្គេ’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន សព្ពលេសោកាសំ បិទហិត្វា និយមោ កតោ. ឯត្ថាហ – យទិ ឯវំ សាធារណសិក្ខាបទវសេន វា លិង្គបរិវត្តនវសេន វា ន កេវលំ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនីនម្បិ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ វិភង្គេ វត្តព្ពំ សិយា. តទវចនេន ហិ ភិក្ខុនី បុរិសលិង្គបាតុភាវេន ភិក្ខុភាវេ ឋិតា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘នាហំ ឧបសម្បទាករណកាលេ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នា, តស្មា ន អបច្ចក្ខាតសិក្ខាបិ មេថុនធម្មេន បារាជិកា ហោមី’’តិ. វុច្ចតេ – យថា វុត្តំ, តថា ន វត្តព្ពំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. តថា វុត្តេ ភិក្ខុនីនម្បិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អត្ថីតិ អាបជ្ជតិ. តញ្ចានិដ្ឋំ. ឥទមបរមនិដ្ឋំ ‘‘សព្ពសិក្ខាបទានិ សាធារណានេវ នាសាធារណានី’’តិ. អបិចាយំ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នាវ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈំ តមេវ ឧបសម្បទំ តានិ វស្សានិ ភិក្ខូហិ សង្គមិតុ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៦៩) វុត្តំ. តតោ អាបត្តិយា ភេទោតិ តតោ វិភង្គតោ ‘‘អក្ខយិតេ សរីរេ បារាជិកំ, យេភុយ្យេន ខយិតេ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៧៣, បរិ. ១៥៧) អាបត្តិយា ភេទោ ហោតិ. អនាបត្តិ តទញ្ញថាតិ តតោ ឯវ វិភង្គតោ យេន អាការេន អាបត្តិ វុត្តា, តតោ អញ្ញេនាការេន អនាបត្តិភេទោវ ហោតិ. ‘‘សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស, ន សាទិយតិ, អនាបត្តី’’តិ ហិ វិភង្គេ អសតិ ន បញ្ញាយតិ. ឯត្តាវតា ‘‘និទានា មាតិកាភេទោ’’តិ អយំ គាថា សមាសតោ វុត្តត្ថា ហោតិ. វិសេសការណំ បន តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អាវិភវិស្សតិ.

បឋមបញ្ញត្តិ តាវ បឋមពោធិំ អតិក្កមិត្វា បញ្ញត្តត្តា, អាយស្មតោ សុទិន្នស្ស អដ្ឋវស្សិកកាលេ បញ្ញត្តត្តា ច រត្តញ្ញុមហត្តំ បត្តកាលេ បញ្ញត្តា, ទុតិយបញ្ញត្តិ ពាហុសច្ចមហត្តំ បត្តកាលេ. សោ ហិ អាយស្មា មក្កដិបារាជិកោ យថា មាតុគាមប្បដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ តិរច្ឆានគតិត្ថី ន អធិប្បេតា, តថា ឥធាបីតិ សញ្ញាយ ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ…បេ… តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា, នោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ (បារា. ៤១) អាហ. តតិយបញ្ញត្តិ លាភគ្គមហត្តំ បត្តកាលេ ឧប្បន្នា ‘‘យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា’’តិអាទិ (បារា. ៤៣) វចនតោ, វេបុល្លមហត្តម្បិ ឯត្ថេវ លព្ភតីតិ ឥមំ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ តិវិធម្បិ វត្ថុំ ឧបាទាយ ចតុព្ពិធម្បិ តំ កាលំ បត្វា បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យោ បនាតិ អនវសេសបរិយាទានបទំ. ភិក្ខូតិ តស្ស អតិប្បសង្គនិយមបទំ. ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ តស្ស វិសេសនវចនំ. ន ហិ សព្ពោបិ ភិក្ខុនាមកោ, យា ភគវតា យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នភិក្ខូនំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន សិក្ខិតព្ពា សិក្ខា វិហិតា, ‘‘ឯត្ថ សហ ជីវន្តី’’តិ យោ ច សាជីវោ វុត្តោ, តំ ឧភយំ សមាបន្នោវ ហោតិ. កទា បន សមាបន្នោ ហោតិ? យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នសមនន្តរមេវ តទុភយំ ជានន្តោបិ អជានន្តោបិ តទជ្ឈុបគតត្តា សមាបន្នោវ នាម ហោតិ. សហ ជីវន្តីតិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, បារាជិកភាវំ វា ន បាបុណាតិ. យំ បន វុត្តំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សិក្ខាសមាបន្នោ សាជីវំ អវីតិក្កមន្តោ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ, តំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. ន ហិ សិក្ខំ អបរិបូរេន្តោ, កាមវិតក្កាទិពហុលោ វា ឯកច្ចំ សាវសេសំ សាជីវំ វីតិក្កមន្តោ វា សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ នាម ន ហោតិ.

ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន ចតុក្កំ លព្ភតិ – ‘‘អត្ថិ ភិក្ខុ សិក្ខាសមាបន្នោ សីលានិ បច្ចវេក្ខន្តោ ន សាជីវសមាបន្នោ អចិត្តកំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តោ, អត្ថិ ន សិក្ខាសមាបន្នោ កាមវិតក្កាទិពហុលោ សាជីវសមាបន្នោ និរាបត្តិកោ, អត្ថិ ន សិក្ខាសមាបន្នោ ន ច សាជីវសមាបន្នោ អនវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, អត្ថិ ឧភយសមាបន្នោ សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ’’តិ. អយមេត្ថ ចតុត្ថោ ភិក្ខុ ឧក្កដ្ឋោ ឥធ អធិប្បេតោ សិយា. ន ហិ ភគវា អនុក្កដ្ឋំ វត្តុំ យុត្តោតិ ចេ? ន, ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វចនវិរោធតោ, ឧក្កដ្ឋគ្គហណាធិប្បាយេ សតិ ‘‘សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សិក្ខត្តយសមាបន្នោ ហិ សព្ពុក្កដ្ឋោ. ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ បរតោ វចនំ អបេក្ខិត្វា អធិសីលសិក្ខាវ វុត្តាតិ ចេ? ន, តស្សាបិ អភព្ពត្តា. ន ហិ អធិសីលសិក្ខំ បរិបូរេន្តោ, សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ មេថុនធម្មំ បដិសេវិតុំ ភព្ពោ, តំ សិក្ខំ អបរិបូរេន្តោ, សាជីវញ្ច វីតិក្កមន្តោយេវ ហិ បដិសេវេយ្យាតិ អធិប្បាយា. តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យស្មា សិក្ខាបទសង្ខាតោ សាជីវោ អធិសីលសិក្ខមេវ សង្គណ្ហាតិ, ន ឥតរសិក្ខាទ្វយំ, តស្មា ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វុត្តំ. តស្មា អធិសីលសិក្ខាយ សង្គាហកោ សាជីវោ សិក្ខាសាជីវោតិ វុត្តោ. ឥតិ សាជីវវិសេសនត្ថំ សិក្ខាគ្គហណំ កតំ. តទត្ថទីបនត្ថមេវ វិភង្គេ សិក្ខំ អបរាមសិត្វា ‘‘តស្មិំ សិក្ខតិ, តេន វុច្ចតិ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ (បារា. ៤៥) វុត្តំ. តេន ឯកមេវិទំ អត្ថបទន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តញ្ច ឧបសម្បទូបគមនន្តរតោ បដ្ឋាយ សិក្ខនាធិការត្តា ‘‘សិក្ខតី’’តិ ច ‘‘សមាបន្នោ’’តិ ច វុច្ចតិ. យោ ឯវំ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ សង្ខំ គតោ, តាទិសំ បច្ចយំ បដិច្ច អបរភាគេ សាជីវសង្ខាតមេវ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ តស្មិំយេវ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យាតិ អយមត្ថោ យុជ្ជតិ.

កិន្តុ អដ្ឋកថានយោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ, សោ ច ន បដិក្ខេបារហោ ហោតិ, អធិប្បាយោ បនេត្ថ បរិយេសិតព្ពោ. សព្ពេសុ សិក្ខាបទេសុ ឥទមេវ ភិក្ខុលក្ខណំ សាធារណំ យទិទំ ‘‘ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ. ខីណាសវោបិ សាវកោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ អចិត្តកំ, តថា សេក្ខោ, បុថុជ្ជនោ បន សចិត្តកម្បិ, តស្មា សេក្ខាសេក្ខបុថុជ្ជនានំ សាមញ្ញមិទំ ភិក្ខុលក្ខណន្តិ កត្វា កេវលំ សិក្ខាសមាបន្នោ, កេវលំ សាជីវសមាបន្នោ, ឧភយសមាបន្នោ ចាតិ សរូបេកទេសឯកសេសនយេន ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’ត្វេវ សម្បិណ្ឌេត្វា ឧក្កដ្ឋគ្គហណេន អនុក្កដ្ឋានំ គហណសិទ្ធិតោ អដ្ឋកថាយំ ឧក្កដ្ឋោវ វុត្តោ. តមេវ សម្បាទេតុំ ‘‘តស្មិំ សិក្ខតិ, តេន វុច្ចតិ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ សិក្ខាសទ្ទស្ស អវចនេ បរិហារំ វត្វា យស្មា បន សោ សិក្ខម្បិ សមាបន្នោ, តស្មា សិក្ខាសមាបន្នោតិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពោតិ ច វត្វា ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបច្ចក្ខាយ, យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុត្តន្តិ អយមដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឯតស្មិំ បន អធិប្បាយេ អធិសីលសិក្ខាយ ឯវ គហណំ សព្ពត្ថិកត្តា, សីលាធិការតោ ច វិនយស្សាតិ វេទិតព្ពំ. យថា ច សិក្ខាបទំ សមាទិយន្តោ សីលំ សមាទិយតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សិក្ខាបទំ បច្ចក្ខន្តោ សីលំ បច្ចក្ខាតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, តស្មា តត្ថ វុត្តំ ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. សិក្ខាបច្ចក្ខានវិភង្គវណ្ណនា). ឯត្តាវតា សមាសតោ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ វត្តព្ពវិនិច្ឆយោ និដ្ឋិតោ ហោតិ.

កិំ ឥមិនា វិសេសវចនេន បយោជនំ, ននុ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា…បេ… អសំវាសោ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន វត្តព្ពំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ‘‘យោ បន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ថេយ្យសំវាសាទិកោ កេវលេន សមញ្ញាមត្តេន, បដិញ្ញាមត្តេន វា ភិក្ខុ, តស្សាបិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អត្ថិ, សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ច មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស បារាជិកាបត្តិ. យោ វា បច្ឆា បារាជិកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, តស្ស ច, យោ វា បក្ខបណ្ឌកត្តា បណ្ឌកភាវូបគមនេន ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, តស្ស ច តទុភយំ អត្ថីតិ អាបជ្ជតិ. បណ្ឌកភាវបក្ខេ ច បណ្ឌកោ ឧបសម្បទាយ ន វត្ថូ’’តិ វុត្តំ. តស្មា ឥតរស្មិំ បក្ខេ វត្ថូតិ សិទ្ធំ. តស្មិំ បក្ខេ ឧបសម្បន្នោ បណ្ឌកភាវបក្ខេ បណ្ឌកត្តា ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, សោ បរិច្ចជិតព្ពាយ សិក្ខាយ អភាវេន សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ មុខេន បរស្ស អង្គជាតគ្គហណនយេន មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, តស្ស កុតោ បារាជិកាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. អយំ នយោ អបណ្ឌកបក្ខំ អលភមានស្សេវ បរតោ យុជ្ជតិ, លភន្តស្ស បន អរូបសត្តានំ កុសលាទិសមាបត្តិក្ខណេ ភវង្គវិច្ឆេទេ សតិបិ អមរណំ វិយ បណ្ឌកភាវបក្ខេបិ ភិក្ខុភាវោ អត្ថិ. សំវាសំ វា សាទិយន្តស្ស ន ថេយ្យសំវាសកភាវោ អត្ថិ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នស្ស វិយ. ន ច សហសេយ្យាទិំ ជនេតិ. គណបូរកោ បន ន ហោតិ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ វិយ. ន សោ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ. ឥតរស្មិំ បន បក្ខេ ហោតិ, អយំ ឥមស្ស តតោ វិសេសោ. កិមយំ សហេតុកោ, ឧទាហុ អហេតុកោតិ? ន អហេតុកោ. យតោ ឧបសម្បទា តស្ស អបណ្ឌកបក្ខេ អនុញ្ញាតា សហេតុកប្បដិសន្ធិកត្តា. បណ្ឌកភាវបក្ខេបិ កិស្ស នានុញ្ញាតាតិ ចេ? បណ្ឌកភូតត្តា ឱបក្កមិកបណ្ឌកស្ស វិយ.

អបិច ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឥមិនា តស្ស សិក្ខាសមាទានំ ទីបេត្វា តំ សមាទិន្នំ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ, តត្ថ ច ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ឥមិនា ការណេន យថាវុត្តានិដ្ឋប្បសង្គតោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា គាមា វា អរញ្ញា វា អទិន្នំ…បេ… យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា សុគតចីវរប្បមាណំ ចីវរំ ការាបេយ្យា’’តិ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ.

‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ មនុស្សិត្ថិំ ឧបាទាយ វុត្តំ. ន ហិ បគេវ បណ្ឌកេ, បុរិសេ វាតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយមេវ. អយំ តាវ មាតិកាយ វិនិច្ឆយោ អញ្ញត្ថាបិ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា ទីបេតព្ពោ.

សារិបុត្តពេលដ្ឋសីសានន្ទាទយោបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិការណត្តា ច អាបត្តិអាបជ្ជនតោ ច កស្មា មហាវិភង្គេ ញត្តិចតុត្ថឧបសម្បទាយេវ អាគតាតិ? បដិក្ខិត្តាយ សរណគមនូបសម្បទាយ អនុញ្ញាតប្បសង្គភយាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. អាបត្តិយា ភព្ពតំ សន្ធាយ តស្មិម្បិ វុត្តេ បុព្ពេ បដិក្ខិត្តាបិ ភគវតា បុន អនុញ្ញាតាតិ ភិក្ខូនំ មិច្ឆាគាហោ វា វិមតិ វា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ន វុត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘អធម្មកម្មំ វគ្គកម្ម’’តិ (មហាវ. ៣៨៧) វចនតោ កុប្បកម្មម្បិ កត្ថចិ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘អកុប្បេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា អកុប្បកម្មម្បិ ឯកច្ចំ ន ឋានារហំ, យេន អបត្តោ ឱសារណំ សុឱសារិតោតិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘ឋានារហេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឋានារហេនា’’តិ ឥទមេវ វត្តព្ពំ ឥមិនា អកុប្បសិទ្ធិតោតិ ចេ? ន, អដ្ឋានារហេន អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ន អធិប្បេតោ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ទ្វីហិ បនេតេហិ ឯកតោ វុត្តេហិ អយមត្ថោ បញ្ញាយតិ – កេវលំ តេន អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ, ឋានារហេន ច អកុប្បេន ច ឧបសម្បន្នោ អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ, កុប្បេន ឧបសម្បន្នោ នាធិប្បេតោតិ.

‘‘បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ’’តិ វុត្តត្តា ឱបបាតិកញ្ចាតិ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ឱបបាតិកា បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សាតិ វទន្តិ. ‘សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ហោន្តី’តិ វុត្តត្តា បុន ចត្តារិ វស្សានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ, ‘បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយា’តិ ឥទំ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន វុត្ត’’ន្តិ ឯកេ. ‘‘កេចិ វទន្តី’’តិ យត្ថ យត្ថ លិខីយតិ, តត្ថ តត្ថ វិចារេត្វា អត្ថំ សុដ្ឋុ ឧបលក្ខយេ. ឱបក្កមិកេ បណ្ឌកភាវោ អារុឡ្ហនយេន វេទិតព្ពោ. ‘‘បក្ខបណ្ឌកោ អបណ្ឌកបក្ខេ បព្ពាជេត្វា បណ្ឌកបក្ខេ នាសេតព្ពោ’’តិ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១០៩) លិខិតំ.

‘‘ពិន្ទុំ អទត្វា ចេ និវាសេតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. លិង្គានុរូបស្សាតិ សាមណេរារហស្ស សំវាសស្ស សាទិតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គានំ ‘‘គិហី មំ ‘សមណោ’តិ ជានន្តូ’’តិ វញ្ចនចិត្តេ សតិបិ ភិក្ខូនំ វញ្ចេតុកាមតាយ ច តេហិ សំវសិតុកាមតាយ ច អភាវា ទោសោ ន ជាតោតិ. ‘‘យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតី’’តិ វា ‘‘ឯវំ កាតុំ ន លព្ភតី’’តិ វា ‘‘ឯវំ បព្ពជិតោ សាមណេរោ ន ហោតី’’តិ វា ន ជានាតិ, វដ្ដតិ. ‘‘ជានាតិ, ន វដ្ដតី’’តិ ច លិខិតំ. ‘‘រាជទុព្ភិក្ខាទិអត្ថាយ ចីវរំ បារុបិត្វា សំវាសំ សាទិយន្តោ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. កស្មា? អសុទ្ធចិត្តត្តា. បុន សោ ‘សុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ករិស្សាមិ, កិំ ឯតេនាតិ វិប្បដិសារេន វា បច្ចយាទិសុលភតាយ វា ករិស្សាមី’តិ សុទ្ធមានសោ ហុត្វា យាវ សោ សំវាសំ នាធិវាសេតិ, តាវ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ. ឯវំ សុទ្ធចិត្តុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ សំវាសំ សាទិយតិ ចេ, ថេយ្យសំវាសកោ ហោតីតិ អធិប្បេតោ. ឥតរថា សព្ពំ វិរុជ្ឈតី’’តិ ឯកេ.

‘‘នាភិបរាមាសាទិនា ជាតោ តថារូបំ បិតរំ ឃាតេតិ ចេ, បិតុឃាតកោ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

យោ បន កាយសំសគ្គេន សីលវិនាសំ បាបេតិ, ន សោ ភិក្ខុនិទូសកោ ‘‘តិណ្ណំ មគ្គាន’’ន្តិ វចនតោ. ភិក្ខុនិំ បន ឯកតោឧបសម្បន្នំ ទូសេត្វាបិ ភិក្ខុនិទូសកោ ហោតិ, សោបិ បារាជិកោ ហោតីតិ វិនិច្ឆយោ. ភិក្ខុនី បន ថេយ្យសំវាសិកា, មាតុបិតុអរហន្តឃាតិកា, លោហិតុប្បាទិកា, តិត្ថិយបក្កន្តិកា ច ហោតិ, អដ្ឋកថាសុ អនាគតំ វិនយធរា សម្បដិច្ឆន្តិ.

‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២) វុត្តំ មរិយាទំ អវីតិក្កមន្តោ តស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ សិក្ខតីតិ វុច្ចតិ. សិក្ខាបទន្តិ អសភាវធម្មោ សង្កេតោវ, ឥធ បញ្ញត្តិ អធិប្បេតា. ‘‘មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ, តំ បនត្ថំ សន្ធាយាតិ លិខិតំ. សិក្ខាតិ តំ តំ សិក្ខាបទំ, សិក្ខនភាវេន បវត្តចិត្តុប្បាទោ. សាជីវន្តិ បញ្ញត្តិ. តទត្ថទស្សនត្ថំ បុព្ពេ ‘‘មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា សិក្ខាយ គុណសម្មតាយ បុញ្ញសម្មតាយ តន្តិយា អភាវតោ លោកស្ស ទុព្ពល្យាវិកម្មំ តត្ថ ន សម្ភវតិ. បត្ថនីយា ហិ សា, តស្មា ‘‘យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តស្មិំ ទុព្ពលភាវំ អប្បកាសេត្វា’’តិ វុត្តំ. អាណាយ ហិ ទុព្ពល្យំ សម្ភវតីតិ ឧបតិស្សោ. ទុព្ពល្យាវិកម្មបទំ សិក្ខាបច្ចក្ខានបទស្ស ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ វា បរិវារកភាវេន វា វេទិតព្ពំ. អថ វា យស្មា សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស ឯកច្ចំ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ អកតំ ហោតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ អាហ. តត្ថ សិយា យស្មា ន សព្ពំ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ, តស្មា ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ បឋមំ វត្វា តស្ស អត្ថនិយមត្ថំ ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? តំ ន, កស្មា? អត្ថានុក្កមាភាវតោ. ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ហិ វុត្តត្តា ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបច្ចក្ខាយ, យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុច្ចមានេ អនុក្កមេនេវ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ, ន អញ្ញថា, តស្មា ឥទមេវ បឋមំ វុត្តន្តិ. តេសំយេវាតិ ចុទ្ទសន្នំ.

‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ សព្ពសិក្ខាបទានំ សាធារណត្ថំ ‘‘អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ.

បវេសនំ នាម អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស អង្គជាតេន សម្ផុសនំ. បវិដ្ឋំ នាម យាវ មូលំ បវេសេន្តស្ស វិប្បកតកាលោ វាយាមកាលោ. សុក្កវិសដ្ឋិសមយេ អង្គជាតំ ឋិតំ នាម. ឧទ្ធរណំ នាម នីហរណកាលោ. វិនយគណ្ឋិបទេ បន ‘‘វាយាមតោ ឱរមិត្វា ឋានំ ឋិតំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តំ អសង្ករតោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បវេសនបវិដ្ឋឧទ្ធរណកាលេសុបិ សុក្កវិសដ្ឋិ ហោតិយេវ. សាទិយនំ នាម សេវនចិត្តស្ស អធិវាសនចិត្តស្ស ឧប្បាទនំ.

ឧភតោវិភង្គេ ឯវ បញ្ញត្តានិ សន្ធាយ ‘‘ឥទញ្ហិ សព្ពសិក្ខាបទានំ និទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទា’’តិ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តត្តា ឥធ តតិយា សហយោគេន វុត្តា. តស្មា វីសតិបិ ភិក្ខូ ចេ និសិន្នា, បញ្ចមោ វិនយធរោវ ឥច្ឆិតព្ពោ, ឯវំ សតិ បារាជិកោ ចេ វិនយធរោ, ឧបសម្បទាកម្មំ កោបេតីតិ ចេ? ន, បរិវារាវសានេ កម្មវគ្គេ (បរិ. ៤៨២ អាទយោ) យំ កម្មវិបត្តិលក្ខណំ វុត្តំ, តស្ស តស្មិំ នត្ថិតាយ. ‘‘កថំ វត្ថុតោ វា ញត្តិតោ វា អនុស្សាវនតោ វា សីមតោ វា បរិសតោ វា’’តិ ឯត្តកំ វុត្តំ, ននុ អយំ ‘‘បរិសតោ វា’’តិ វចនេន សង្គហិតោតិ ចេ? ន, ‘‘ទ្វាទសហិ អាការេហិ បរិសតោ កម្មានិ វិបជ្ជន្តី’’តិ (បរិ. ៤៨៧) សុត្តស្ស ហិ វិភង្គេ តស្ស អនាមដ្ឋត្តាតិ អយមត្ថោ យស្មា តត្ថ តត្ថ សរូបេន វុត្តបាឡិវសេនេវ សក្កា ជានិតុំ, តស្មា នយមុខំ ទស្សេត្វា សំខិត្តោតិ លិខិតំ. ‘‘អង្គ’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សព្ពសិក្ខាបទេសុ អាបត្តីនំ អង្គានង្គំ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘អង្គ’’ន្តិ វុត្តំ, កស្មា? សមុដ្ឋនាទីនំ បរិវារាទីសុ សង្ខេបេន អាគតត្តា តត្ថ គហេត្វា ឥធាបិ និទ្ទិដ្ឋានំ អនង្គានំ វវត្ថានាភាវតោ, សព្ពត្ថ សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ច អនង្គត្តេ វុច្ចមានេ អតិវិត្ថារតាយ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អនូនំ វត្តព្ពតោ ចាតិ វេទិតព្ពោ, សព្ពាបត្តីនំ សង្គាហកវសេនាតិ អត្ថោ.

យានិ សិក្ខាបទានិ ‘‘កិរិយានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ វសេន កាយវាចា សហ វិញ្ញត្តិយា វេទិតព្ពា, អកិរិយានំ វសេន វិនា វិញ្ញត្តិយា វេទិតព្ពា. ចិត្តំ បនេត្ថ អប្បមាណំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានស្ស កិរិយត្តា, អចិត្តកត្តា ច. តត្ថ កិរិយា អាបត្តិយា អនង្គន្តរចិត្តសមុដ្ឋានា វេទិតព្ពា. អវិញ្ញត្តិជនកម្បិ ឯកច្ចំ ពាហុល្លនយេន ‘‘កិរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ យថេវ បឋមបារាជិកំ. វិញ្ញត្តិយា អភាវេបិ ‘‘សោ ចេ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស, ន សាទិយតិ, អនាបត្តី’’តិ ហិ វុត្តំ, វិញ្ញត្តិសង្ខាតាបិ កិរិយា វិនា សេវនចិត្តេន ន ហោតិ វុត្តចិត្តជត្តា, វិការរូបត្តា, ចិត្តានុបរិវត្តិកត្តា ច. តស្មា កិរិយាសង្ខាតមិទំ វិញ្ញត្តិរូបំ, ឥតរំ ចិត្តជរូបំ វិយ ជនកចិត្តេន វិនា ន តិដ្ឋតិ, ឥតរំ សទ្ទាយតនំ តិដ្ឋតិ, តស្មា កិរិយាយ សតិ ឯកន្តតោ តជ្ជនកំ សេវនចិត្តំ អត្ថិ ឯវាតិ កត្វា ន សាទិយតិ, អនាបត្តីតិ ន យុជ្ជតីតិ. យស្មា វិញ្ញត្តិជនកម្បិ សមានំ សេវនចិត្តំ ន សព្ពកាលំ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, តស្មា វិនាបិ វិញ្ញត្តិយា សយំ ឧប្បជ្ជតីតិ កត្វា ‘‘សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ វុត្តំ. នុប្បជ្ជតិ ចេ, ន សាទិយតិ នាម, តស្ស អនាបត្តិ. តេនេវ ភគវា ‘‘កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិ (បារា. ១៣៥) ចិត្តេនេវ អាបត្តិំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ន កិរិយាយាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ សមុដ្ឋានគ្គហណំ កត្តព្ពតោ វា អកត្តព្ពតោ វា កាយាទិភេទាបេក្ខមេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនប្បយោជនំ. តេសុ កិរិយាគ្គហណំ កាយាទីនំ សវិញ្ញត្តិកាវិញ្ញត្តិកភេទទស្សនប្បយោជនំ. សញ្ញាគ្គហណំ អាបត្តិយា អង្គានង្គចិត្តវិសេសទស្សនប្បយោជនំ. តេន យំ ចិត្តំ កិរិយលក្ខណេ វា អកិរិយលក្ខណេ វា សន្និហិតំ, យតោ វា កិរិយា វា អកិរិយា វា ហោតិ, ន តំ អវិសេសេន អាបត្តិយា អង្គំ វា អនង្គំ វា ហោតិ. កិន្តុ យាយ សញ្ញាយ ‘‘សញ្ញាវិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ អង្គំ, ឥតរំ អនង្គន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥទានិ យេន ចិត្តេន សិក្ខាបទំ សចិត្តកំ ហោតិ, តទភាវា អចិត្តកំ, តេន តស្ស អវិសេសេន សាវជ្ជតាយ ‘‘លោកវជ្ជមេវា’’តិ វុត្តំ. កិន្តុ សាវជ្ជំយេវ សមានំ ឯកច្ចំ លោកវជ្ជំ, ឯកច្ចំ បណ្ណត្តិវជ្ជន្តិ ទស្សនប្បយោជនំ ចិត្តលោកវជ្ជគ្គហណំ. ចិត្តមេវ យស្មា ‘‘លោកវជ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា មនោកម្មម្បិ សិយា អាបត្តីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណប្បយោជនំ កម្មគ្គហណំ.

យំ បនេត្ថ អកិរិយលក្ខណំ កម្មំ, តំ កុសលត្តិកវិនិមុត្តំ សិយាតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណប្បយោជនំ កុសលត្តិកគ្គហណំ. យា បនេត្ថ អព្យាកតាបត្តិ, តំ ឯកច្ចំ អវេទនម្បិ និរោធំ សមាបន្នោ អាបជ្ជតីតិ វេទនាត្តិកំ ឯត្ថ ន លព្ភតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ វេទនាត្តិកគ្គហណំ. សិក្ខាបទញ្ហិ សចិត្តកបុគ្គលវសេន ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’ន្តិ លទ្ធវោហារំ អចិត្តកេនាបន្នម្បិ ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’មិចេវ វុច្ចតិ. តត្រិទំ សាធកសុត្តំ – ‘‘អត្ថាបត្តិ អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ អចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ (បរិ. ៣២៤), អត្ថាបត្តិ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ កុសលចិត្តោ វុដ្ឋាតី’’តិអាទិ (បរិ. ៤៧០). ‘‘សចិត្តកំ អាបត្តិទីបនំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ អនាបត្តិទីបនំ, អចិត្តកំ វត្ថុអជាននំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ វីតិក្កមនាជាននំ. ឥទមេវ តេសំ នានាត្ត’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៦១-៦៦ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) លិខិតំ.

សចិត្តកបក្ខេតិ ឯត្ថ អយំ តាវ គណ្ឋិបទនយោ – សចិត្តកបក្ខេតិ សុរាបានាទិអចិត្តកេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចិត្តកេសុ បន យំ ឯកន្តមកុសលេនេវ សមុដ្ឋាតិ, តញ្ច ឧភយំ លោកវជ្ជំ នាម. សុរាបានស្មិញ្ហិ ‘‘សុរា’’តិ វា ‘‘បាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វា ជានិត្វា បិវនេ អកុសលមេវាតិ. តត្ថ ‘‘ន វដ្ដតីតិ ជានិត្វា’’តិ វុត្តវចនំ ន យុជ្ជតិ បណ្ណត្តិវជ្ជស្សបិ លោកវជ្ជតាបសង្គតោ. ឥមំ អនិដ្ឋប្បសង្គំ បរិហរិតុកាមតាយ ច វជិរពុទ្ធិត្ថេរេន លិខិតំ – ‘‘ឥធ ‘សចិត្តក’ន្តិ ច ‘អចិត្តក’ន្តិ ច វិចារណា វត្ថុវិជាននេ ឯវ ហោតិ, ន បញ្ញត្តិវិជាននេ. យទិ បញ្ញត្តិវិជាននេ ហោតិ, សព្ពសិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានេវ សិយុំ, ន ច សព្ពសិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានិ. តស្មា វត្ថុវិជាននេ ឯវ ហោតីតិ ឥទំ យុជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា សេខិយេសុ បញ្ញត្តិវិជាននមេវ បមាណំ, ន វត្ថុមត្តវិជានន’’ន្តិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ សិក្ខាបទសីសេន អាបត្តិំ គហេត្វា យស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកស្ស ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ, សចិត្តកាចិត្តកសង្ខាតស្ស អចិត្តកស្ស ច សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តម្បិ សុរាបានាទិលោកវជ្ជន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា នាមា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ អចិត្តកំ សន្ធាយាហ. ន ហិ ឯកំសតោ សចិត្តកាយ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វិសេសនេ បយោជនំ អត្ថីតិ, ឯវំ សន្តេបិ អនិយមេន វុត្តញ្ច និយមវសេន ឯវ គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

តិរច្ឆានានំ បនាតិ បន-សទ្ទេន ថុល្លច្ចយាទិការំ និវត្តេតិ. កិរិយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឋិតំ សាទិយតី’’តិ (បារា. ៥៨) វុត្តត្តា តំ កថន្តិ ចេ? ‘‘សាទិយតី’’តិ វុត្តត្តា កិរិយា ឯវ. ឯវំ សន្តេ ‘‘កាយកម្មំ មនោកម្ម’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, បចុរវោហារវសេន ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុត្តត្តា. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាយ លព្ភតិ ឯវាតិ លិខិតំ. បុព្ពេ វុត្តនយេន សំសន្ទេត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘ទុន្និក្ខិត្តស្ស, ភិក្ខវេ, បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ ទុន្នយោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ២.២០) វទន្តេនាបិ អត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថមេវ បទព្យញ្ជនស្ស សុនិក្ខិត្តភាវោ ឥច្ឆិតោ, ន អក្ខរវចនាយ, តស្មា អាហ ‘‘អត្ថញ្ហិ នាថោ សរណំ អវោចា’’តិអាទិ.

បឋមបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.