១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦២-៤៦៣) និដ្ឋិតញ្ច តំ ចីវរញ្ចាតិ និដ្ឋិតចីវរំ, និដ្ឋិតេ អានិសំសមូលកេ ចីវរេ, បច្ចាសាចីវរេ ចាតិ អត្ថោ. យស្មា បន តំ ចីវរំ ករណេនបិ និដ្ឋិតំ ហោតិ នាសនាទីហិបិ, តស្មា ‘‘សូចិកម្មបរិយោសានេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ កិញ្ចិ សូចិយា កត្តព្ពំ បាសកបដ្ដគណ្ឋិកបដ្ដបរិយោសានកម្មំ, តំ សូចិកម្មបរិយោសានំ នាម, តេន. នដ្ឋន្តិ ចោរាទីហិ ហដំ. ឯតម្បិ ហិ ករណបលិពោធស្ស និដ្ឋិតត្តា ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិនដ្ឋន្តិ ឧបចិកាទីហិ ខាទិតំ. ទឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ. ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នាតិ ‘‘អសុកស្មិំ នាម កុលេ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ យា ចីវរាសា ឧប្បន្នា ហោតិ, សា ឧបច្ឆិន្នា. ឯតេសម្បិ ករណបលិពោធស្សេវ និដ្ឋិតត្តា និដ្ឋិតភាវោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥមេសុ វា’’តិអាទិ. ឯតេន ចីវរបលិពោធាភាវោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អត្ថោ’’តិ. កថមេតំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អត្ថតកថិនស្ស ហី’’តិអាទិ. បញ្ចានិសំសេ អញ្ញត្ថ គន្តុំ អទត្វា សង្គណ្ហនដ្ឋេន កថិនំ, ថិរន្តិ អត្ថោ, អត្ថតំ កថិនំ យេន សោ អត្ថតកថិនោ, តស្ស អត្ថតកថិនស្ស. ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. តាវ កថិនានិសំសំ លភតីតិ ឯត្ថ យោ អត្ថតកថិនោ ភិក្ខូតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ, តាវ សោ អត្ថតកថិនោ ភិក្ខូតិ វេទិតព្ពោ, អនាមន្តចារាទិកំ កថិនានិសំសំ លភតីតិ អត្ថោ. ‘‘អត្ថតកថិនស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ ឥទំ វា ‘‘អត្ថតកថិនោ ភិក្ខូ’’តិ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោជេតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចីវរបលិពោធោ អាវាសបលិពោធោតិ ទ្វេ បលិពោធា. តេសុ ឯកបលិពោធេបិ សតិ យស្មា អនាមន្តចារាទិកំ អានិសំសំ លភតិ, នាសតិ. កស្មា? ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិ’’ន្តិ ឯតស្ស ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ. សង្ឃស្សាតិ សង្ឃេន. កត្តរិ ចេតំ សាមិវចនំ. ឧព្ភតេតិ អដ្ឋន្នំ មាតិកានមញ្ញតរេន, អន្តរុព្ភារេន វា ឧទ្ធដេ.

តត្រាតិ តស្មិំ កថិនេ. ឧព្ភារោ ឧទ្ធរណំ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋេ តិំសមត្តេ បាវេយ្យកេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ កថិនក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣០៦) ភគវតា កថិនស្ស អនុញ្ញាតត្តា ‘‘អយញ្ហិ កថិនត្ថារោ នាម…បេ… អនុញ្ញាតោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បុរិមវស្សំវុដ្ឋានន្តិ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បុរិមវស្សំវុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. ឯតេន វុដ្ឋវស្សវសេន តាវ បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគតាយេវ កថិនត្ថារំ លភន្តិ, ន បច្ឆិមិកាយ ឧបគតាតិ ទស្សេតិ. វុដ្ឋវស្សវសេន តាវ ឯវំ ហោតុ, គណនវសេន តំ កិត្តកា លភន្តីតិ អាហ ‘‘សោ’’តិអាទិ. សោតិ កថិនត្ថារោ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនាតិ គណនវសេន បច្ឆិមកោដិយា. បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតីតិ បច្ឆិមកោដិយា ចត្តារោ កថិនទុស្សស្ស ទាយកា, ឯកោ បដិគ្គាហកោតិ បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘បញ្ចវគ្គករណីយត្តា ‘បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ ចតុវគ្គោ ភិក្ខុសង្ឃោ ឋបេត្វា តីណិ កម្មានិ ឧបសម្បទំ បវារណំ អព្ភាន’’ន្តិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៨៨) វុត្តត្តា. តស្មាតិ យស្មា វុដ្ឋវស្សវសេន បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ អនញ្ញាតោ, យស្មា ច សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ, តស្មា. យត្ថាតិ យស្មិំ វិហារេ. អានិសំសេតិ អនាមន្តចារាទិកេ កថិនានិសំសេ. អថ បន ចត្តារោ ភិក្ខូ វស្សំ ឧបគតា, ឯកោ បរិបុណ្ណវស្សោ សាមណេរោ សចេ បច្ឆិមិកាយ ឧបសម្បជ្ជតិ, គណបូរកោ ចេវ ហោតិ, អានិសំសញ្ច លភតិ. តយោ ភិក្ខូ, ទ្វេ សាមណេរា, ទ្វេ ភិក្ខូ, តយោ សាមណេរា, ឯកោ ភិក្ខុ, ចត្តារោ សាមណេរាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយាតិ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សំ ឧប្បន្នំ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យ កថិនំ អត្ថរិតុំ, ឯសា ញត្តិ. សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ សង្ឃស្ស កថិនទុស្សំ ឧប្បន្នំ, សង្ឃោ ឥមំ កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេតិ កថិនំ អត្ថរិតុំ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥមស្ស កថិនទុស្សស្ស ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទានំ កថិនំ អត្ថរិតុំ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. ទិន្នំ ឥទំ សង្ឃេន កថិនទុស្សំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កថិនំ អត្ថរិតុំ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ៣០៧) –

ឯវំ កថិនក្ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ. កថិនត្ថារារហស្សាតិ កថិនំ អត្ថរិតុំ ភព្ពស្ស. សោ ច ខោ បុព្ពករណជាននាទីហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ វិនយវិនិច្ឆយេ ‘‘អដ្ឋធម្មកោវិទោ ភិក្ខុ, កថិនត្ថារមរហតី’’តិ. បរិវារេបិ (បរិ. ៤០៩) វុត្តំ –

‘‘អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុំ. កតមេហិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុំ? បុព្ពករណំ ជានាតិ, បច្ចុទ្ធារំ ជានាតិ, អធិដ្ឋានំ ជានាតិ, អត្ថារំ ជានាតិ, មាតិកំ ជានាតិ, បលិពោធំ ជានាតិ, ឧទ្ធារំ ជានាតិ, អានិសំសំ ជានាតិ, ឥមេហិ អដ្ឋហង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភព្ពោ កថិនំ អត្ថរិតុ’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច បុព្ពករណំ នាម ធោវនវិចារណច្ឆេទនពន្ធនសិព្ពនរជនកប្បករណំ. បច្ចុទ្ធារោ នាម បុរាណសង្ឃាដិអាទីនំ បច្ចុទ្ធរណំ. អធិដ្ឋានំ នាម កថិនចីវរាធិដ្ឋានំ. អត្ថារោ នាម កថិនត្ថារោ. មាតិកា នាម អដ្ឋ មាតិកា. បលិពោធោ នាម អាវាសបលិពោធោ ចីវរបលិពោធោតិ ទ្វេ បលិពោធា. ឧទ្ធារោ នាម បក្កមនន្តិកាទយោ. អានិសំសោ នាម បញ្ចានិសំសា.

យំ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៦) វុត្តំ ‘‘កថិនំ បន កេន អត្ថរិតព្ពំ? យស្ស សង្ឃោ កថិនចីវរំ ទេតិ, សង្ឃេន បន កស្ស ទាតព្ពំ? យោ ជិណ្ណចីវរោ ហោតិ, សចេ ពហូ ជិណ្ណចីវរា ហោន្តិ, វុឌ្ឍស្ស ទាតព្ពំ. វុឌ្ឍេសុបិ យោ មហាបរិសោ តទហេវ ចីវរំ កត្វា អត្ថរិតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទាតព្ពំ. សចេ វុឌ្ឍោ ន សក្កោតិ, នវកតរោ សក្កោតិ, តស្ស ទាតព្ពំ. អបិច សង្ឃេន មហាថេរស្ស សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘តុម្ហេ, ភន្តេ, គណ្ហថ, មយំ កត្វា ទស្សាមា’តិ វត្តព្ព’’ន្តិ, តម្បិ កថិនត្ថារារហំយេវ គហេត្វាវ ទាតព្ពំ. ទេន្តេន បន តីសុ ចីវរេសុ យំ យំ ជិណ្ណំ ហោតិ, តំ តទត្ថាយ ទាតព្ពំ. បកតិយា ទុបដ្ដចីវរស្ស ទុបដ្ដត្ថាយេវ ទាតព្ពំ. សចេបិស្ស ឯកបដ្ដចីវរំ ឃនំ ហោតិ, កថិនសាដកោ ច បេលវោ, សារុប្បត្ថាយ ទុបដ្ដប្បហោនកមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘អហំ អលភន្តោ ឯកបដ្ដំ បារុបាមី’’តិ វទន្តស្សាបិ ទុបដ្ដំ ទាតុំ វដ្ដតិ. យោ បន លោភបកតិកោ ហោតិ, តស្ស ន ទាតព្ពំ. តេនាបិ កថិនំ អត្ថរិត្វា បច្ឆា សិព្ពេត្វា ‘‘ទ្វេ ចីវរានិ ករិស្សាមី’’តិ ន គហេតព្ពំ.

តេនាតិ កថិនត្ថារកេន ភិក្ខុនា. តទហេវាតិ តស្មិំយេវ ទិវសេ. បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ខណ្ឌានិ ឆិន្ទិត្វាតិ យថា បញ្ចខណ្ឌិកាទីនំ សង្ឃាដិអាទីនំ តិណ្ណំ ចីវរានំ អញ្ញតរប្បហោនកានិ មហាមណ្ឌលអឌ្ឍមណ្ឌលាទិវសេន បញ្ច ខណ្ឌានិ វា អតិរេកានិ វា សត្តាទិខណ្ឌានិ ហោន្តិ, ឯវំ ឆិន្ទិត្វា. តស្មិញ្ច កថិនចីវរេ ករិយមានេ ‘‘អហំ ថេរោ’’តិ វា ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិ វា ឯកេនាបិ អកាតុំ ន លព្ភតិ. អនាទរិយេន អករោន្តស្ស ទុក្កដំ. តស្មា សព្ពេហេវ សន្និបតិត្វា ធោវនឆេទនសិព្ពនរជនានិ និដ្ឋាបេតព្ពានិ. តេនាហ ‘‘សេសភិក្ខូហិបិ តស្ស សហាយេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ. កតចីវរមេវាតិ និដ្ឋិតបរិកម្មមេវ កថិនទុស្សំ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន អន្តរវាសកោបិ ឆិន្ទិត្វាវ កាតព្ពោ អញ្ញថា អត្ថារវិបត្តិតោ. យថាហ –

‘‘កថញ្ច បន, ភិក្ខវេ, អនត្ថតំ ហោតិ កថិនំ? ន ឧល្លិខិតមត្តេន អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ…បេ… ន អញ្ញត្រ បញ្ចកេន វា អតិរេកបញ្ចកេន វា តទហេវ សញ្ឆិន្នេនា’’តិ (មហាវ. ៣០៨).

តេនេវាហ ‘‘អច្ឆិន្នាសិព្ពិតំ បន ន វដ្ដតី’’តិ. តេន ភិក្ខុនាតិ អត្ថារកេន ភិក្ខុនា. អត្ថរិតព្ពន្តិ អត្ថរណំ កាតព្ពំ. តញ្ច ខោ តថាវចីភេទករណមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាហ –

‘‘សចេ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរិតុកាមោ ហោតិ, បោរាណិកា សង្ឃាដិ បច្ចុទ្ធរិតព្ពា, នវា សង្ឃាដិ អធិដ្ឋាតព្ពា, ‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា’’តិ (បរិ. ៤១៣) –

វិត្ថារោ. ‘‘ភន្តេ, អាវុសោ’’តិ ច ‘‘អនុមោទថ, អនុមោទាហី’’តិ ច វចនភេទំ សន្ធាយ ‘‘ថេរានញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ អត្ថារកេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនុមោទកេហិ បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តេហិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អនុមោទាមា’’តិ អត្តនាវ អត្តនិ គារវវសេន វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ឯវំ វុត្តំ, តថាបិ ឯកកេន ‘‘អនុមោទាមា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘អនុមោទាមិ’’ច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ឥទានិ កថិនានិសំសេ ទស្សេតុំ ភូមិំ វិចារយន្តោ ‘‘បុរិមវស្សំវុដ្ឋេសុបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសំយេវាតិ អត្ថារកអនុមោទកានំយេវ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេ ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ អត្ថារកស្ស ច អនុមោទកស្ស ចា’’តិ (បរិ. ៤០៣). តេតិ អត្ថារកអនុមោទកា. តតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថារានុមោទនតោ បដ្ឋាយ. យាវ កថិនស្សុព្ភារាតិ ន កេវលំ ចីវរមាសេយេវ, អថ ខោ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរេន វា អន្តរុព្ភារេន វា យាវ កថិនស្សុព្ភារា បញ្ចានិសំសេ លភន្តិ, ឧទ្ធដេ បន ន លភន្តីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តេ បញ្ចានិសំសេ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អនាមន្តចារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនាមន្តចារោ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តិតស្ស សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា កុលេសុ ចារិត្តាបជ្ជនំ. អសមាទានចារោ នាម នាមេនាធិដ្ឋិតស្ស ចីវរស្ស អសមាទានចរណំ, នាមេនាធិដ្ឋិតានំ តិណ្ណំ ចីវរានមញ្ញតរំ ចីវរំ យត្ថ កត្ថចិ និក្ខិបិត្វា អញ្ញត្ថ អរុណុដ្ឋាបនន្តិ អត្ថោ, ចីវរវិប្បវាសោតិ វុត្តំ ហោតិ. យាវទត្ថចីវរន្តិ យាវតា ចីវរេន អត្ថោ ហោតិ, តាវតកំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតំ ចីវរធារណំ, ទសាហមតិក្កមិត្វា ចីវរស្ស ឋបនន្តិ អត្ថោ. គណស្ស ភោជនំ គណភោជនំ. គណោតិ ចេត្ថ ចត្តារោ វា តតុត្តរិ វា ភិក្ខូ. តេសំ វិញ្ញត្តិតោ វា និមន្តនតោ វា លទ្ធស្ស ឱទនាទីនំ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរភោជនស្ស សហ គហណន្តិ អត្ថោ. យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោតិ តត្ថ កថិនត្ថតសីមាយ មតកចីវរំ វា ហោតុ, សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ វា សង្ឃិកេន តត្រុប្បាទេន អាភតំ វា យេន កេនចិ អាការេន យំ សង្ឃិកំ ចីវរំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តេសំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ អាវាសេ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នចីវរញ្ចា’’តិ.

‘‘យំ បន តត្ថ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នំ បត្តាទិ វា អញ្ញំ ភណ្ឌំ វា, តំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. យំ បន តត្រុប្បាទេន តណ្ឌុលាទិនា វត្ថំ ចេតាបិតំ, អត្ថតកថិនានមេវ តានិ វត្ថានិ បាបុណន្តិ. វត្ថេហិ បន តណ្ឌុលាទីសុ ចេតាបិតេសុ សព្ពេសំ តានិ បាបុណន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ, តម្បិ ចេតាបិតកាលតោ បដ្ឋាយ ចីវរុប្បាទោ ន ហោតីតិ សុវុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អនត្ថតកថិនា បន ឥមេសុ បញ្ចសុ អានិសំសេសុ ចីវរមាសេ អសមាទានចារំ ឋបេត្វា សេសានិសំសេ លភន្តិ. យទិ អសមាទានចារោបិ លព្ភេយ្យ, បាវេយ្យកា ភិក្ខូ វស្សំវុដ្ឋា ឱកបុណ្ណេហិ ចីវរេហិ ន ភគវន្តំ ឧបសង្កមេយ្យុំ. យស្មា តំ ន លព្ភតិ, តស្មា ចីវរមាសេបិ ចីវរំ សមាទាយ ឯវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ.

ឯវំ កថិនត្ថារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧព្ភារំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ បនេតំ កថិន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ មាតិកាតិ មាតរោ, ជនេត្តិយោតិ អត្ថោ. កថិនុព្ភារញ្ហិ ឯតា អដ្ឋ ជនេន្តិ. តាសុ បក្កមនំ អន្តោ ឯតិស្សាតិ បក្កមនន្តិកា. ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អត្ថតកថិនោ កថិនចីវរំ អាទាយ តស្មិំ អាវាសេ និរបេក្ខោ ‘‘ន បច្ចេស្ស’’ន្តិ បក្កមតិ, តស្សេវំ បក្កមតោ កថិនុទ្ធារោ អតិក្កន្តមត្តាយ សីមាយ ហោតីតិ បក្កមនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោតិ វេទិតព្ពោ.

យោ បន អានិសំសចីវរំ អាទាយ បក្កមតិ, តស្ស ពហិសីមាគតស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥធេវិមំ ករិស្សាមិ, ន បុន តំ វិហារំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ តស្មិំ អាវាសេ និរបេក្ខោ ហុត្វា តំ ចីវរំ ការេតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ និដ្ឋានន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ.

យទិ បន អានិសំសមូលចីវរំ អាទាយ ពហិសីមាគតោ ‘‘នេវិមំ ចីវរំ ករិស្សាមិ, ន ច តំ អាវាសំ គច្ឆិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, តទា សន្និដ្ឋានន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ.

តទេវ អានិសំសចីវរំ លទ្ធា តំ អាទាយ ពហិសីមំ គន្ត្វា ‘‘ឥធេវិមំ ចីវរំ ករិស្សាមិ, ន គច្ឆិស្សាមី’’តិ ករោន្តស្ស សចេ តំ ចីវរំ នស្សតិ វិនស្សតិ ឌយ្ហតិ, នាសនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ.

សចេ បន អានិសំសចីវរំ លទ្ធា តស្មិំ វិហារេ សាបេក្ខោវ ពហិសីមាគតោ ‘‘វិហារេ ភិក្ខូហិ អន្តរុព្ភារំ កត’’ន្តិ សុណាតិ, តស្ស សវនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ.

អាសាយ អវច្ឆេទោ ឯតិស្សាតិ អាសាវច្ឆេទិកា. យោ បន យេន កេនចិ ‘‘តុយ្ហំ ចីវរំ ទស្សាមី’’តិ វុត្តោ តស្មិំ ចីវរេ អាសាយ វិហារេ អបេក្ខំ បហាយ ពហិសីមាគតោ បុន តេន ‘‘ន សក្កោមិ ទាតុ’’ន្តិ វុត្តេ អាសំ ឆិន្ទតិ, តស្ស អាសាវច្ឆេទិកោ កថិនុទ្ធារោ ហោតិ.

យោ បន វស្សំវុដ្ឋវិហារតោ អញ្ញំ វិហារំ សាបេក្ខោវ គន្ត្វា អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេយេវ កថិនុទ្ធារំ វីតិនាមេតិ, តស្ស សីមាតិក្កមនន្តិកោ កថិនុទ្ធារោ.

សហ ឧព្ភារេនាតិ សហុព្ភារា. អានិសំសចីវរំ អាទាយ សាបេក្ខោវ ពហិ គន្ត្វា កថិនុទ្ធារំ សម្ភុណន្តស្ស កថិនុទ្ធារោ សហុព្ភារោតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘ឯតស្មិំ បន បក្កមនន្តិកេ កថិនុទ្ធារេ បឋមំ ចីវរបលិពោធោ ឆិជ្ជតី’’តិអាទិនា ចីវរបលិពោធុបច្ឆេទាទិកស្ស វិនិច្ឆយស្ស វិត្ថារតោ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១១) វុត្តត្តា ៨ ‘‘តត្ថ វិត្ថារវិនិច្ឆយោ’’តិអាទិមាហ. អត្ថារុព្ភារានំយេវ វា វិត្ថារវិនិច្ឆយស្ស តត្ថាគតត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសបលិពោធាភាវន្តិ អវសេសស្ស បលិពោធស្ស អភាវំ, អាវាសបលិពោធាភាវន្តិ អត្ថោ.

អស្សាតិ កាលស្ស. ទសាហបរមន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘តំ ទសាហបរមំ កាល’’ន្តិ. អតិរេកន្តិ អធិកំ, សោ ច អធិកភាវោ អធិដ្ឋិតវិកប្បិតចីវរតោតិ អាហ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសូ’’តិអាទិ. ខោមន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៣៦-៦៣៨) ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដ្ដចីវរំ. តថា សេសានិ. កម្ពលំ នាម មនុស្សលោមវាឡលោមេ ឋបេត្វា សេសលោមេហិ វាយិត្វា កតវត្ថំ. សាណំ នាម សាណវាកេហិ កតវត្ថំ. ភង្គំ នាម ខោមសុត្តាទីហិ បញ្ចហិ មិស្សេត្វា កតវត្ថំ. ‘‘បាដេក្កំ វាកមយមេវា’’តិបិ វទន្តិ. តទនុលោមានំ វាតិ ទុកូលំ បត្តុណ្ណំ សោមារបដ្ដំ ចីនបដ្ដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ តេសំ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមានំ ឆន្នំ ចីវរានំ វា, តត្ថ ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បត្តុណ្ណទេសេ បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថំ បត្តុណ្ណំ. សោមារទេសេ ជាតំ វត្ថំ សោមារបដ្ដំ. តថា ចីនបដ្ដំ. ឥមានិ តីណិបិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជំ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. តំ បន ខោមាទីនមញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំយេវ អនុលោមំ. ទេវេហិ ទិន្នំ ចីវរំ ទេវទិន្នំ, តំ កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ ជាលិនិយា ទេវកញ្ញាយ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ទិន្នវត្ថសទិសំ, តម្បិ ខោមាទីនំយេវ អនុលោមំ ហោតិ តេសុ អញ្ញតរភាវតោ.

ទីឃតោ វឌ្ឍកិហត្ថប្បមាណំ, វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ. អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេនាតិ ឯត្ថ សុគតង្គុលំ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិមស្ស តីណិ អង្គុលានិ, តេន សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកិហត្ថប្បមាណន្តិ អត្ថោ. ចតុរង្គុលវិត្ថតន្តិ ឯត្ថាបិ យថាវុត្តានុសារេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យេសំ បន អធិដ្ឋានវិកប្បនានំ អភាវតោ អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា ឥទំ អតិរេកចីវរំ នាម ហោតិ.

តំ អធិដ្ឋានវិកប្បនំ កេនាការេន ជានិតព្ពន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្ត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ បន វុត្តន្តិ អតិរេកចីវរំ ទស្សេតុំ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា’’តិ អម្ហេហិ យំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ន វិកប្បេតុន្តិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន វិកប្បេតុំ ន អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥមំ ចីវរំ វិកប្បេមី’’តិ បន វិកប្បេតុំ វដ្ដតិយេវ. សាមញ្ញវចនំ បន តិចីវរស្ស កណ្ឌុបដិច្ឆាទិវស្សិកសាដិកានំ វិយ កាលវសេន វិសេសាភាវា ចស្ស វិកប្បេតព្ពតាតិ ទស្សនត្ថំ, ន បន សព្ពថា វិកប្បនបដិសេធនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ បុរាណចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវស្ស អធិដ្ឋានវចនតោ, ‘‘អនាបត្តិ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិអាទិវចនតោ (បារា. ៤៦៩) ច តិចីវរស្សបិ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តិចីវរាទីនិ ហិ អធិដ្ឋហន្តេន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា តំ តំ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. វិកប្បេន្តេន បន ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិ’’ន្តិអាទិនា តស្ស តស្ស ចីវរស្ស នាមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតព្ពំ. តិចីវរំ វា ហោតុ, អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ. តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ចតុមាសតោ បរំ ‘‘ឥមំ ចីវរំ វិកប្បេមី’’តិ វិកប្បេតុំ. ឥទញ្ច បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ. កេចិ បន (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិសំវច្ឆរេ វស្សានំ ចតុមាសំ, តាវ ឋបេតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ វទន្តិ. តតោ បរន្តិ អាពាធតោ បរំ. ‘‘ឥមាសញ្ច បន វស្សិកសាដិកកណ្ឌុបដិច្ឆាទីនំ តតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភោគស្ស អនុញ្ញាតត្តា តថាវិកប្បិតំ អញ្ញនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អធិដ្ឋាតព្ពវិកប្បេតព្ពតា ជានិតព្ពាតិ អធិដ្ឋាតព្ពំ វិកប្បេតព្ពន្តិ ឯវំ អធិដ្ឋានវិកប្បនា ជានិតព្ពាតិ អត្ថោ.

បញ្ចបរិមាណំ អស្សាតិ បញ្ចកំ, មុដ្ឋិស្ស មុដ្ឋិហត្ថស្ស សម្ពន្ធំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ. ឯស ន យោ មុដ្ឋិត្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ. បារុបនេនបិ សក្កា នាភិំ បដិច្ឆាទេតុន្តិ អាហ ‘‘ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតី’’តិ. ន កេវលំ អឌ្ឍតេយ្យោវ វដ្ដតិ, អថ ខោ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតីតិ បិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អតិរេកញ្ចាតិ សុគតចីវរប្បមាណម្បិ តតោ អធិកម្បិ. បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឋបេមិ, បរិច្ចជាមីតិ វា អត្ថោ. ‘‘ឥមំ ចីវរំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ឯវម្បិ វត្តុំ វដ្ដតិ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថាទិនា ចីវរំ បរាមសន្តេន, ចាលេន្តេន វា. ឥទញ្ហិ អធិដ្ឋានំ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. ទុវិធន្តិ សម្មុខាបរម្មុខភេទេន ទុវិធំ. វាចា ភិន្ទិតព្ពាតិ វចនំ និច្ឆារេតព្ពំ. អន្តោគព្ភាទីសូតិ អន្តោគព្ភឧបរិបាសាទេសុ. សាមន្តវិហារេតិ យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តេតុំ សក្កា, ឯវរូបេ សមីបវិហារេ. ឥទញ្ច ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វទន្តិ. ‘‘ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា ចីវរសំលក្ខណំ វុត្តំ. ន ហិ ឋបិតដ្ឋានមត្តសល្លក្ខណេន កិញ្ចិ បយោជនំ អត្ថិ.

អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បច្ចត្ថរណមុខបុញ្ឆនចោឡបរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ. អធិដ្ឋានតោ បុព្ពេ សង្ឃាដិអាទិវោហារស្ស អភាវតោ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចត្ថរណាទីនំ វិសុំ បច្ចុទ្ធរណវិធិំ ទស្សេតិ. បច្ចត្ថរណាទិនាមេន បន អធិដ្ឋាតព្ពត្តា ‘‘ឥមំ បច្ចត្ថរណំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិអាទិនា វុត្តេបិ នេវត្ថិ ទោសោ. បុន អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. បរិក្ខារចោឡកស្ស បន បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិបិ សង្ឃាដិអាទិម្ហិ កតេ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ នត្ថិ. បុព្ពេ កតាធិដ្ឋានមេវ អធិដ្ឋានំ. អធិដ្ឋិតេន បន តេន សទ្ធិំ មហន្តតរមេវ ទុតិយំ បដ្ដំ វា ខណ្ឌំ វា សំសិព្ពន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, សមេ វា ខុទ្ទកេ វា អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សុខបរិភោគត្ថន្តិ វិប្បវាសទោសាភាវតោ យត្ថ កត្ថចិ ឋបេត្វា ធម្មស្សវនាទិនា កិច្ចេន អញ្ញត្ថ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា អាគន្ត្វា និស្សជ្ជនំ វិនាវ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ សុខបរិភោគត្ថំ. បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុន្តិ បរិក្ខារចោឡំ កត្វា អធិដ្ឋាតុំ.

អនតិរិត្តបមាណាតិ ‘‘ទីឃសោ ឆ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៥៤៣) វុត្តប្បមាណតោ អនធិកបមាណា. បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា វិកប្បេតព្ពា, ហេមន្តស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោទសាហេ វស្សិកសាដិកាវស្សិកសាដិកភាវតោ អបនេត្វា ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិអាទិនា នយេន វិកប្បេតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញថា ហិ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វក្ខមានត្តា វស្សានមាសតោ បរំ អសតិ អធិដ្ឋានេ កិំ បច្ចុទ្ធរេយ្យាតិ ‘‘បច្ចុទ្ធរិត្វា’’តិ វចនមេវ នោបបជ្ជេយ្យ.

កេចិ បន (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘យថា កថិនមាសព្ភន្តរេ ឧប្បន្នចីវរំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឯវមយំ វស្សិកសាដិកាបិ វស្សានមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយា ហោតិ. តស្មា កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសេ វិកប្បេតព្ពាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ, បច្ចុទ្ធរិត្វា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពាតិ បទយោជនា វេទិតព្ពា’’តិ ច វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. កថិនមាសេ ឧប្បន្នញ្ហិ ចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា អវសានទិវសេ អនធិដ្ឋិតំ កថិនមាសាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. អយំ បន វស្សិកសាដិកា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតត្តា ន តេន សទិសាតិ វស្សានាតិក្កមេ កថំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតមេវ ហិ តំ កាលាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តស្មា ហេមន្តេបិ វស្សិកសាដិកា ទសាហបរិហារំ លភតិ. ឯវំ កណ្ឌុបដិច្ឆាទិបិ អធិដ្ឋានវិជហនតោ បរំ ទសាហបរិហារំ លភតិ. ទសាហំ បន អនតិក្កាមេត្វា វិកប្បេតព្ពា. នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតីតិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ ទ្វិន្នំ អធិដ្ឋានាភាវតោ វុត្តំ. ‘‘សចេ វស្សានេ អបរា វស្សិកសាដិកា ឧប្បន្នា ហោតិ, បុរិមវស្សិកសាដិកំ បច្ចុទ្ធរិត្វា, វិកប្បេត្វា ច អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វទន្តិ.

បមាណយុត្តន្តិ ‘‘ទីឃសោ សុគតវិទត្ថិយា ទ្វេ វិទត្ថិយោ, វិត្ថារតោ ទិយឌ្ឍំ ទសា វិទត្ថី’’តិ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ) ឥមិនា បមាណេន យុត្តំ. បមាណិកាតិ ‘‘សុគតវិទត្ថិយា ទីឃសោ ចតស្សោ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិ ឯវំ វុត្តប្បមាណយុត្តា. បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. យស្មា ភិក្ខូនំ តិចីវរេ បរិបុណ្ណេ, អត្ថេ ច សតិ បរិស្សាវនាទីហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៧) ពហូនំ បត្តត្ថវិកបរិស្សាវនាទីនំ សង្គហវសេន បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានមនុញ្ញាតំ, តស្មា ‘‘បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភគវតា ហិ យំ យំ ភិក្ខូ លភន្តិ, តំ តំ ឥមិនា វិធានេន អធិដ្ឋហិត្វា បុន ‘‘យេន យេន បរិស្សាវនាទិនា អត្ថោ ហោតិ, តំ តំ កត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ អនុកម្បាយ អនុញ្ញាតំ. តេនេវាហ ‘‘ថវិកាបី’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន ‘‘ឯតានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អសម្មុខាធិដ្ឋានំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ចា’’តិ ឥមិនា អត្តនោ សន្តកំ បដិក្ខិបតិ. កេចិ បន (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) ‘‘អនិវាសេត្វា, អបារុបិត្វា ច កេវលំ បញ្ចបីឋេសុយេវ អត្ថរិត្វា បរិភុញ្ជិយមានំ បច្ចត្ថរណំ អត្តនោ សន្តកម្បិ អនធិដ្ឋិតំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ អយុត្តំ សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្ន’’ន្តិ បច្ចត្ថរណស្ស វិសេសិតត្តា. ភិសិពិព្ពោហនបាវារកោជវានម្បិ សេនាសនបរិក្ខារតោយេវ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ.

អធិដ្ឋិតញ្ច បនេតំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតោ កថំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ច បនេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេនាតិ ចោរាទីហិ អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន. ហីនាយាវត្តនេនាតិ គិហិភាវាយ អាវត្តនេន, វិព្ភមេនាតិ អត្ថោ, ‘‘សីលវន្តោវ ហុត្វា គិហី ភវិស្សាមី’’តិ សេតវត្ថនិវាសនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស សេតវត្ថនិវាសោ វា កាសាយចជនំ វា ហីនាយាវត្តន’’ន្តិ កេចិ. ‘‘‘ហីនាយាវត្តនេនា’តិ ឥមិនា ភិក្ខុនិយា ឯវ អធិដ្ឋានវិជហនំ គហិតំ ហោតិ. សា ហិ យទា វិព្ភមតិ, តទា អស្សមណី ហោតិ. ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’’តិ អបរេ. សិក្ខាបច្ចក្ខានេនាតិ លិង្គេ ឋិតស្សេវ សិក្ខាយ បច្ចក្ខានេន. យោ ហិ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោវ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, តស្ស កាយលគ្គម្បិ ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ. កាលង្កិរិយាយាតិ មរណេន. លិង្គបរិវត្តនេនាតិ បុរិសលិង្គស្ស, ឥត្ថិលិង្គស្ស វា បរិវត្តនេន, បុរិសស្ស ឥត្ថិលិង្គបាតុភាវេន, ឥត្ថិយា វា បុរិសលិង្គបាតុភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណេនាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឱរតោតិ អព្ភន្តរតោ. យោ បន ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោ. ទុបដ្ដស្ស បន ឯកស្មិំ បដលេ ឆិទ្ទេ វា ជាតេ, គលិតេ វា អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. ខុទ្ទកំ ចីវរំ មហន្តំ ករោតិ, មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. ឧភោ កោដិយោ មជ្ឈេ ករោន្តោ សចេ បន បឋមំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ឃដេតិ, អធិដ្ឋានំ ភិជ្ជតិ. អថ ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតិ. រជកេហិ ធោវាបេត្វា សេតំ ករោន្តស្សាបិ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានមេវ. វស្សានមាសាតិក្កមេនាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ បុព្ពេ វុត្តេន ទានាទិនា អដ្ឋវិធេនេវ ការណេន វស្សិកសាដិកា អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, អថ ខោ វស្សានមាសាតិក្កមេនបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯស នយោ អាពាធវូបសមេនាបីតិ ឯត្ថាបិ. វិកប្បនសិក្ខាបទេតិ (បាចិ. ៣៧២ អាទយោ) បាចិត្តិយេ សុរាបានវគ្គស្ស នវមសិក្ខាបទេ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ, កាលំ វា បរាមសតីតិ អាហ ‘‘តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណ’’ន្តិអាទិ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. តស្ស យោ អរុណោតិ តស្ស ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អរុណេន សទ្ធិំ. ទិវសសទ្ទេន ចេត្ថ តំទិវសនិស្សិតោ អរុណោ វុត្តោ. ឥទានិ យស្ស ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, យថា ច និស្សជ្ជិតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ គហេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ នយោតិ តស្មិំ និស្សជ្ជនេ អយំ វិធិ. អញ្ញថាបីតិ ភាសន្តរេនាបិ, យាយ កាយចិ ភាសាយបីតិ អត្ថោ. បដិពលេនាតិ វត្តុំ សមត្ថេន. អាយតិំ សំវរេយ្យាសីតិ ឧបរិ សំវរមាបជ្ជេយ្យាសិ, សំវុតកាយវចីទ្វារោ ភវេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ឥមានិ ច ‘‘បស្សសី’’តិអាទីនិ យថាក្កមំ បដិគ្គាហកទេសកេហិ វត្តព្ពវចនានិ. តថា ហិ ‘‘បស្សសី’’តិ បដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនំ, ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ តទនុទេសកេន វត្តព្ពវចនំ. ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ តទនុប្បដិគ្គាហកេន វត្តព្ពវចនំ, ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ តទនុទេសកេន វត្តព្ពវចនំ. ឥមិនា ច អត្តនោ អាយតិំ សំវរេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទស្សេតិ. ទ្វីសុ, បន សម្ពហុលាសុ វាតិ ទ្វីសុ វា សម្ពហុលាសុ វា អាបត្តីសុ បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ កាតព្ពោ. ញត្តិយំ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតីតិ ឯត្ថ ‘‘ទ្វេ អាបត្តិយោ’’តិ វា ‘‘សម្ពហុលា អាបត្តិយោ’’តិ វា វចនភេទោ កាតព្ពោ. ទ្វីសុ, ពហូសុ វា វចនភេទោ កាតព្ពោតិ ‘‘សង្ឃោ ឥមានិ ចីវរានី’’តិ វត្ថុវសេន វចនភេទោ កាតព្ពោ.

ឯវំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជនវិធិំ ទស្សេត្វា គណស្ស និស្សជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘គណស្ស បន និស្សជ្ជន្តេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ និស្សជ្ជនាបត្តិប្បដិគ្គហណនិស្សដ្ឋចីវរទានេសុ ‘‘អាយស្មន្តាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តវចនភេទំ វិនា អវសេសំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជនាទីសុ វុត្តសទិសមេវាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បុគ្គលស្ស និស្សជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘បុគ្គលស្ស បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទ្វីសុ, តីសុ វាតិ ទ្វីសុ, តីសុ វា អាបត្តីសុ ចេវ ទាតព្ពចីវរេសុ ច. យថា ច គណស្ស និស្សជ្ជនេ, ឯវំ ទ្វិន្នំ និស្សជ្ជនេបិ បាឡិ វេទិតព្ពា. យទិ ហិ វិសេសោ ភវេយ្យ, យថេវ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កាតព្ពោ – ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន តេ ភិក្ខូ ញាបេតព្ពា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៦៨) នយេន តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ, ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, កត្តព្ពោ – ថេរេន ភិក្ខុនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គ’’ន្តិអាទិនា នយេន វិសុំយេវ ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ វុត្តោ, ឯវំ ឥធាបិ វិសុំ បាឡិំ វទេយ្យ. យស្មា បន នត្ថិ, តស្មា អវត្វាវ គតោតិ គណស្ស វុត្តា បាឡិយេវេត្ថ បាឡិ. អាបត្តិប្បដិគ្គហណេ បន អយំ វិសេសោ – យថា គណស្ស និស្សជ្ជិត្វា អាបត្តិយា ទេសិយមានាយ អាបត្តិប្បដិគ្គាហកោ ភិក្ខុ ញត្តិំ ឋបេតិ, ឯវំ អដ្ឋបេត្វា ទ្វីសុ អញ្ញតរេន យថា ឯកបុគ្គលោ បដិគ្គណ្ហាតិ, ឯវំ អាបត្តិ បដិគ្គហេតព្ពា. ទ្វិន្នញ្ហិ ញត្តិដ្ឋបនំ នាម នត្ថិ. យទិ សិយា, ទ្វិន្នំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ វិសុំ ន វទេយ្យ. និស្សដ្ឋចីវរទានេបិ យថា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ឯកោ វទតិ, ឯវំ ‘‘មយំ ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទេមា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥតោ គរុកតរានិបិ ហិ ញត្តិទុតិយកម្មានិ អបលោកេត្វា កាតព្ពានីតិ វុត្តានិ អត្ថិ, តេសំ ឯតំ អនុលោមំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វិន្នំ បនា’’តិអាទិ. និស្សដ្ឋចីវរំ បន ទាតព្ពមេវ, អទាតុំ ន លព្ភតិ. វិនយកម្មមត្តមេវ ហេតំ. ន តំ តេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទិន្នមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘និស្សដ្ឋវត្ថុ’’ន្តិអាទិ.

អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដន្តិ សកិំ និវត្ថំ វា សកិំ បារុតំ វា កាយតោ អមោចេត្វា ទិវសម្បិ ចរតិ, ឯកមេវ ទុក្កដំ. មោចេត្វា និវាសេតិ វា បារុបតិ វា, បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. ទុន្និវត្ថំ វា ទុប្បារុតំ វា សណ្ឋាបេន្តស្ស អនាបត្តិ. អញ្ញស្ស តំ បរិភុញ្ជតោបិ អនាបត្តិ. ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតី’’តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ (បារា. ៥៧០) សាធកំ. ទសាហំ អនតិក្កន្តេបិ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘បរិភុញ្ជន្តស្សា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អតិក្កន្តេ អនតិក្កន្តសញ្ញិនោបីតិ ទសាហំ អតិក្កន្តេ ចីវរេ ‘‘អនតិក្កន្តំ ឥទ’’ន្តិ ឯវំ សញ្ញិនោ, ទសាហេ វា អតិក្កន្តេ ‘‘អនតិក្កន្តោ ទសាហោ’’តិ ឯវំ សញ្ញិនោ.

ឥទានិ ‘‘អនធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋិតសញ្ញិនោ និស្សគ្គិយ’’ន្តិអាទិអាបត្តិវារំ សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. តថាតិ យថា ទសាហំ អតិក្កន្តេ សញ្ញាភេទេន តិកបាចិត្តិយំ, តថា អនធិដ្ឋិតាទីសុ សត្តសុ វិកប្បេសុ អធិដ្ឋិតាទិសញ្ញាភេទតោតិ អត្ថោ. តត្ថ អវិស្សជ្ជិតេ វិស្សជ្ជិតសញ្ញិនោតិ កស្សចិ អទិន្នេ អបរិច្ចត្តេ ‘‘ទិន្នំ បរិច្ចត្តំ មយា’’តិ ឯវំ សញ្ញិនោ. អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញិនោតិ អត្តនោ ចីវរេន សទ្ធិំ ពហូនិ អញ្ញេសំ ចីវរានិ ឯកតោ ឋបិតានិ, តានិ ចេ ចោរា ហរន្តិ, តត្រេស អត្តនោ ចីវរេ អនដ្ឋេ នដ្ឋសញ្ញី ហោតិ, តស្ស នដ្ឋសញ្ញិនោ. ឯស នយោ អវិនដ្ឋាទីសុបិ. អវិលុត្តេតិ ឯត្ថ បន គព្ភំ ភិន្ទិត្វា បសយ្ហាវហារវសេន អវិលុត្តេតិ វេទិតព្ពំ.

វិស្សជ្ជិតេតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អញ្ញស្ស ទិន្នេ. កថំ បន ទិន្នំ ហោតិ, កថំ គហិតំ? ‘‘ឥមំ តុយ្ហំ ទេមិ, ទទាមិ, ទជ្ជាមិ, ឱណោជេមិ, បរិច្ចជាមិ, វិស្សជ្ជាមិ, និស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមិ…បេ… និស្សជ្ជាមី’’តិ វា វទតិ, សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, សុទិន្នំ, សុគ្គហិតញ្ច. ‘‘តវ សន្តកំ ករោហិ, តវ សន្តកំ ហោតុ, តវ សន្តកំ ករិស្សសី’’តិ វុត្តេ ‘‘មម សន្តកំ ករោមិ, មម សន្តកំ ហោតុ, មម សន្តកំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, ទុទ្ទិន្នំ, ទុគ្គហិតញ្ច. នេវ ទាតា ទាតុំ ជានាតិ, ន ឥតរោ គហេតុំ. សចេ បន ‘‘តវ សន្តកំ ករោហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មយ្ហំ គណ្ហាមី’’តិ គណ្ហាតិ, សុគ្គហិតំ, សចេ បន ឯកោ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ វទតិ, បុន សោ ‘‘ទិន្នំ មយា តុយ្ហំ, គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឥតរោបិ ‘‘ន មយ្ហំ ឥមិនា អត្ថោ’’តិ វទតិ. តតោ បុរិមោបិ ‘‘មយា ទិន្ន’’ន្តិ ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, បច្ឆិមោបិ ‘‘មយា បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ, កស្សាបត្តីតិ? ន កស្សចិ. យស្ស បន រុច្ចតិ, តេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. យោ បន អធិដ្ឋានេ វេមតិកោ, តេន កិំ កាតព្ពំ? វេមតិកភាវំ អារោចេត្វា ‘‘សចេ អនធិដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ, ឯវំ មេ កប្បិយំ ហោតី’’តិ វត្វា វុត្តនយេនេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. ន ហិ ឯវំ ជានាបេត្វា វិនយកម្មំ ករោន្តស្ស មុសាវាទោ ហោតិ.

យថា ច ឥទំ, ឯវំ ឥតោ បរានិបីតិ យថា ឥទំ អតិរេកចីវរធារណសិក្ខាបទំ អាចារវិបត្តិ, ឯវំ ឥតោ បរានិបិ សិក្ខាបទានិ អាចារវិបត្តិយេវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧភតោបាតិមោក្ខេសូ’’តិអាទិ. អាជីវវិបត្តិបច្ចយា បន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ –

‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ អរហា’តិ ភណតិ, បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ បណីតភោជនានិ អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុនី បណីតភោជនានិ អគិលានា អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ បាដិទេសនីយស្ស. អាជីវហេតុ អាជីវការណា ភិក្ខុ សូបំ វា ឱទនំ វា អគិលានោ អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បរិ. ២៨៧) –

ឯវំ បារាជិកាទិវសេន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ អាជីវវិបត្តិបច្ចយា ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា. ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ សមនុភាសនាយ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សជ្ជនេ ញត្តិយា ទុក្កដំ, កម្មវាចាបរិយោសានេ បាចិត្តិយន្តិ ឯវំ ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា. ឯត្ថាតិ វិបត្តិកថាសុ.

គណនុបគតាតិ ទិវសគណនំ ឧបគតភាវោ. អញ្ញេហិ ‘‘ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទេមា’’តិ បរហត្ថេ ទិន្នម្បិ ‘‘ន តាវ តំ គណនុបគំ, យាវ ន ហត្ថំ គច្ឆតី’’តិ (មហាវ. ២៥៩) ចម្មក្ខន្ធកេ វុត្តត្តា យាវ អាហរិត្វា វា ន ទិន្នំ, ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ចីវរំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បហិណិត្វា វា អនារោចិតំ, តាវ ទិវសគណនំ ន ឧបេតិ, អនធិដ្ឋិតំ វដ្ដតិ. យទា បន អានេត្វា ទិន្នំ ហោតិ, ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ វា សុតំ, តតោ បដ្ឋាយ គណនុបគំ ហោតិ, អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពំ. កថិនសញ្ញិតំ សមុដ្ឋានមស្សាតិ កថិនសមុដ្ឋានំ, តតិយឆដ្ឋសមុដ្ឋានវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. កាយវាចាហិ កត្តព្ពអធិដ្ឋានវិកប្បនានំ អករណេន កាយវាចតោ, ចិត្តេ បន សតិ កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនធិដ្ឋានាវិកប្បនវសេន អាបជ្ជនតោ អកិរិយំ. អជានន្តោបិ អាបជ្ជតីតិ នោសញ្ញាវិមោក្ខំ. កាយទ្វារេ ច វចីទ្វារេ ច កត្តព្ពាករណតោ កាយកម្មំ វចីកម្មំ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.