សង្ឃាទិសេសកណ្ឌំ

បិយវចនេន អាលបនន្តិ បិយាយិតព្ពវចនេនាលបនំ, សាធូនំ សមាលបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សាធវោ ហិ បរេ ‘‘ភោន្តោ’’តិ វា ‘‘ទេវានំបិយា’’តិ វា ‘‘ភទ្រភវ’’ន្តិ វា ‘‘អាយស្មន្តោ’’តិ វា សមាលបន្តិ.

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សំ-សទ្ទោ វិជ្ជមានត្ថោតិ អាហ ‘‘សំវិជ្ជតី’’តិ. ចេតនាតិ វីតិក្កមវសប្បវត្តា បុព្ពភាគចេតនា, មោចនស្សាទចេតនាតិ អត្ថោ. អស្សាតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា. អញ្ញបទត្ថសមាសេនេវ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា វុត្តត្តា ឥក-សទ្ទស្ស វិសុំ អត្ថោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សញ្ចេតនាវ សញ្ចេតនិកា’’តិ. ឥទានិ ឥក-សទ្ទោវ អត្ថិអត្ថំ បកាសេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សញ្ចេតនា វា’’តិអាទិមាហ. សំវិជ្ជមានា ចេតនា សញ្ចេតនា. សុក្កស្សាតិ សម្ភវស្ស. វិសដ្ឋីតិ វិស្សគ្គោ.

ឥទានិ តំ យស្មិំ កាលេ មោចេតិ, យេនាធិប្បាយេន មោចេតិ, យេន ចោបាយេន មោចេតិ, យញ្ច តស្ស អធិប្បាយស្ស វត្ថុ, តំ សព្ពំ សង្ខេបតោ វិភាវេត្វា សរូបតោ តំ វិសដ្ឋិំ ទស្សេតុំ ‘‘រាគូបត្ថម្ភាទីសូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ រាគស្ស ពលវភាវោ, រាគេន វា អង្គជាតស្សូបត្ថម្ភោ ថទ្ធភាវោ រាគូបត្ថម្ភោ, សោ អាទិ យេសំ តេ រាគូបត្ថម្ភាទយោ, តេសុ រាគូបត្ថម្ភាទីសុ. អាទិសទ្ទេន (បារា. ២៣៨) វច្ចូបត្ថម្ភបស្សាវូបត្ថម្ភវាតូបត្ថម្ភឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភានំ គហណំ. កម្មញ្ញតំ បត្តេតិ មោចនកម្មក្ខមតាយ កម្មនិយតំ បត្តេ, អជ្ឈត្តរូបាទីសុ ឧបក្កមារហភាវំ បត្តេតិ អត្ថោ. អរោគស្ស ភាវោ អារោគ្យំ, តំ អាទិ យេសំ តេ អារោគ្យាទយោ, តេសុ អារោគ្យាទីសុ. អាទិសទ្ទេន សុខភេសជ្ជទានបុញ្ញយញ្ញសគ្គពីជវីមំសទវានំ គហណំ. អជ្ឈត្តរូបំ អជ្ឈត្តំ ឧបាទិន្នរូបំ, តំ អាទិ យេសំ តេ អជ្ឈត្តរូបាទយោ, តេសុ. អាទិសទ្ទេន ពហិទ្ធារូបអជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបអាកាសេកដិកម្បនានំ គហណំ. មោចនេ អស្សាទោ សុខវេទនា មោចនស្សាទោ, មោចនត្ថំ បុព្ពភាគេ បវត្តរាគោ, សម្បយុត្តអស្សាទសីសេន ចេត្ថ រាគោ វុត្តោ, តេន សម្បយុត្តា ចេតនា មោចនស្សាទចេតនា, តាយ. ឥមិនា មុច្ចនស្សាទោ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៤០) មុត្តស្សាទោ មេថុនស្សាទោ ផស្សស្សាទោ កណ្ឌុវនស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ និសជ្ជស្សាទោ វាចស្សាទោ គេហសិតបេមំ វនភង្គិយន្តិ ឥមេហិ សម្បយុត្តា ចេតនាយោ បដិក្ខិបតិ, តាហិ និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. ‘‘និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្សា’’តិ ឥមិនា បន ឩរុមទ្ទាបនាទីនិ បដិក្ខិបតិ. តេន ហិ សតិបិ មោចនស្សាទេ និមិត្តេ ឧបក្កមាភាវតោ មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘សា ច ខោ និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្សេវ, ហត្ថបរិកម្មបាទបរិកម្មគត្តបរិកម្មករណេន សចេបិ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ.

អាសយធាតុនានាត្តតោតិ បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតាសយានញ្ចេវ បថវីធាតុអាទីនញ្ច ចតុន្នំ ធាតូនំ, រសសោណិតាទីនំ វា សត្តន្នំ ធាតូនំ នានាត្តតោ. ឋានា ចាវនាតិ សុក្កស្ស យំ ឋានំ, តតោ ចុតិ. សុក្កស្ស ហិ វត្ថិសីសំ កដិ កាយោតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧) តិធា ឋានំ បកប្បេន្តិ. ឯកោ កិរាចរិយោ ‘‘វត្ថិសីសំ សុក្កស្ស ឋាន’’ន្តិ អាហ, ឯកោ ‘‘កដី’’តិ, ឯកោ ‘‘សកលោ កាយោ’’តិ. តេសុ តតិយស្ស ភាសិតំ សុភាសិតំ. កេសលោមនខទន្តានញ្ហិ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានំ, ឧច្ចារបស្សាវខេឡសិង្ឃាណិកា, ថទ្ធសុក្ខចម្មានិ ច វជ្ជេត្វា អវសេសោ ឆវិមំសលោហិតានុគតោ សព្ពោបិ កាយោ កាយប្បសាទភាវជីវិតិន្ទ្រិយាពទ្ធបិត្តានំ, សម្ភវស្ស ច ឋានមេវ. តថា ហិ រាគបរិយុដ្ឋានេនាភិភូតានំ ហត្ថីនំ ឧភោហិ កណ្ណចូឡិកាហិ សម្ភវោ និក្ខមតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘រាគូបត្ថម្ភាទីសូ’’តិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧) កាលោ ទស្សិតោ. រាគូបត្ថម្ភាទិកាលេសុ ហិ អង្គជាតំ កម្មនិយំ ហោតិ. យស្ស កម្មនិយត្តេ សតិ មោចេតិ, ឥតោ បរំ អញ្ញោ កាលោ នត្ថិ. ន ហិ វិនា រាគូបត្ថម្ភាទីហិ បុព្ពណ្ហាទយោ កាលភេទា មោចនេ និមិត្តំ ហោន្តិ. ‘‘អារោគ្យាទីសូ’’តិអាទិនា បន អធិប្បាយោ ទស្សិតោ. ឯវរូបេន ហិ អធិប្បាយភេទេន មោចេតិ, ន អញ្ញថា. ‘‘អជ្ឈត្តរូបាទីសូ’’តិអាទិនា ឧបាយោ ទស្សិតោ. អជ្ឈត្តរូបេ វា ហិ មោចេយ្យ, ពហិទ្ធារូបេ វា, ឧភយត្ថ វា, អាកាសេ វា កដិំ កម្បេន្តោ, ឥតោ បរំ អញ្ញោ ឧបាយោ នត្ថិ. នីលាទិវសេនា’’តិអាទីហិ បន ទសហិ នវមស្ស អធិប្បាយស្ស វត្ថុ ទស្សិតំ. វីមំសន្តោ ហិ នីលាទីសុ អញ្ញតរវសេន វីមំសតិ, ន តេហិ វិនិមុត្តន្តិ. ‘‘ឋានា ចាវនា’’តិ ឥមិនា បន អត្ថតោ វិស្សដ្ឋិ ទស្សិតា. យថាហ ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានតោ ចាវនា វុច្ចតី’’តិ (បារា. ២៣៧). សា ចាយំ តស្ស សុក្កស្ស ឋានា ចាវនា រាគវសេន. វុត្តញ្ហេតំ កថាវត្ថុអដ្ឋកថាយំ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតី’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៣០៧). អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ សុបិនោ ឯវ សុបិនន្តោ, តំ ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យា សុបិនេ’’តិអាទិ. សង្ឃាទិសេសោតិ ឥមស្ស អាបត្តិនិកាយស្ស នាមំ. តេនាហ ‘‘យា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិអាទិ. អាបត្តិនិកាយោតិ អាបត្តិសមូហោ. កិញ្ចាបិ អយំ ឯកាវ អាបត្តិ, រុឡ្ហិសទ្ទេន, បន អវយវេ សមូហវោហារេន វា ‘‘និកាយោ’’តិ វុត្តោ ‘‘ឯកោ វេទនាក្ខន្ធោ, ឯកោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ.

អស្សាតិ (សារត្ថ. ដី. ២.១៦ សំឃាទិសេសកណ្ឌ) អាបត្តិនិកាយស្ស. ននុ ច អយុត្តោយំ និទ្ទេសោ ‘‘សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សា’’តិ. ន ហិ អាបត្តិនិកាយស្ស អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច សង្ឃោ ឥច្ឆិតោ, កិញ្ចរហិ វុដ្ឋានស្សាតិ ឥមំ ចោទនំ មនសិ និធាយ យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា អធិប្បាយំ វិវរិតុំ ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. អាបត្តិតោ វុដ្ឋានស្ស អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតោ សង្ឃោ អាបត្តិយាវ ឥច្ឆិតោ នាម ហោតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អាបត្តិវុដ្ឋានន្តិ អាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ, អនាបត្តិកភាវូបគមនន្តិ អត្ថោ.

ទកសោតន្តិ បស្សាវមគ្គំ, អង្គជាតប្បទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯវំ អថ កស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឋានតោ បន ចុត’’ន្តិអាទិ. អវស្សមេវ ទកសោតំ ឱតរតិ អធិវាសេត្វា អន្តរា និវារេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. ទកសោតោរោហនតោ (សារត្ថ. ដី. ២.២៣៦-២៣៧) បដ្ឋាយ បន ឧបាទិន្នតោ វិនិមុត្តត្តា សម្ភវរូបំ ឧតុសមុដ្ឋានមេវ អវសិស្សតិ, សេសំ តិសមុដ្ឋានំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ. តស្មាតិ យស្មា ឋានតោ ចុតំ ទកសោតំ ឱតរតិ, តស្មា.

អមោចនាធិប្បាយស្សាតិ ភេសជ្ជេន និមិត្តំ អាលិម្បន្តស្ស ឧច្ចារាទីនិ វា ករោន្តស្ស. សុបិនំ បស្សន្តស្សាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧) ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ សុបិនំ បស្សន្តស្ស. កិំ បនេតំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ, បដិពុទ្ធោ, ឧទាហុ នេវ សុត្តោ, ន បដិពុទ្ធោតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ. ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតិ, តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ វា រាគាទិសម្បយុត្តំ វា ន ហោតិ. សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច ឦទិសានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ. យញ្ហិ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, តំ សព្ពោហារិកចិត្តេន បស្សតិ. សព្ពោហារិកចិត្តេន ច កតេ វីតិក្កមេ អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. សុបិនំ បស្សន្តេន បន កតេបិ វីតិក្កមេ ឯកន្តំ អនាបត្តិ ឯវ. អថ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, កោ នាម បស្សតិ, ឯវញ្ច សតិ សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតីតិ? ន អភាវោ, កស្មា? យស្មា កបិមិទ្ធបរេតោ បស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កបិមិទ្ធបរេតោ ខោ មហារាជ សុបិនំ បស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.៥). កបិមិទ្ធបរេតោតិ មក្កដនិទ្ទាយ យុត្តោ. យថា ហិ មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ, ឯវំ យា និទ្ទា បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុបរិវត្តា, យស្សា បវត្តិយំ បុនប្បុនំ ភវង្គតោ ឧត្តរណំ ហោតិ, តាយ យុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ. យស្ស ច ឯវំ បស្សន្តស្ស សុបិនេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស វិយ, កាយសំសគ្គាទីនិ អាបជ្ជន្តស្ស វិយ ច សុបិនន្តេនេវ ការណេន អសុចិ មុច្ចតិ, តស្សបិ អនាបត្តិ. សុបិនេ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៦២) បន ឧប្បន្នាយ អស្សាទចេតនាយ សចស្ស វិសយោ ហោតិ, និច្ចលេន ភវិតព្ពំ, ន ហត្ថេន និមិត្តំ កីឡាបេតព្ពំ. កាសាវបច្ចត្ថរណរក្ខណត្ថំ បន ហត្ថបុដេន គហេត្វា ជគ្គនត្ថាយ ឧទកដ្ឋានំ គន្តុំ វដ្ដតិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ឱតិណ្ណោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.២៧០) ឥទំ កម្មសាធនំ, កត្តុសាធនំ វា ហោតីតិ តទុភយវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យក្ខាទីហិ វិយ សត្តា’’តិអាទិមាហ. អសមបេក្ខិត្វាតិ យថាសភាវំ អនុបបរិក្ខិត្វា, យថា តេ រតិជនកា រូបាទយោ វិសយា អនិច្ចទុក្ខាសុភានត្តាការេន អវដ្ឋិតា, តថា អបស្សិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិណតេនាតិ បរិវត្តេន. តេនាហ ‘‘យថា បរិវត្តមាន’’ន្តិអាទិ. វុត្តរាគវសេនាតិ កាយសំសគ្គរាគវសេន. តទហុជាតាយបីតិ តស្មិំ អហនិ ជាតំ ជននំ ឯតិស្សាតិ តទហុជាតា, តស្មិំ អហនិ ជាតាតិ វា តទហុជាតា, តាយ, តំ ទិវសំ ជាតាយបីតិ អត្ថោ, ជាតមត្តាយ អល្លមំសបេសិវណ្ណាយបីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អស្សាតិ ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ បទស្ស. ឥទានិ ហត្ថាទីនំ វិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘តត្ថ ហត្ថោ នាម កប្បរតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិមាហ. កប្បរតោ បដ្ឋាយាតិ ទុតិយមហាសន្ធិំ ឧបាទាយ. អញ្ញត្ថ បន មណិពន្ធតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គនខា ហត្ថោ. វិនន្ធិត្វា វា អវិនន្ធិត្វា វា កតកេសកលាបស្សេតំ អធិវចនន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វិនន្ធិត្វាតិ តីហិ កេសវដ្ដីហិ គន្ថិត្វា. សុវណ្ណចីរកន្តិ សុវណ្ណបាឡិំ. ហត្ថញ្ច វេណិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសសរីរំ អង្គន្តិ អាហ ‘‘អវសេសស្ស សរីរស្សា’’តិអាទិ.

យោ ហិ សេវនាធិប្បាយោបិ និច្ចលេន កាយេន កេវលំ ផស្សំ បដិវិជានាតិ សាទិយតិ អនុភោតិ, តស្ស ចិត្តុប្បាទមត្តេ អាបត្តិយា អភាវតោ អនាបត្តីតិ អាហ ‘‘កាយេន អវាយមិត្វា’’តិអាទិ. មោក្ខាធិប្បាយេនាតិ ឥត្ថិតោ មុច្ចិតុកាមតាធិប្បាយេន. អសញ្ចិច្ចាតិ ‘‘ឥមិនា ឧបាយេន ឥមំ ផុសិស្សាមី’’តិ អចេតេត្វា. ឯវញ្ហិ អចេតេត្វា បត្តប្បដិគ្គហណាទីសុ មាតុគាមស្ស អង្គេ ផុដ្ឋេបិ អនាបត្តិ. អសតិយាតិ អញ្ញវិហិតោ ហោតិ, ‘‘មាតុគាមំ ផុសិស្សាមី’’តិ សតិ នត្ថិ, ឯវំ អសតិយា ហត្ថបាទបសារណាទិកាលេ ផុសន្តស្ស អនាបត្តិ. អជានន្តស្សាតិ ទារកវេសេន ឋិតំ ទារិកំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ អជានន្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន ផុសតិ, ឯវំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ អជានន្តស្ស ផុសតោ អនាបត្តិ. អសាទិយន្តស្សាតិ កាយសំសគ្គំ អសាទិយន្តស្ស ពាហាបរម្បរាយ នីតភិក្ខុស្ស វិយ អនាបត្តិ. ឥធ បន ឧទាយិត្ថេរោ អាទិកម្មិកោ. តស្ស អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្សាតិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគវសេនាតិ ទុដ្ឋុល្លា វាចា ទុដ្ឋុល្លវាចា, តាយ អស្សាទចេតនា ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទោ, តេន សម្បយុត្តរាគវសេន. ឯត្ថាធិប្បេតំ មាតុគាមំ ទស្សេតុំ ‘‘មាតុគាម’’ន្តិអាទិមាហ. ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លសំលក្ខណសមត្ថន្តិ អសទ្ធម្មសទ្ធម្មប្បដិសំយុត្តំ កថំ ជានិតុំ សមត្ថំ. យា បន មហល្លិកាបិ ពាលា ឯឡមូគា, អយំ ឥធានធិប្បេតា. វណ្ណោ នាម ទ្វេ មគ្គេ ឧទ្ទិស្ស ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៥) ថោមនា. អវណ្ណោ នាម ទ្វេ មគ្គេ ឧទ្ទិស្ស វុត្តវិបរិយាយេន គរហនា, ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន អសមន្នាគតាសី’’តិអាទីហិ ខុំសនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យាចនា នាម ‘‘ទេហិ មេ, អរហសិ មេ ទាតុ’’ន្តិ (បារា. ២៨៥) វចនំ. អាយាចនា នាម ‘‘កទា តេ មាតា បសីទិស្សតិ, កទា តេ បិតា បសីទិស្សតិ, កទា តេ ទេវតាយោ បសីទិស្សន្តិ, កទា តេ សុខណោ សុលយោ សុមុហុត្តោ ភវិស្សតិ, កទា តេ មេថុនំ ធម្មំ លភិស្សាមី’’តិ (បារា. ២៨៥) វចនំ. បុច្ឆនំ នាម ‘‘កថំ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសិ, កថំ ជារស្ស ទេសី’’តិ (បារា. ២៨៥) វចនំ. បដិបុច្ឆនំ នាម ‘‘ឯវំ កិរ ត្វំ សាមិកស្ស ទេតិ, ឯវំ ជារស្ស ទេសី’’តិ (បារា. ២៨៥) វចនំ. អាចិក្ខនំ នាម បុដ្ឋស្ស ‘‘ឯវំ ទេហិ, ឯវំ ទេន្តា សាមិកស្ស បិយា ភវិស្សសិ, មនាបា ចា’’តិ (បារា. ២៨៥) ភណនំ. អនុសាសនំ នាម អបុដ្ឋស្ស ‘‘ឯវំ ទេហិ, ឯវំ ទេន្តា សាមិកស្ស បិយា ភវិស្សសិ, មនាបា ចា’’តិ (បារា. ២៨៥) ភវនំ. អក្កោសនំ (បារា. ២៨៥) នាម ‘‘អនិមិត្តាសិ, និមិត្តមត្តាសិ, អលោហិតាសិ, ធុវលោហិតាសិ, ធុវចោឡាសិ, បគ្ឃរន្តីសិ, សិខរណីសិ, ឥត្ថិបណ្ឌកាសិ, វេបុរិសិកាសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ (បារា. ២៨៥) វចនំ. យស្មា មេថុនុបសំហិតាយ វាចាយ អធិកំ ទុដ្ឋុល្លំ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘មេថុនុបសំហិតាហី’’តិ ឥទំ ទុដ្ឋុល្លវាចាយ សិខាបត្តលក្ខណទស្សនន្តិ វុត្តំ, ន បន មេថុនុបសំហិតាយេវ ទុដ្ឋុល្លវាចត្តា. សិខរណីសីតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៥) ពហិនិក្ខន្តអាណិមំសា. សម្ភិន្នាសីតិ សម្ភិន្នវច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គា. ឧភតោព្យញ្ជនកាសីតិ បុរិសនិមិត្តេន, ឥត្ថិនិមិត្តេន ចាតិ ឧភតោព្យញ្ជនេហិ សមន្នាគតា.

ឯត្ថ ច វណ្ណភណនេ តាវ ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, ន តាវ សីសំ ឯតិ. ‘‘តវ វច្ចមគ្គោ ច បស្សាវមគ្គោ ច សុភោ សុភសណ្ឋានោ ទស្សនីយោ, ឦទិសេន នាម ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទតិ, សីសំ ឯតិ, សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អវណ្ណភណនេ បន ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីហិ ឯកាទសហិ បទេហិ អវណ្ណេ អឃដិតេ សីសំ ន ឯតិ, ឃដិតេបិ តេសុ ‘‘សិខរណីសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ ឥមេហិ តីហិ ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ.

យាចនាយបិ ‘‘ទេហិ មេ’’តិ ឯត្តកេនេវ សីសំ ន ឯតិ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ ទេហី’’តិ ឯវំ មេថុនធម្មេន ឃដិតេ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ.

‘‘កទា តេ មាតា បសីទិស្សតី’’តិអាទីសុ អាយាចនវចនេសុបិ ឯត្តកេនេវ សីសំ ន ឯតិ, ‘‘កទា តេ មាតា បសីទិស្សតិ, កទា តេ មេថុនំ ធម្មំ លភិស្សាមី’’តិ វា ‘‘តវ មាតរិ បសន្នាយ វា មេថុនំ ធម្មំ លភិស្សាមី’’តិអាទិនា បន នយេន មេថុនធម្មេន ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ.

‘‘កថំ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៨៥) បុច្ឆាវចនេសុបិ ‘‘មេថុនំ ធម្ម’’ន្តិ វុត្តេយេវ សង្ឃាទិសេសោ. ‘‘ឯវំ កិរ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសី’’តិ (បារា. ២៨៥) បដិបុច្ឆាវចនេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាចិក្ខនាយ ច ‘‘ឯវំ ទេហី’’តិ, ‘‘ឯវំ ទទមានា’’តិ វុត្តេបិ សីសំ ន ឯតិ, ‘‘មេថុនំ ធម្មំ ឯវំ ទេហិ, ឯវំ ឧបនេហិ, ឯវំ មេថុនំ ធម្មំ ទទមានា ឧបនយមានា សាមិកស្ស បិយា ហោតី’’តិអាទិនា បន នយេន មេថុនធម្មេន ឃដិតេយេវ សង្ឃាទិសេសោ. អនុសាសនិវចនេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អក្កោសវចនេសុ បន ឯកាទសសុ ‘‘សិខរណីសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ ឥមានិ តីណិយេវ បទានិ សុទ្ធានិ សីសំ ឯន្តិ, ឥតិ ឥមានិ ច តីណិ, បុរិមានិ ច វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមេថុនធម្មបទានិ តីណីតិ ឆ បទានិ សុទ្ធានិ អាបត្តិករានិ, សេសានិ ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីនិ អនិមិត្តេ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ មេ ទេហី’’តិ វា ‘‘អនិមិត្តាសិ, មេថុនំ ធម្មំ មេ ទេហី’’តិ វា អាទិនា នយេន មេថុនធម្មេន ឃដិតានេវ អាបត្តិករានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.

អធក្ខកន្តិ អក្ខកតោ បដ្ឋាយ អធោ. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ. ឧព្ភក្ខកន្តិ អក្ខកតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ. អធោជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលតោ បដ្ឋាយ អធោ. អក្ខកំ, បន ជាណុមណ្ឌលញ្ច ឯត្ថេវ ទុក្កដខេត្តេ សង្គហំ គច្ឆតិ ភិក្ខុនិយា កាយសំសគ្គេ វិយ. ន ហិ ពុទ្ធា គរុកាបត្តិំ សាវសេសំ បញ្ញាបេន្តីតិ. កាយប្បដិពទ្ធន្តិ វត្ថំ វា បុប្ផំ វា អាភរណំ វា.

អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារានន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៧) ឯត្ថ ‘‘អនិមិត្តា’’តិអាទីនំ បទានំ អត្ថំ កថេន្តោ, អដ្ឋកថំ វា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ អត្ថបុរេក្ខារោ នាម, បាឡិំ វាចេន្តោ, សជ្ឈាយំ វា ករោន្តោ ធម្មបុរេក្ខារោ នាម, ‘‘ឥទានិបិ អនិមិត្តាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកាសិ, អប្បមាទំ ទានិ ករេយ្យាសិ, យថា អាយតិម្បិ ឯវរូបា មា ហោហិសី’’តិ ភណន្តោ អនុសាសនិបុរេក្ខារោ នាម. ឥតិ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អនុសាសនិញ្ច បុរក្ខិត្វា ភណន្តានំ អនាបត្តិ. យោ បន ភិក្ខុនីនំ បាឡិំ វាចេន្តោ បកតិវាចនាមគ្គំ បហាយ ហសន្តោ ហសន្តោ ‘‘សិខរណីសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ បុនប្បុនំ ភណតិ, តស្ស អាបត្តិយេវ. ឥធ អាទិកម្មិកោ ឧទាយិត្ថេរោ, តស្ស អនាបត្តិ អាទិកម្មិកស្ស. ននុ ‘‘សិខរណី’’តិអាទីហិ អក្កោសន្តស្ស បដិឃចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទុក្ខវេទនាយបិ ភវិតព្ពំ, អថ កស្មា ទ្វិវេទនន្តិ? នាយំ ទោសោ. រាគវសេន ហិ អយំ អាបត្តិ, ន បដិឃវសេន, តស្មា រាគវសេនេវ បវត្តោ អក្កោសោ ឥធាធិប្បេតោ, ន បដិឃវសេនាបីតិ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្តកាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

អត្តកាមបារិចរិយាវសេនាតិ អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគវសេន. ឥធាបិ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លជាននសមត្ថាវ ឥត្ថី អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ទុដ្ឋុល្លោភាសេន វុត្តប្បការាយ ឥត្ថិយា’’តិ. សមីបេតិ សវនូបចារេ. ‘‘ឋត្វា’’តិ បាឋសេសោ. អត្តកាមបារិចរិយាតិ កាមីយតីតិ កាមោ, មេថុនធម្មោ, បរិចរណំ ឧបដ្ឋានំ បរិចរិយា, សាវ បារិចរិយា, កាមេន បារិចរិយា កាមបារិចរិយា, អត្តនោ កាមបារិចរិយា អត្តកាមបារិចរិយា, អត្តនោ អត្ថាយ មេថុនធម្មេន ឧបដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. អថ វា កាមិតាតិ កាមា, បារិចរិយា, អត្តនោ កាមា អត្តកាមា, អត្តកាមា ច សា បារិចរិយា ចាតិ អត្តកាមបារិចរិយា, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតឧបដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មេថុនធម្មសង្ខាតេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច បឋមេន អត្ថវិកប្បេន កាមហេតុបារិចរិយាសង្ខាតំ អត្ថត្តយំ ទស្សេតិ, ទុតិយេន អធិប្បាយបារិចរិយាសង្ខាតំ អត្ថទ្វយំ. ព្យញ្ជនេ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៩១) បន អាទរំ អកត្វា អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនោ កាមំ អត្តនោ ហេតុំ អត្តនោ អធិប្បាយំ អត្តនោ បារិចរិយ’’ន្តិ (បារា. ២៩២) បទភាជនំ វុត្តំ. ‘‘អត្តនោ កាមំ អត្តនោ ហេតុំ អត្តនោ បារិចរិយ’’ន្តិ ហិ វុត្តេ ជានិស្សន្តិ បណ្ឌិតា ‘‘ឯត្តាវតា អត្តនោ អត្ថាយ កាមបារិចរិយា វុត្តា’’តិ, ‘‘អត្តនោ អធិប្បាយំ អត្តនោ បារិចរិយ’’ន្តិ (បារា. ២៩២) វុត្តេបិ ជានិស្សន្តិ ‘‘ឯត្តាវតា អត្តនា ឥច្ឆិតកាមិតដ្ឋេន អត្តកាមបារិចរិយា វុត្តា’’តិ.

កល្យាណេន ភទ្ទកេន គុណេន សមន្នាគតត្តា កល្យាណធម្មំ. តេនាហ ‘‘តទុភយេនាបី’’តិអាទិ. អភិរមេយ្យាតិ តោសេយ្យ. ឯតទគ្គន្តិ ឯសា អគ្គា. បារិចរិយានន្តិ បារិចរិយានំ មជ្ឈេ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ននុ ទុដ្ឋល្លវាចាសិក្ខាបទេ (បារា. ២៨៥) មេថុនយាចនំ អាគតំ, អថ កស្មា ឥទំ វុត្តំ? នាយំ ទោសោ. តត្ថ (សារត្ថ. ដី. ២.២៩១) ហិ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគវសេន វុត្តំ, ឥធ បន អត្តនោ មេថុនស្សាទរាគវសេនាតិ.

តស្មិំយេវ ខណេតិ ភណិតក្ខណេ. ឧភតោព្យញ្ជនកោ បន បណ្ឌកគតិកត្តា វិសុំ ន វុត្តោ. ‘‘ឥមស្មិំ សិក្ខាបទទ្វយេ កាយសំសគ្គេ វិយ យក្ខិបេតីសុបិ ទុដ្ឋុល្លត្តកាមវចនេ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ២៩៥) វទន្តិ. តស្មិំយេវាតិ បណ្ឌកេយេវ ឥត្ថិសញ្ញិនោ អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណភណនេបិ ទុក្កដំ. ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, តស្ស អគ្គទានំ មេថុនំ ធម្មំ ទេហី’’តិ បរិយាយវចនេបិ ទុក្កដំ. ‘‘អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសេយ្យ យា មាទិសំ ‘សីលវន្ត’ន្តិ វុត្តត្តា’’តិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ២៩៥) ឯកេ. ‘‘បញ្ចសុ អង្គេសុ សព្ភាវា សង្ឃាទិសេសោវា’’តិ អបរេ. ‘‘មេថុនុបសំហិតេនា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ចីវរាទីហិ…បេ… ភាសន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

អត្តកាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

សញ្ចរណំ សញ្ចរោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សញ្ចរី, សញ្ចរណសីលោតិ វា សញ្ចរី, តស្ស ភាវោ សញ្ចរិត្តំ, សញ្ចរណន្តិ អត្ថោ. តញ្ច បរតោ ‘‘ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិ’’ន្តិអាទិវចនតោ ឥត្ថិបុរិសានំ វេមជ្ឈេតិ អាហ ‘‘ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សញ្ចរណភាវ’’ន្តិ. បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានីតិ ឯត្ថ បដិគ្គណ្ហនំ នាម បុរិសេន វា ឥត្ថិយា វា ឧភិន្នំ មាតាទីហិ វា ‘‘ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯវំ ភណាហី’’តិ វុត្តេ តេសំ វចនំ ‘‘សាធូ’’តិ វា ‘‘ហោតូ’’តិ វា ‘‘ភណាមី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន វចីភេទំ កត្វា, សីសកម្បនាទីហិ វា សម្បដិច្ឆនំ. វីមំសនំ នាម វុត្តប្បការេន សាសនំ គហេត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តេសំ អវស្សំ អារោចនកានំ មាតាបិតុភាតាភគិនិអាទីនំ វា សន្តិកំ គន្ត្វា តស្ស សាសនស្ស អារោចនំ. បច្ចាហរណំ នាម តេន គន្ត្វា អារោចិតេ សា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា, មា វា, លជ្ជាយ វា តុណ្ហី ហោតុ, បុន អាគន្ត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា តស្សា បវត្តិយា អារោចនំ. អាបជ្ជេយ្យាតិ បដិបជ្ជេយ្យ.

ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិំ បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិន្តិ ឯត្ថ ‘‘អារោចេយ្យា’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ជាយាភាវេតិ ភរិយាភាវេ. ជារភាវេតិ បតិភាវេ, និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. តស្មា ភរិយាភាវនិមិត្តំ បតិភាវនិមិត្តំ, ភរិយាភាវហេតុ បតិភាវហេតុ, ភរិយាភាវបច្ចយា បតិភាវបច្ចយា អារោចេតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ‘‘ជាយត្តនេ អារោចេតី’’តិអាទីសុបិ. ‘‘ជាយត្តនេ វា ជារត្តនេ វា’’តិ ហិ ឥទំ យទត្ថំ តំ តេសំ មតិំ អារោចេតិ, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥទានិ បន បទភាជនិយំ (បារា. ៣០២) វុត្តនយេនាបិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. កិញ្ចាបិ ឥត្ថិលិង្គវសេន បទភាជនិយំ វុត្តំ, ‘‘ជាយត្តនេ វា ជារត្តនេ វា’’តិ បន និទ្ទេសស្ស ឧភយលិង្គសាធារណត្តា បុរិសលិង្គវសេនាបិ យោជេត្វា វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេនា’’តិអាទិ. មុហុត្តិកាតិ គណិកា. ‘‘អន្តមសោ តង្ខណិកាយបី’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេនា’’តិអាទិ.

អញ្ញត្រ នាលំវចនីយាយាតិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៣៩-៣៤០) ទេសចារិត្តវសេន បណ្ណទានាទិនា អបរិច្ចត្តំ ឋបេត្វា. សញ្ចរិត្តវសេន ភិក្ខុនា វចនីយា ន ហោតីតិ នាលំវចនីយា, តំ ឋបេត្វាតិ កេចិ. អប្បេន វា ពហុនា វា ធនេន កីតា ធនក្កីតា. យស្មា បន សា ន កីតមត្តាយេវ ភរិយា, សំវាសត្ថាយ បន កីតត្តា ភរិយា, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ‘‘ធនេន កិណិត្វា វាសេតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តំ. ឆន្ទវាសិនីតិ ឆន្ទេន អត្តនោ រុចិយា វសតីតិ ឆន្ទវាសិនី. យស្មា បន សា ន អត្តនោ ឆន្ទមត្តេនេវ ភរិយា ហោតិ, បុរិសេន បន សម្បដិច្ឆិតត្តា, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ‘‘បិយោ បិយំ វាសេតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តំ. អាទិសទ្ទេន ‘‘ភោគវាសិនី, បដវាសិនី, ឱទបត្តកិនី, ឱភដចុម្ពដា, ទាសី ច ភរិយា ច, កម្មការី ច ភរិយា ច, ធជាហដា, មុហុត្តិកា’’តិ (បារា. ៣០៤) ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ អាការានំ គហណំ. យថា ច ‘‘ឆន្ទវាសិនី’’តិអាទីសុ អញ្ញតរវសេន វទតោ វិសង្កេតោ នត្ថិ, ឯវំ បាឡិយំ អវុត្តេសុបិ ‘‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា, ជាយា, បជាបតិ, បុត្តមាតា, ឃរណី, ឃរសាមិនី, ភត្តរន្ធិកា, សុស្សូសិកា, បរិចារិកា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣០៥) ឯវមាទីសុ សំវាសបរិទីបកេសុ វចនេសុ អញ្ញតរវសេន វទន្តស្សាបិ វិសង្កេតោ នត្ថិ, តិវង្គសម្បត្តិយា អាបត្តិយេវ.

មាតុរក្ខិតំ ព្រូហីតិ ឯត្ថ មាតុរក្ខិតា នាម មាតរា រក្ខិតា, យថា បុរិសេន សហ សំវាសំ ន កប្បេតិ, ឯវំ មាតរា រក្ខិតាតិ អត្ថោ. តេនេវស្ស បទភាជនេបិ ‘‘មាតា រក្ខតិ គោបេតិ, ឥស្សរិយំ ការេតិ, វសំ វត្តេតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តំ. បិតុរក្ខិតាទីសូតិ ‘‘បិតុរក្ខិតា, មាតាបិតុរក្ខិតា, ភាតុរក្ខិតា, ភគិនិរក្ខិតា, ញាតិរក្ខិតា, គោត្តរក្ខិតា, ធម្មរក្ខិតា, សារក្ខា, សបរិទណ្ឌា’’តិ (បារា. ៣០៣) ឯវំ វុត្តេសុ បិតុរក្ខិតាទីសុ. យថា ច ឯត្ថ, ឯវំ ‘‘បិតុរក្ខិតំ ព្រូហី’’តិអាទីសុបិ នយោ វេទិតព្ពោ.

សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា គិលានស្ស វា កិច្ចេន គច្ឆន្តស្សាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤០) ឯត្ថ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថាគារំ វា កិញ្ចិ វា វិប្បកតំ ហោតិ. តត្ថ ការុកានំ ភត្តវេតនត្ថាយ ឧបាសកោ វា ឧបាសិកាយ សន្តិកំ ភិក្ខុំ បហិណេយ្យ, ឧបាសិកា វា ឧបាសកស្ស, ឯវរូបេន សង្ឃកិច្ចេន គច្ឆន្តស្ស អនាបត្តិ. ចេតិយកម្មេ ករិយមានេបិ ឯសេវ នយោ. គិលានស្ស ភេសជ្ជត្ថាយបិ ឧបាសកេន វា ឧបាសិកាយ សន្តិកំ, ឧបាសិកាយ វា ឧបាសកស្ស សន្តិកំ បហិតស្ស គច្ឆតោ អនាបត្តិ.

កិញ្ចាបិ ឯត្ថ ‘‘ឥត្ថី នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា. បុរិសោ នាម មនុស្សបុរិសោ, ន យក្ខោ’’តិអាទិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៤១) នត្ថិ, តថាបិ មនុស្សជាតិកាវ ឥត្ថិបុរិសា ឥធ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘តេសំ មនុស្សជាតិកតា’’តិ. ននាលំវចនីយតាតិ យថាវុត្តនយេន បរិច្ចត្តា អលំវចនីយា. និវារណត្ថោ ហិ ឯត្ថ អលំ-សទ្ទោ. ន អលំវចនីយា នាលំវចនីយា, ន នាលំវចនីយា, តស្សា ភាវោ ននាលំវចនីយតា, ‘‘អលំវចនីយតា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ.

បណ្ណត្តិន្តិ, ឥមំ សិក្ខាបទំ. កាយវិការេនាតិ សីសុក្ខិបនាទិកាយវិការេន. តថេវ វីមំសិត្វា តថេវ បច្ចាហរន្តស្សាតិ ហត្ថមុទ្ទាទិនា កាយវិការេន វីមំសិត្វា បុន អាគន្ត្វា តថេវ អារោចេន្តស្ស. អាគមិស្សតីតិ តវ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាទិអត្ថំ អាគមិស្សតិ. កេនចិ វុត្តេតិ អាសនសាលាទីសុ និសិន្នស្ស កេនចិ បុរិសេន វុត្តេ. សចេ ហិ ខីណាសវស្ស មាតាបិតរោ កុជ្ឈិត្វា អលំវចនីយា ហោន្តិ, តញ្ច ភិក្ខុំ ឃរំ ឧបគតំ បិតា វទតិ ‘‘មាតា តេ, តាត, មំ មហល្លកំ ឆឌ្ឌេត្វា ញាតិកុលំ គតា, គច្ឆ នំ មំ ឧបដ្ឋាតុំ បេសេហី’’តិ. សោ ចេ គន្ត្វា តំ វត្វា បុន បិតុនោ តស្សា អាគមនំ វា អនាគមនំ វា អារោចេតិ, ឯវំ អារោចេន្តស្ស តស្សបិ កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘បណ្ណត្តិំ អជានន្តស្ស បនា’’តិអាទិ. ខីណាសវស្សបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន សេក្ខបុថុជ្ជនានំ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទីបេតិ. បិតុវចនេនាតិ អត្តនោ បិតុវចនេន. គន្ត្វាតិ តស្សា សមីបំ គន្ត្វា. បណ្ណត្តិំ, អលំវចនីយភាវញ្ចាតិ ឧភយំ អជានន្តស្សបិ កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតិ. តទុភយន្តិ បណ្ណត្តិំ, អលំវចនីយភាវញ្ច. យំ បន បណ្ណត្តិំ ជានិត្វា ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតោ កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. ឥមានិ តីណិ បណ្ណត្តិជាននចិត្តេន ‘‘សចិត្តកសមុដ្ឋានានី’’តិ វុត្តំ, តំ អយុត្តំ. ន ហិ បណ្ណត្តិំ ជានិត្វាបិ ‘‘នាលំវចនីយា’’តិ មញ្ញមានស្ស សចិត្តកេហិ សមុដ្ឋានេហិ អាបត្តិ សមុដ្ឋាតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ វីតិក្កមចេតនាយ អសម្ភវតោ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

សញ្ញាចិកាយ បនាតិ ឯត្ថ សន្តិ អត្តវាចកោ តតិយត្ថេ និបាតោ, យាចិកាតិ ភាវសាធនោ, តេសញ្ច មជ្ឈេបទលោបសមាសោ. បនាតិ និបាតមត្តមេវ. តេនាហ ‘‘សយំ បវត្តិតយាចនា វុច្ចតី’’តិ. យា ហិ អត្តនា បវត្តិតា, សា អត្តនោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ននុ ន សក្កា យាចនាយេវ កុដិំ កាតុន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយ តស្សាធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សយំ យាចិតកេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សយំ យាចិតកេហីតិ ‘‘វាសិំ ទេថ, ផរសុំ ទេថា’’តិអាទិនា (បារា. ៣៤២) សយំ យាចិតកេហិ. ឧបករណេហីតិ វាសិយាទីហិ. បរេន ភណ្ឌសាមិកេន ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ អបរិច្ចាគារក្ខណគោបនវសេន បរិគ្គហិតំ បរបរិគ្គហិតកំ, បរសន្តកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មូលច្ឆេទវសេនាតិ មូលស្ស ឆិន្ទនវសេន, បរសន្តកភាវតោ មោចេត្វា អត្តនោ សន្តកំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ហិ អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ យាចន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិយា ទុក្កដំ. តាវកាលិកំ បន វដ្ដតីតិ តាវកាលិកំ កត្វា យាចិតុំ វដ្ដតិ. សកកម្មំ ន យាចិតព្ពាតិ បាណាតិបាតសិក្ខាបទរក្ខណត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ហត្ថកម្មំ ទេថា’’តិ អនិយមេត្វាបិ ន យាចិតព្ពា. ឯវំ យាចិតា ហិ តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ភិក្ខុំ ឧយ្យោជេត្វា មិគេបិ មារេត្វា អាហរេយ្យុំ. និយមេត្វា បន ‘‘វិហារេ កិញ្ចិ កត្តព្ពំ អត្ថិ, តត្ថ ហត្ថកម្មំ ទេថា’’តិ យាចិតព្ពា. ‘‘កុដិ នាម ឧល្លិត្តា វា ហោតិ, អវលិត្តា វា ឧល្លិត្តាវលិត្តា វា’’តិ (បារា. ៣៤៥) បទភាជនេ វុត្តត្តា ‘‘កុដិន្តិ ឧល្លិត្តាទីសុ អញ្ញតរ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ធំ មុខំ លិត្តា ឧល្លិត្តា. អន្តោ លិម្បន្តា ហិ ឯវំ លិម្បន្តិ. អធោ មុខំ លិត្តា អវលិត្តា. ពហិ លិម្បន្តា ហិ ឯវំ លិម្បន្តិ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ឧល្លិត្តា នាមា’’តិអាទិ. បិដ្ឋសង្ឃាដោតិ ទ្វារពាហា. ‘‘សុធាយ វា មត្តិកាយ វា’’តិ ឯតេន ឋបេត្វា ឥមេ ទ្វេ លេបេ អវសេសោ ភស្មាគោមយាទិភេទោ អលេបោតិ ទស្សេតិ.

យស្មា បន សញ្ញាចិកាយ កុដិំ ករោន្តេនាបិ ឥធ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តស្មា ‘‘សយំ វា ករោន្តេន អាណត្តិយា វា ការាបេន្តេនា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘សយំ វា ករោន្តេនា’’តិ ឥមិនា សាមត្ថិយតោ លព្ភមានមត្ថមាហ, ន តុ បទត្ថតោ. ‘‘អាណត្តិយា វា ការាបេន្តេនា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩) បន បទត្ថតោ. ឯវញ្ច កត្វា យទិ បន ‘‘ករោន្តេន វា ការាបេន្តេន វា’’តិ វទេយ្យ, ព្យញ្ជនំ វិលោមិតំ ភវេយ្យ. ន ហិ ការាបេន្តោ ករោន្តោ នាម ហោតីតិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសាតិ ទដ្ឋព្ពំ. នត្ថិ សាមី បតិ ឯតិស្សាតិ អសាមិកា, តំ អសាមិកំ, អនិស្សរន្តិ អត្ថោ. អនិស្សរតា ចេត្ថ ការាបនេនាតិ អាហ ‘‘ការេតា ទាយកេន វិរហិត’’ន្តិ. ឧទ្ទេសោតិ ឧទ្ទិសិតព្ពោ.

តត្រាតិ សាមិស្មិំ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘តស្សា កុដិយា’’តិ. ទីឃសោតិ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘ទីឃតោ’’តិ. ពហិកុដ្ដេតិ កុដ្ដស្ស ពហិ, ថុសេន មិស្សកោ បិណ្ឌោ ថុសបិណ្ឌោ, តស្ស បរិយន្តោ ថុសបិណ្ឌបរិយន្តោ, តេន, ថុសមិស្សកមត្តិកាបិណ្ឌបរិយន្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ថុសបិណ្ឌស្សូបរិ សេតកម្មំ បន អព្ពោហារិកំ. អព្ភន្តរេ ភវោ អព្ភន្តរិមោ, តេន. យត្ថាតិ យស្សំ កុដិយំ. បមាណយុត្តោតិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិបមាណោ. ‘‘តិរិយំ សត្តន្តរា’’តិ (បារា. ៣៤៨) ឧក្កំសតោ បមាណស្ស វុត្តត្តា ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា ចតុហត្ថវិត្ថារា ន ហោតី’’តិ វុត្តំ.

សោធេត្វាតិ សមតលសីមមណ្ឌលសទិសំ កត្វា. បទភាជនេ វុត្តនយេន សង្ឃំ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វាតិ ‘‘សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ ‘អហំ, ភន្តេ, សញ្ញាចិកាយ កុដិំ កត្តុកាមោ អសាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ កុដិវត្ថុឱលោកនំ យាចាមី’’’តិ (បារា. ៣៤៩) បទភាជនេ វុត្តនយេន តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា. សង្ឃេន វា សម្មតាតិ បទភាជនិយំ (បារា. ៣៥០) វុត្តេន ញត្តិទុតិយកម្មេន, អបលោកនកម្មវសេន វា សង្ឃេន សម្មតា. វត្ថូតិ កុដិវត្ថុ. អនារម្ភន្តិ អនុបទ្ទវំ. បរិតោ កមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ បរិក្កមនំ, តេន សហ វត្តតីតិ សបរិក្កមនំ, សឧបចារន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តេហិ ភិក្ខូហី’’តិអាទិ.

កិបិល្លិកាទីនន្តិ ឯត្ថ កិបិល្លិកា (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៥៣) នាម រត្តកាឡបិង្គលាទិភេទា យា កាចិ, តា អាទិ យេសំ តានិ កិបិល្លិកាទីនិ, តេសំ. អាទិសទ្ទេន ឧបចិកាទីនំ សង្គហណំ. អាសយោតិ និពទ្ធវសនដ្ឋានំ, សោ អាទិ យេសំ តេ អាសយាទយោ, តេហិ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ និស្សិតស្ស គហណំ. សោឡសហិ ឧបទ្ទវេហីតិ ‘‘កិបិល្លិកានំ វា អាសយោ ហោតិ, ឧបចិកានំ វា ឧន្ទូរានំ វា អហីនំ វា វិច្ឆិកានំ វា សតបទីនំ វា ហត្ថីនំ វា អស្សានំ វា សីហានំ វា ព្យគ្ឃានំ វា ទីបីនំ វា អច្ឆានំ វា តរច្ឆានំ វា យេសំ កេសញ្ចិ តិរច្ឆានគតានំ បាណានំ វា អាសយោ ហោតិ, បុព្ពណ្ណនិស្សិតំ វា ហោតិ, អបរណ្ណអព្ភាឃាតអាឃាតនសុសានឧយ្យានរាជវត្ថុហត្ថិសាលាអស្សសាលាពន្ធនាគារបានាគារសូនរច្ឆាចច្ចរសភាសំសរណនិស្សិតំ វា ហោតី’’តិ (បារា. ៣៥៣) ឯវំ វុត្តេហិ សោឡសហិ ឧបទ្ទវេហិ. តត្ថ ច អព្ភាឃាតំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៥៣) នាម ការណាឃរំ. អាឃាតនំ នាម ធម្មគន្ធិកា. សុសានន្តិ មហាសុសានំ. សំសរណំ នាម អនិព្ពិជ្ឈគមនីយោ គតបច្ចាគតមគ្គោ.

អាវិជ្ឈិតុំ សក្កុណេយ្យតាយាតិ ឆិន្នតដាទីនមភាវតោ អនុបរិយាយិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ. តេន ភិក្ខុនាតិ កុដិការកេន ភិក្ខុនា. យាចិតេហីតិ ‘‘ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ ‘អហំ, ភន្តេ, សញ្ញាចិកាយ កុដិំ កត្តុកាមោ អសាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ កុដិវត្ថុទេសនំ យាចាមី’’’តិ (បារា. ៣៥១) តិក្ខត្តុំ យាចិតេហិ. ញត្តិទុតិយេន កម្មេនាតិ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សញ្ញាចិកាយ កុដិំ កត្តុកាមោ អសាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោ សង្ឃំ កុដិវត្ថុទេសនំ យាចតិ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កុដិវត្ថុំ ទេសេយ្យ. ឯសា ញត្តិ. សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សញ្ញាចិកាយ កុដិំ កត្តុកាមោ អសាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោ សង្ឃំ កុដិវត្ថុទេសនំ យាចតិ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កុដិវត្ថុំ ទេសេតិ, យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កុដិវត្ថុស្ស ទេសនា, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. ទេសិតំ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ កុដិវត្ថុ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ –

ឯវំ បទភាជនេ វុត្តេន ញត្តិទុតិយេន កម្មេន. អាឡវិកា នាម អាឡវិរដ្ឋេ ជាតា ទារកា, តេ បព្ពជិតកាលេបិ ‘‘អាឡវិកា’’ត្វេវ បញ្ញាយិំសុ. តេ សន្ធាយ វុត្តំ អាឡវិកេ ភិក្ខូ’’តិ. លេបេ ឃដិតេតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៥៣) អន្តោលេបេ វា អន្តោលេបេន សទ្ធិំ ភិត្តិញ្ច ឆទនញ្ច ឯកាពទ្ធំ កត្វា ឃដិតេ, ពហិលេបេ វា ពហិលេបេន សទ្ធិំ ឃដិតេ. ទ្វេ ច ទុក្កដានិ សារម្ភអបរិក្កមនវសេន. ឧភយវិបន្នាតិ ឧភយេហិ ទេសនាបមាណេហិ វិបន្នា វិរហិតា ឧភយវិបន្នា, អទេសិតវត្ថុកា បមាណាតិក្កន្តាតិ អត្ថោ. តស្មិន្តិ ទ្វារពន្ធេ វា វាតបានេ វា. លេបោ ន ឃដិយតីតិ បុព្ពេ ទិន្នលេបោ ទ្វារពន្ធេន វា វាតបានេន វា សទ្ធិំ ន ឃដិយតិ, ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា ន តិដ្ឋតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តន្តិ ទ្វារពន្ធំ វា វាតបានំ វា បរាមសតិ. បឋមមេវាតិ លេបកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា ទ្វារពន្ធវាតបានានំ ឋបនតោ បុព្ពេយេវ, លេបស្ស និដ្ឋិតក្ខណេយេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ ទេសិតវត្ថុកំ បមាណិកំ សារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ ទេសិតវត្ថុកំ បមាណិកំ អនារម្ភំ អបរិក្កមនំ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៥៥) បទភាជនិយំ វុត្តត្តា ‘‘កេវលំ សារម្ភាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិប្បកតន្តិ អនិដ្ឋិតំ. អញ្ញស្ស ទទតោ ចាតិ អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ទទតោ ច. គុហា នាម ឥដ្ឋកគុហា វា សិលាគុហា វា ទារុគុហា វា ភូមិគុហា វា. តិណកុដិ នាម សត្តភូមិកោបិ បាសាទោ តិណច្ឆទនោ ‘‘តិណកុដិកា’’តិ វុច្ចតិ. អញ្ញស្សាតិ អាចរិយស្ស វា ឧបជ្ឈាយស្ស វា សង្ឃស្ស វា. វាសាគារំ ឋបេត្វាតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៦៤) អត្តនោ វសនត្ថាយ វាសាគារំ ឋបេត្វា. ឧបោសថាគារាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ជន្តាឃរភោជនសាលាអគ្គិសាលានំ គហណំ. ហេដ្ឋិមបមាណសម្ភវោតិ ចតុហត្ថវិត្ថិណ្ណតា. អទេសាបេត្វា ករោតោតិ វត្ថុំ អទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កន្តំ, បមាណយុត្តំ វា ករោតោ. ឯត្ថ ច វត្ថុនោ អទេសាបនំ អកិរិយា. កុដិករណំ កិរិយា.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

មហន្តំ លាតិ គណ្ហាតីតិ មហល្លកោ, តំ មហល្លកំ. យោ ច យំ គណ្ហាតិ, សោ តស្ស អត្ថីតិ អាហ ‘‘មហន្តភាវោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មហល្លកោ’’តិ. សោ ច មហន្តភាវោ កេន, កុតោ ចាតិ អាហ ‘‘សសាមិកភាវេនា’’តិអាទិ. ន កេវលំ សសាមិកភាវេនេវាតិ អាហ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ អថ កស្មា ‘‘មហល្លកោ នាម វិហារោ សសាមិកោ វុច្ចតី’’តិ (បារា. ៣៦៧) ឯត្តកមេវ បទភាជនេ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. វិហរន្តិ ឯត្ថាតិ វិហារោ, អាវាសោ. មាតិកាយំ ភិក្ខូ វា អនភិនេយ្យាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ ‘‘អយំ វា សោ មហានាគោ’’តិអាទីសុ វិយ អវធារណត្ថោ.

កោសម្ពិយន្តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៦៥) ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្ស កិរ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណិអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ កោសម្ពរុក្ខាវ ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា តំ ‘‘កោសម្ពី’’តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ‘‘កុសុម្ពស្ស នាម ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តា’’តិ ឯកេ. ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភាតិ យោ អភិនិក្ខមនកាលេ សទ្ធិំ និក្ខន្តោ, យស្ស ច សត្ថារា បរិនិព្ពានកាលេ ព្រហ្មទណ្ឌោ (ចូឡវ. ៤៤៥) អាណត្តោ, តំ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ. ចេតិយរុក្ខន្តិ ចិត្តីកតដ្ឋេន ចេតិយំ, បូជារហានំ ទេវដ្ឋានានមេតំ អធិវចនំ, ‘‘ចេតិយ’’ន្តិ សម្មតំ រុក្ខំ ចេតិយរុក្ខំ. វត្ថុនោ អទេសនាយ អាបជ្ជនតោ ‘‘អកិរិយមត្តតោ សមុដ្ឋានភាវោ’’តិ វុត្តំ. មត្ត-សទ្ទេន កិរិយតោ សមុដ្ឋានតំ បដិក្ខិបតិ. កេចិ បន ‘‘វត្ថុអទេសនាយ, កុដិករណេន ច សមុដ្ឋានតោ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតី’’តិ វទន្តិ. បមាណនិយមាភាវោវ វិសេសោ.

វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទូសីយតីតិ ទុដ្ឋោ, ទូសេតិ បរំ វិនាសេតីតិ ទោសោ. តេនាហ ‘‘ទូសិតោ ចេវា’’តិអាទិ. ឥទានិ ‘‘ទូសិតោ ចេវ ទូសកោ ចា’’តិ ឥមិនា សង្ខេបេន វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បន្នេ ហិ ទោសេ’’តិអាទិមាហ. បកតិភាវំ ជហាបិតោតិ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៨៥-៣៨៦) សោម្មភាវំ ជហាបិតោតិ អត្ថោ, វិការមាបាទិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាការនានាត្តេនាតិ ទូសិតាការស្ស ចេវ ទូសកាការស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អាការានំ នានាភាវេន. នប្បតិតោតិ បីតិសុខាទីហិ ន អភិគតោ អនុបគតោ, ន ឧបគតោតិ អត្ថោ. យោ ច បីតិសុខាទីហិ អនុបគតោ, សោ តេហិ វជ្ជិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘បីតិសុខាទីហិ វិវជ្ជិតោ’’តិ. យោ ច តេហិ វជ្ជិតោ, ន សោ តេហិ អភិសដោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ន អភិសដោ’’តិ, បីតិសុខាទីហិ ន បត្ថដោតិ អត្ថោ. នាស្ស មូលន្តិ អមូលកំ. តំ បន អមូលកត្តំ យស្មា ចោទកវសេន អធិប្បេតំ, ន ចុទិតកវសេន, តស្មា តទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ចោទកេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យន្តិ បារាជិកំ. ឯតន្តិ ចុទិតកស្ស អាបន្នានាបន្នត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

ឥទានិ អត្តនា វុត្តមេវ ទិដ្ឋាទិំ វិវរិតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថេវាតិ ‘‘បសាទសោតេន វា ទិព្ពសោតេន វា’’តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. បរិសង្កិតំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) បន តិវិធំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ, សុតបរិសង្កិតំ, មុតបរិសង្កិតន្តិ. តត្ថ ភិក្ខុញ្ច មាតុគាមញ្ច តថារូបេ ឋានេ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឥមេហិ កត’’ន្តិ វា ‘‘ករិស្សន្តី’’តិ វា បរិសង្កិតំ, ឥទំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម. អន្ធការេ វា បដិច្ឆន្នោកាសេ វា ភិក្ខុស្ស ច មាតុគាមស្ស ច វចនំ សុត្វា ទុតិយស្ស អត្ថិភាវំ អជានតោ បុព្ពេ វុត្តនយេន បរិសង្កិតំ, ឥទំ សុតបរិសង្កិតំ នាម. ធុត្តេហិ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ បច្ចន្តវិហារេ មណ្ឌបេ វា សាលាទីសុ វា បុប្ផគន្ធមំសសុរាទីនិ អនុភវិត្វា គតដ្ឋានំ ទិស្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឥទំ កត’’ន្តិ វីមំសន្តេន តត្រ កេនចិ ភិក្ខុនា គន្ធាទីហិ បូជា កតា ហោតិ, ភេសជ្ជត្ថាយ អរិដ្ឋំ វា បីតំ, សោ តស្ស គន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘អយំ សោ ភវិស្សតី’’តិ បរិសង្កិតំ, ឥទំ មុតបរិសង្កិតំ នាម. ឯវំ តិវិធស្ស បរិសង្កិតស្ស អភាវោ អបរិសង្កិតំ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋសុតមុតវសេន ចេតសា អបរិសង្កិត’’ន្តិ. តញ្ច បនេតំ ទិដ្ឋាទិកំ ន កេវលំ អត្តនោ វាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ វា បរស្ស វា’’តិ. យស្មា ‘‘ត្វំ បណ្ឌកោ’’តិអាទិវចនេនាបិ ចោទយតោ អាបត្តិយេវ, តស្មា ‘‘ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ អថ កស្មា បទភាជនេ ‘‘បារាជិកេន ធម្មេនាតិ ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ (បារា. ៣៨៦) វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បទភាជនេ បនា’’តិអាទិ. ឧបសគ្គនិបាតានំ វាចកសទ្ទសន្និដ្ឋានេ តទត្ថជោតនភាវេន បវត្តនតោ ‘‘ធំសេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ធំសនញ្ចេត្ថ អភិភវនំ. តេនាហ ‘‘អភិភវេយ្យា’’តិ. ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តាតិ ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិ, អទិន្នំ អាទិយិ, មនុស្សំ ឃាតយិត្ថ, អភូតំ អារោចយិត្ថា’’តិ ឯវំ បវត្តា. ឯត្ថ ច ‘‘អស្សមណោសី’តិ អវន្ទនការណស្ស អវុត្តត្តា អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ ន វន្ទិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ អវន្ទិយេសុ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្ស អវុត្តត្តា, ‘‘បច្ឆា ឧបសម្បន្នេន បុរេ ឧបសម្បន្នោ វន្ទិយោ’’តិ (បរិ. ៤៦៨) វុត្តត្តា ច. ឥទំ បន អត្តនា វត្តព្ពំ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

សមីបេតិ ទ្វាទសហត្ថបមាណេ បទេសេ. សិក្ខាបច្ចក្ខានមេវ ហិ ហត្ថមុទ្ទាយ សីសំ ន ឯតិ, ឥទំ បន អនុទ្ធំសនំ, អភូតរោចនញ្ច ឯតិយេវ. តេនាហ ‘‘ហត្ថមុទ្ទាយ ឯវ វា’’តិ. ព្រហ្មចរិយាតិ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ បសត្ថំ ចរិយន្តិ ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មូនំ វា សេដ្ឋានំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកានំ, ព្រហ្មានញ្ច ចរិយន្តិ ព្រហ្មចរិយំ, តម្ហា ព្រហ្មចរិយា. តេនាហ ‘‘សេដ្ឋចរិយា’’តិ. សាធុ វតស្ស ឯកន្តេន ភទ្ទកំ ភវេយ្យ. ‘‘តជ្ជនីយកម្មាទិសត្តវិធម្បិ កម្មំ ករិស្សាមា’’តិ អាបត្តិយា ចោទេន្តស្ស អធិប្បាយោ កម្មាធិប្បាយោ. ‘‘អាបត្តិតោ វុដ្ឋាបេស្សាមា’’តិ អធិប្បាយោ វុដ្ឋានាធិប្បាយោ. អនុវិជ្ជនាធិប្បាយោតិ វីមំសនាធិប្បាយោ, ឧបបរិក្ខាធិប្បាយោ. អនុវិជ្ជកេនាតិ សង្ឃមជ្ឈេ ឱតិណ្ណំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតុំ និសិន្នេន វិនយធរេន. កិំ តេ ទិដ្ឋន្តិ តយា កិំ ទិដ្ឋំ, បឋមំ បារាជិកំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ, ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថំ បារាជិកំ អាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាទិសទ្ទេន ‘‘កិន្តិ តេ ទិដ្ឋំ, កទា តេ ទិដ្ឋំ, កត្ថ តេ ទិដ្ឋ’’ន្តិ ឥមំ នយំ សង្គណ្ហាតិ.

សមនត្ថាយ បវត្តមានេហិ សមថេហិ អធិកាតព្ពន្តិ អធិករណំ. យថា ហិ សមនវសេន សមថានំ វិវាទាទីសុ អធិកតភាវោ, ឯវំ វិវាទាទីនំ តេហិ អធិកត្តព្ពតាតិ. តេនាហ ‘‘សមថេហិ អធិករណីយភាវេនា’’តិអាទិ. ឥមិនា ហិ អធិករណសទ្ទស្ស កម្មសាធនតា វុត្តា. អធិករណន្តិ វិវាទាធិករណំ អនុវាទាធិករណំ អាបត្តាធិករណំ កិច្ចាធិករណន្តិ ចតុព្ពិធំ អធិករណំ. វិវាទាទីនិ អធិករណានិ សមេន្តិ វូបសមេន្តីតិ សមថា, សម្មុខាវិនយាទយោ. អថ វា អធិករីយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណំ. កេ អធិករីយន្តិ? សមថា. កថំ អធិករីយន្តិ? សមនវសេន. អធិករណំ សមេន្តិ វូបសមេន្តីតិបិ សមថាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាបត្តាធិករណំ ឋបេត្វា សេសាធិករណេហិ ចោទនាយ អភាវតោ ‘‘ឥទំ បន បារាជិកសង្ខាតំ អាបត្តាធិករណមេវ អធិប្បេត’’ន្តិ វុត្តំ. អាបត្តិយេវ អធិករណំ អាបត្តាធិករណំ. អនុទ្ធំសិតក្ខណេយេវ សង្ឃាទិសេសោ, សោ ចេ តង្ខណេយេវ ជានាតីតិ អធិប្បាយោ.

មេត្តិយភូមជកេតិ មេត្តិយញ្ច ភូមជកញ្ច. ឆព្ពគ្គិយានំ អគ្គបុរិសា ឯតេ. សុទ្ធំ វាតិ បារាជិកមនាបន្នំ វា. ‘‘សចេ សោ តង្ខណេយេវ ជានាតី’’តិ ឥមិនា អាវជ្ជនសមយមាហ. តង្ខណេយេវ ជាននំ នាម ទុក្ករំ, សមយេន អាវជ្ជិត្វា ញាតេ បន ញាតមេវ ហោតិ. បច្ឆា ចេ ជានាតិ, សីសំ ន ឯតិ. សិក្ខាបច្ចក្ខានអភូតារោចនទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកាមទុដ្ឋទោសភូតារោចនសិក្ខាបទានីតិ សព្ពានេវ ហិ ឥមានិ ឯកបរិច្ឆេទានិ. យស្មា បន បរម្មុខា សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទតោ ទុក្កដមេវ, តស្មា ‘‘បរម្មុខា ចោទេន្តស្ស បន សីសំ ន ឯតី’’តិ វុត្តំ. វុត្តនយាបត្តិយោតិ ‘‘វាចាយ វាចាយា’’តិអាទិនា វុត្តនយា សង្ឃាទិសេសទុក្កដាបត្តិយោ. តថេវាតិ វាចាយ វាចាយេវ. វទន្តស្សាតិ សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ ឧបសម្បន្នំ សម្មុខា វទន្តស្ស. វុត្តនយេនេវាតិ វាចាយ វាចាយេវ. ឱកាសំ ការេត្វា ឧបសម្បន្នំ សម្មុខា វទន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយន្តិ អាហ ‘‘ឱកាសំ ការេត្វា វទន្តស្ស បាចិត្តិយមេវា’’តិ. ឯវសទ្ទេន ទុក្កដំ និវត្តីយតិ. អសម្មុខា សត្តហិបិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ. សត្តវិធម្បិ កម្មន្តិ តជ្ជនីយំ, និយសំ, បព្ពាជនីយំ, បដិសារណីយំ, តិវិធញ្ច ឧក្ខេបនីយន្តិ សត្តវិធម្បិ កម្មំ.

ឧបោសថំ វា បវារណំ វា ឋបេន្តស្ស ច ឱកាសកម្មំ នត្ថីតិ ឯត្ថ ឧបោសថតោ បុរេ វា បច្ឆា វា ឋបិតោបិ អដ្ឋបិតោ ហោតិ. ខេត្តេ ឋបិតោ បន ឋបិតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ ឯត្ថ យាវ រេ-ការំ ភណតិ, តាវ ឋបេតព្ពោ, ឥទំ ខេត្តំ. យ្យ-ការេ បន វុត្តេ ឋបេន្តេន បច្ឆា ឋបិតោ នាម ហោតិ. ‘‘សុណាតុ មេ’’តិ អនារទ្ធេ ឋបេន្តេន បុរេ ឋបិតោ ហោតិ. បវារណាដ្ឋបនំ បន សព្ពសង្គាហិកំ, បុគ្គលិកញ្ចាតិ ទុវិធំ. តត្ថ សព្ពសង្គាហិកេ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… សង្ឃោ តេវាចិកំ បវារេយ្យា’’តិ សុ-ការតោ យាវ រេ-ការោ, តាវ អបរិយោសិតាវ ហោតិ បវារណា, ឯត្ថន្តរេ ឯកបទេបិ ឋបេន្តេន ឋបិតា ហោតិ បវារណា. យ្យ-ការេ បន បត្តេ បរិយោសិតាវ ហោតិ, តស្មា តតោ បដ្ឋាយ ឋបេន្តេន អដ្ឋបិតា ហោតិ. បុគ្គលិកដ្ឋបនេ បន ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បវារេមិ…បេ… តតិយម្បិ ភន្តេ សង្ឃំ បវារេមិ ទិដ្ឋេន វា…បេ… បស្សន្តោ បដី’’តិ (មហាវ. ២១០) សំ-ការតោ យាវ អយំ សព្ពបច្ឆិមោ ដិ-ការោ, តាវ អបរិយោសិតាវ ហោតិ បវារណា, ឯត្ថន្តរេ ឯកបទេបិ ឋបេន្តេន ឋបិតា ហោតិ បវារណា. ‘‘ករិស្សាមី’’តិ វុត្តេ បន បរិយោសិតា ហោតិ, តស្មា ‘‘ករិស្សាមី’’តិ ឯតស្មិំ បទេ សម្បត្តេ ឋបិតាបិ អដ្ឋបិតា ហោតិ. ឯសេវ នយោ ទ្វេវាចិកឯកវាចិកសមានវស្សិកាសុ. ឯតាសុបិ ហិ ដិ-ការាវសានំយេវ ឋបនក្ខេត្តន្តិ. តេនាហ ‘‘ឋបនក្ខេត្តំ បន ជានិតព្ព’’ន្តិ. ឱសដេ វត្ថុស្មិន្តិ ចោទកេន អត្តនា វត្តព្ពេ សង្ឃមជ្ឈេ ឧទាហដេ. ឥទញ្ច ឥទញ្ច ករោតីតិ បាណាតិបាតំ, អទិន្នាទានញ្ច ករោតិ, ជាតរូបរជតញ្ច បដិគ្គណ្ហាតិ. អសុកោ ច អសុកោ ច អស្សមណោ, អនុបាសកោតិ អក្កោសាធិប្បាយេន បរម្មុខា វទន្តស្ស ទុក្កដំ, សម្មុខា វទន្តស្ស បន បាចិត្តិយមេវ. តេនាហ ‘‘សចេ បន ឱទិស្ស និយមេត្វា’’តិអាទិ. សង្ខ្យុបគមនន្តិ វោហារូបគមនំ.

ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញភាគស្សាតិ អញ្ញកោដ្ឋាសស្ស, យំ ចោទេតុកាមោ, តស្ស ជាតិអាទិតោ អញ្ញស្ស តិរច្ឆានជាតិអាទិកោដ្ឋាសស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសេន ឆគលកាទិំ និទ្ទិសតិ, អយំ ឆគលកាទិកោតិ អត្ថោ, អធិករណសទ្ទាបេក្ខាយ វា នបុំសកនិទ្ទេសោ, ឥទំ ឆគលកាទិសង្ខាតំ អធិករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញភាគោ វាតិ តិរច្ឆានជាតិអាទិភេទោ អញ្ញោ កោដ្ឋាសោ វា. អស្សាតិ ឆគលកាទិកស្ស. អញ្ញភាគិយំ ឆគលកាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘អញ្ញភាគសម្ពន្ធិ អញ្ញភាគិយ’’ន្តិ បឋមវិគ្គហស្ស អត្ថោ, ‘‘អញ្ញភាគវន្តំ អញ្ញភាគិយ’’ន្តិ ទុតិយវិគ្គហស្ស. ឋបេត្វា បន តិរច្ឆានជាតិអាទិកំ បរមត្ថតោ វិសុំ ឆគលកាទិកេ អសតិបិ ‘‘បដិមាយ សរីរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ អភេទេបិ ភេទកប្បនាយ បវត្តលោកវោហារវសេន ‘‘អញ្ញភាគស្ស ឥទំ, អញ្ញភាគោ វា អស្ស អត្ថី’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អធិករីយតិ ឯត្ថាតិ អធិករណំ. តេនាហ ‘‘អាធារោ វេទិតព្ពោ’’តិ. អាធរីយតិ អស្មិន្តិ អាធារោ, បតិដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘វត្ថុ អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ.

ឥទានិ ‘‘អញ្ញភាគស្ស ឥទ’’ន្តិអាទិនា សង្ខេបេន វុត្តមេវត្ថំ កេវលំ នយទស្សនត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អាគតមេវ គហេត្វា វិភជន្តោ ‘‘យោ ហិ សោ’’តិអាទិមាហ. តេន ននុ អនាគតេ ឯវំ ចោទេន្តានំ បាបភិក្ខូនំ លេសោកាសបិទហនត្ថំ ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, ន បន មេត្តិយភូមជកានំ. តេសញ្ហិ អាទិកម្មិកត្តា អនាបត្តិ, តស្មា សាមញ្ញេន អត្ថោ វិភជិតព្ពោ. ន បន ‘‘យោ ហិ សោ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិអាទិនា វិសេសេនាតិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហីតិ ការណត្ថេ និបាតោ, យស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. អដ្ឋុប្បត្តិយន្តិ អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ, តស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ, សិក្ខាបទស្ស និទានេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆគលកោតិ សេតឆគលកោ. សោតិ ឆគលកោ. ឥមស្ស បន ‘‘ហោតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អញ្ញស្ស…បេ… ឆគលកភាវស្ស ចាតិ ‘‘តិរច្ឆានជាតិយា ចេវ ឆគលកភាវស្ស ចា’’តិ សង្ខាតស្ស អញ្ញស្ស ភាគស្ស កោដ្ឋាសស្ស, បក្ខស្សាតិ អត្ថោ.

កុតោយមញ្ញោ, យតោ ‘‘អញ្ញស្ស ភាគស្សា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យ្វាយំ…បេ… តតោ’’តិ. តត្ថ មនុស្សជាតិ ចេវ ភិក្ខុភាវោ ចាតិ យោ អយំ ភាគោ កោដ្ឋាសោ បក្ខោតិ សម្ពន្ធោ, ‘‘មនុស្សជាតិ ចេវ ភិក្ខុភាវោ ចា’’តិ សង្ខាតោ យោ អយំ ភាគោ កោដ្ឋាសោ បក្ខោតិ អត្ថោ. តតោតិ ‘‘មនុស្សជាតិ ចេវ ភិក្ខុភាវោ ចា’’តិ ភាគតោ. សោ វា អញ្ញភាគោតិ យថាវុត្តតិរច្ឆានជាតិឆគលកភាវសង្ខាតោ សោ អញ្ញភាគោ វា. អស្សាតិ ឆគលកស្ស. អត្ថីតិ ឧបលព្ភតិ. តស្មាតិ យស្មា អញ្ញភាគស្ស ឆគលកោ ហោតិ, យស្មា ច សោ វា អញ្ញភាគោ អស្ស អត្ថិ, តស្មា. អញ្ញភាគិយសង្ខ្យំ លភតីតិ ឯត្ថ ‘‘សោ យ្វាយ’’ន្តិ ឥធ សោ-សទ្ទមេវ អានេត្វា សោ អញ្ញភាគិយសង្ខំ លភតីតិ យោជេតព្ពំ, ‘‘សោ’’តិ វា បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. សោ បន អធិករណសទ្ទតោ បរំ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘អធិករណ’’ន្តិ ច វេទិតព្ពោតិ. តេសន្តិ មេត្តិយភូមជកានំ. ឥមំ មយំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ នាម ករោមាតិ ឆគលកំ អជិកាយ វិប្បដិបជ្ជន្តំ ទិស្វា ‘‘មយំ, អាវុសោ, ឥមំ ឆគលកំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ នាម ករោមា’’តិ វទន្តានំ. នាមករណសញ្ញាយាតិ នាមករណសង្ខាតាយ សញ្ញាយ. ឯត្ថាបិ ‘‘យោ សោ’’តិអាទិកំ អានេត្វា តស្សា នាមករណសញ្ញាយ យោ សោ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ នាមា’’តិ ឆគលកោ វុត្តោ, សោ យស្មា អាធារោ វត្ថុ អធិដ្ឋានន្តិ យោជេតព្ពំ.

ឥទានិ កថមេតំ វិញ្ញាយតិ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ ចេត្ថ អាធារោ វេទិតព្ពោ, ន វិវាទាធិករណាទីសុ អញ្ញតរន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘តញ្ហិ សន្ធាយា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ តស្សា នាមករណសញ្ញាយ អធិដ្ឋានភូតំ ឆគលកំ បច្ចាមសតិ. វិវាទាធិករណាទីសុ អញ្ញតរំ សន្ធាយ ន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ការណំ បុច្ឆតិ ‘‘កស្មា’’តិ. ការណមាហ ‘‘អសម្ភវតោ’’តិ. ឥទានិ តមេវ អសម្ភវំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន ហិ ឧបាទិយិំសូតិ សម្ពន្ធោ. ឧបាទិយិំសូតិ គណ្ហិំសុ. កិំ ចតុន្នំ អធិករណានម្បិ លេសោ អត្ថិ, យេនេវំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ន ច ចតុន្នំ អធិករណាន’’ន្តិអាទិ. ឥទានិ តមេវ សមត្ថេតុំ ‘‘ជាតិលេសាទយោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជាតិយេវ លេសោ ជាតិលេសោ. អាទិសទ្ទេន នាមលេសាទីនំ គហណំ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘លេសា ជាតិនាមគោត្ត-លិង្គាបត្តិវសាបិ ច;

បត្តចីវរុបជ្ឈាយា-ចរិយាវាសវសា ទសា’’តិ.

អាបត្តិលេសោ នាម លហុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ. តញ្ចេ បារាជិកេន ចោទេតិ ‘‘អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសី’’តិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសស្សាតិ (បារា. ៣៩៦) ឯវំ អាបត្តិលេសម្បិ បុគ្គលស្មិំយេវ អារោបេត្វា វុត្តត្តា ‘‘បុគ្គលានំយេវ លេសា វុត្តា’’តិ វុត្តំ. តញ្ច ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិ នាមន្តិ មេត្តិយភូមជកេហិ ឆគលកស្ស កតំ តំ ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិ នាមញ្ច. ឯវំ អសម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥមិនាវ បសង្គេន ទេសលេសសទ្ទានំ អត្ថំ សំវណ្ណេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ទ្វីសុ ទេសលេសេសុ. ទេសោ នាម ជាតិអាទិភេទោ វោហារោ. តេនាហ ‘‘ជាតិអាទីសូ’’តិអាទិ. អញ្ញម្បិ វត្ថុន្តិ យស្មិំ វត្ថុស្មិំ បតិដ្ឋិតំ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញម្បិ វត្ថុំ. កថំ សិលិស្សតីតិ អាហ ‘‘វោហារមត្តេនេវា’’តិអាទិ, វោហារមត្តេនេវ, ន តុ អត្ថតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឦសកំ អល្លីយតី’’តិ ឥមិនា ‘‘លេសោ’’តិ លិស អល្លីភាវេតិ ឥមស្ស រូបន្តិ ទស្សេតិ. កិញ្ចាបិ ទេសលេសានំ វុត្តនយេន ព្យញ្ជនតោ នានាករណំ អត្ថិ, អត្ថតោ បន នត្ថីតិ អាហ ‘‘ជាតិអាទីនំយេវ អញ្ញតរកោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ.

យទិ បន នាមករណសញ្ញាយ អាធារភូតំ ឆគលកំ សន្ធាយ ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សា’’តិ វុត្តំ, អថ កស្មា បទភាជនេ តំ អវិភជិត្វា ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សាតិ អាបត្តញ្ញភាគិយំ វា ហោតិ អធិករណញ្ញភាគិយំ វា’’តិអាទិ (បារា. ៣៩៣) វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បទភាជនេ បនា’’តិអាទិ. តន្តិ អាធារសង្ខាតំ អធិករណំ. អាវិភូតំ បាកដំ. អត្ថុទ្ធារវសេនាតិ តេន វត្តព្ពអត្ថានំ ឧទ្ធរណវសេន. ននុ ច ‘‘អត្ថមត្តំ បតិ សទ្ទា អភិនិវិសន្តី’’តិ ន ឯកេន សទ្ទេន អនេកត្ថា អភិធីយន្តីតិ? សច្ចមេតំ សទ្ទវិសេសេ អបេក្ខិតេ, តេសំ តេសំ បន អត្ថានំ អធិករណសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញំ ឧបាទាយ វុច្ចមានោ អយំ វិចារោ អធិករណសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោតិ វុត្តោ. តេនេវាហ ‘‘អធិករណន្តិ វចនសាមញ្ញតោ អត្ថុទ្ធារវសេន បវត្តានិ ចត្តារិ អធិករណានី’’តិ. អញ្ញភាគិយតាតិ អញ្ញបក្ខិយតា. តព្ភាគិយតាតិ តប្បក្ខិយតា. អបាកដា បទភាជនតោ អញ្ញត្រ ទស្សិតដ្ឋានាភាវតោ. អវសានេ អាបត្តញ្ញភាគិយេន ចោទនញ្ចាតិ ‘‘ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, សង្ឃាទិសេសេ សង្ឃាទិសេសទិដ្ឋិ ហោតិ, តញ្ចេ បារាជិកេន ចោទេតី’’តិអាទិចោទនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អធិករណញ្ញភាគិយ’’ន្តិ. ឯកមេកញ្ហិ អធិករណំ ឥតរេសំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ អញ្ញភាគិយំ អញ្ញបក្ខិយំ អញ្ញកោដ្ឋាសិយំ ហោតិ វត្ថុវិសភាគត្តា. អាទិសទ្ទេន ‘‘កថំ អធិករណំ អធិករណស្ស អញ្ញភាគិយ’’ន្តិអាទិកោ បទវិភាគោ សង្គហិតោ.

កិញ្ចិ ទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តស្សាបិ អសម្ភវទស្សនប្បសង្គេន ហេដ្ឋា វុត្តត្តា ‘‘សេសា វិនិច្ឆយកថា អដ្ឋមេ វុត្តសទិសាយេវា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សេសា វិនិច្ឆយកថាតិ ‘‘បារាជិកេនាតិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវិសតិយា អញ្ញតរេនា’’តិអាទិកា (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា) វិនិច្ឆយកថា. វុត្តសទិសាយេវាតិ ឯត្ថ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ យា វត្តព្ពា, តេន សិក្ខាបទេន សាធារណភូតា សា វុត្តសទិសាយេវាតិ អធិប្បេតា, ន អសាធារណភូតា អបុព្ពវណ្ណនាយ អធិប្បេតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ. បុរិមស្មិំ សិក្ខាបទេបិ តថាសញ្ញិនោ អនាបត្តិកត្តា ‘‘ឥធ ចា’’តិ វុត្តំ. តថាសញ្ញិនោបីតិ ‘‘បារាជិកំយេវ អយំ អាបន្នោ’’តិ ឯវំសញ្ញិនោបិ. ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ វា បការត្ថោ វា. តេន កេនចិ ភិក្ខុនា អញ្ញោ កោចិ ខត្តិយជាតិកោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, អថ សោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយជាតិលេសំ គហេត្វា ឯវំ ចោទេតិ ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, ត្វំ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសិ, អថ វា ត្វំ ខោ ខត្តិយោ, ន អញ្ញោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសិ, នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសស្ស. ឯត្ថ ច តេសំ ខត្តិយានំ អញ្ញមញ្ញំ អសទិសស្ស តស្ស តស្ស ទីឃាទិនោ វា ទិដ្ឋាទិនោ វា វសេន អញ្ញភាគិយតា, ខត្តិយជាតិបញ្ញត្តិយា អាធារវសេន អធិករណតា ច វេទិតព្ពា. ឯស នយោ នាមលេសាទីសុបិ.

អាបត្តិលេសេ បន កេនចិ ភិក្ខុនា កោចិ ភិក្ខុ លហុកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, សោ ចេតំ ភិក្ខុំ បារាជិកេន ចោទេតិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសស្ស. យទិ ឯវំ កថំ អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ ហោតីតិ? យញ្ហិ សោ លហុកំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ បារាជិកស្ស អញ្ញភាគិយំ អធិករណំ, តស្ស បន អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស លេសោ នាម. យោ សោ សព្ពខត្តិយានំ សាធារណោ ខត្តិយភាវោ វិយ សព្ពាបត្តីនំ សាធារណោ អាបត្តិភាវោ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ‘‘កេនចិ ភិក្ខុនា កោចិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតី’’តិអាទិកំ វិសេសំ សង្គណ្ហាតិ.

អញ្ញភាគិយសិក្ខំ យោ, នេវ សិក្ខតិ យុត្តិតោ;

គច្ឆេ វិនយវិញ្ញូហិ, អញ្ញភាគិយតំវ សោ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤០៨);

អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា

សហិតស្សាតិ កាយចិត្តេហិ ឯកីភូតស្ស. តេនាហ ‘‘ចិត្តេន ច សរីរេន ច អវិយុត្តស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. អស្សាតិ ‘‘សមគ្គស្សា’’តិ បទស្ស. សមានសំវាសកោតិ សមានោ ឯកូបោសថាទិភេទោ សំវាសោ អស្សាតិ សមានសំវាសកោ, លទ្ធិនានាសំវាសកេន វា កម្មនានាសំវាសកេន វា វិរហិតោ. កាយសាមគ្គិទានតោតិ កាយេន, កាយស្ស វា សាមគ្គិយា សហិតភាវស្ស ទានតោ, តេសុ តេសុ សង្ឃកម្មេសុ ហត្ថបាសូបគមនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ នាមាយំ ភិជ្ជេយ្យាតិ អយំ សង្ឃោ កេន នុ ខោ ឧបាយេន វគ្គោ ភវេយ្យ. វាយាមេយ្យាតិ ឧស្សាហំ ករេយ្យ, បក្ខំ បរិយេសេយ្យ, គណំ ពន្ធេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តនោ ផលំ ករោតីតិ ករណំ, យំ កិញ្ចិ ការណំ, អធិកំ ករណន្តិ អធិករណំ, វិសេសការណំ, វិសេសការណញ្ច សង្ឃភេទស្សាតិ វុត្តំ ‘‘ភេទនស្សា’’តិអាទិ. ភេទករវត្ថុវសេន អដ្ឋារសវិធន្តិ –

‘‘ឥធុបាលិ ភិក្ខូ អធម្មំ ‘ធម្មោ’តិ ទីបេន្តិ, ធម្មំ ‘អធម្មោ’តិ ទីបេន្តិ. អវិនយំ ‘វិនយោ’តិ ទីបេន្តិ, វិនយំ ‘អវិនយោ’តិ ទីបេន្តិ. អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេន ‘ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេនា’តិ ទីបេន្តិ, ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន ‘អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនា’តិ ទីបេន្តិ. អនាចិណ្ណំ តថាគតេន ‘អាចិណ្ណំ តថាគតេនា’តិ ទីបេន្តិ, អាចិណ្ណំ តថាគតេន ‘អនាចិណ្ណំ តថាគតេនា’តិ ទីបេន្តិ. អបញ្ញត្តំ តថាគតេន ‘បញ្ញត្តំ តថាគតេនា’តិ ទីបេន្តិ, បញ្ញត្តំ តថាគតេន ‘អបញ្ញត្តំ តថាគតេនា’តិ ទីបេន្តិ. អនាបត្តិំ ‘អាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ, អាបត្តិំ ‘អនាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ. លហុកំ អាបត្តិំ ‘គរុកា អាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ, គរុកំ អាបត្តិំ ‘លហុកា អាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ. សាវសេសំ អាបត្តិំ ‘អនវសេសា អាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ, អនវសេសំ អាបត្តិំ ‘សាវសេសា អាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ. ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ‘អទុដ្ឋុល្លា អាបត្តី’តិ ទីបេន្តិ, អទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ‘ទុដ្ឋុល្លា អាបត្តី’តិ ទីបេន្តី’’តិ (ចូឡវ. ៣៥២) –

ឯវំ កម្មក្ខន្ធកេ វុត្តានំ អដ្ឋារសន្នំ ភេទករណានំ វសេន អដ្ឋារសវិធំ. ការណញ្ហិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលំ ឯត្ថ វសតីតិ ‘‘វត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ធម្មវិនយភាសិតា-ចិណ្ណបញ្ញត្តិកា ទុកា;

អាបត្តិលហុទុដ្ឋុល្ល-សាវសេសទុកានិ ច.

‘‘ឯតានដ្ឋារស ‘ភេទ-ករវត្ថូ’តិ វុច្ចរេ;

វិបល្លាសគហិតានិ, វាទមូលូបនិស្សយា’’តិ.

បគ្គយ្ហាតិ បគ្គហិតំ អព្ភុស្សិតំ បាកដំ កត្វា. តិដ្ឋេយ្យាតិ យថាសមាទិន្នំ, យថាបគ្គហិតមេវ ច កត្វា អច្ឆេយ្យ. យស្មា បន ឯវំ បគ្គណ្ហតា, តិដ្ឋតា ច តំ ទីបិតញ្ចេវ អវិនិស្សដ្ឋញ្ច ហោតិ, តស្មា ‘‘ទីបេយ្យ ចេវ នប្បដិនិស្សជ្ជេយ្យ ចា’’តិ វុត្តំ. កីវ ទូរេ សុត្វា គន្ត្វា អវទន្តានំ ទុក្កដន្តិ អាហ ‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនា’’តិអាទិ. បិ-សទ្ទោ ចេត្ថ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, តស្ស ‘‘អឌ្ឍយោជនមត្ត’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ‘‘អឌ្ឍយោជនមត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ឯកវិហារេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទីបេតិ. ‘‘គន្ត្វា’’តិ ឥមិនា ទូតំ វា បណ្ណំ វា បេសេត្វា វទតោបិ អាបត្តិមោក្ខោ នត្ថិ, សយមេវ បន គន្ត្វា ‘‘គរុកោ ខោ, អាវុសោ, សង្ឃភេទោ, មា សង្ឃភេទាយ បរក្កមី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤១១) និវារេតព្ពោតិ ទីបេតិ.

សមាគច្ឆតូតិ ឯកីភវតុ. ឯកីភាវោ ច សមានលទ្ធិវសេន ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកលទ្ធិកោ ហោតូ’’តិ. ឯកា លទ្ធិ គហណំ អស្សាតិ ឯកលទ្ធិកោ, ឯកទិដ្ឋិកោតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញសម្បត្តិយាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស សមានទិដ្ឋិចិត្តតាសង្ខាតាយ សម្បត្តិយា. ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស គុណលាភាទិកាយ សម្បត្តិយា’’តិ កេចិ. អសមគ្គោ ហិ វិសុំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ, ពហិសីមាយំ វា អនុបរិវេណិយំ វាតិ ន ឯកុទ្ទេសោ. តេនាហ ‘‘ឯកតោ បវត្តបាតិមោក្ខុទ្ទេសោតិ អត្ថោ’’តិ. អប្បដិនិស្សជ្ជតោ ទុក្កដន្តិ វិសុំ វិសុំ វទន្តានំ គណនាយ ទុក្កដំ. សមនុភាសនកម្មំ កាតព្ពន្តិ យាវតតិយំ សមនុភាសនកម្មំ កាតព្ពំ, ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស ភេទាយ បរក្កមតី’’តិអាទិនា (បារា. ៤១៣) បទភាជនេ វុត្តាហិ ញត្តិចតុត្ថាហិ តីហិ សមនុភាសនកម្មវាចាហិ កម្មំ កាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ភេទាយ បរក្កមេយ្យា’’តិ វិសុំ វុត្តត្តា ភេទនសំវត្តនិកស្ស អធិករណស្ស សមាទាយ បគ្គណ្ហនតោ បុព្ពេបិ បក្ខបរិយេសនាទិវសេន សង្ឃភេទាយ បរក្កមន្តស្ស សមនុភាសនកម្មំ កាតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស អនាបត្តិភាវតោ ‘‘សោត្ថិភាវោ តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ វុត្តំ.

កិញ្ចាបិ ភិក្ខុនី សង្ឃំ ន ភិន្ទតិ, អបិច ខោ ភេទាយ បរក្កមតីតិ ‘‘សាធារណបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ. សង្ឃាទិសេសំ អជ្ឈាបជ្ជន្តស្ស ញត្តិយា ទុក្កដំ, ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយា ច បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ អាហ ‘‘សមនុភាសនកម្មេ’’តិអាទិ. តញ្ច ទុក្កដំ តេ ច ថុល្លច្ចយា បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ យញ្ច ញត្តិបរិយោសានេ ទុក្កដំ អាបន្នោ, យេ ច ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយេ, តា តិស្សោបិ អាបត្តិយោ លិង្គបរិវត្តេន អសាធារណាបត្តិយោ វិយ បដិប្បស្សម្ភន្តិ. សចេ បនស្ស ញត្តិបរិយោសានេ លជ្ជិធម្មោ ឱក្កមតិ, សំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, តំ បដិនិស្សជ្ជតិ, ញត្តិយា ទុក្កដំ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. អថ តំ ន បដិនិស្សជ្ជតិ, ភេទាយ បរក្កមតិ ចេវ ភេទនសំវត្តនិកំ អធិករណំ សមាទាយ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ ច, ញត្តិទុក្កដំ បដិប្បស្សម្ភតិ, បឋមកម្មវាចាយ ថុល្លច្ចយេ បតិដ្ឋាតិ. ឯស នយោ ឥតរកម្មវាចាយម្បិ. អសមនុភាសិយមានស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជន្តស្សាបិ សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តិ. បដិនិស្សជ្ជន្តស្សាបិ ញត្តិតោ បុព្ពេ វា ញត្តិក្ខណេ វា ញត្តិបរិយោសានេ វា បឋមាយ វា អនុស្សាវនាយ ទុតិយាយ វា តតិយាយ វា យាវ យ្យ-ការំ ន សម្បាបុណាតិ, តាវ បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស សង្ឃាទិសេសេន អនាបត្តិ. តេនាហ ‘‘អសមនុភាសិយមានស្ស ចា’’តិអាទិ.

ឯត្ថ បន (បារា. អដ្ឋ. ២.៤១៦) ‘‘ទេវទត្តោ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស ភេទាយ បរក្កមិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ (បរិ. ១៧) បរិវារេ អាគតត្តា ទេវទត្តោ អាទិកម្មិកោ, សោ ច ខោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមនស្សេវ, ន អប្បដិនិស្សជ្ជនស្ស. ន ហិ តស្ស តំ កម្មំ កតំ. កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចេ? សុត្តតោ. តថា ហិ ‘‘អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ គទ្ធពាធិបុព្ពោ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា យាវតតិយំ សមនុភាសនាយ ន បដិនិស្សជ្ជិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិ’’ន្តិ បរិវារេ អាគតត្តា អរិដ្ឋស្ស កម្មំ កតន្តិ បញ្ញាយតិ, ន តថា ទេវទត្តស្ស. អថាបិស្ស កតេន ភវិតព្ពន្តិ កោចិ អត្តនោ រុចិមត្តេន វទេយ្យ, តថាបិ អប្បដិនិស្សជ្ជនេ អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តិ នាម នត្ថិ. ន ហិ បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តស្ស អញ្ញត្រ ឱទិស្ស អនុញ្ញាតតោ អនាបត្តិ នាម ទិស្សតិ. យម្បិ អរិដ្ឋសិក្ខាបទស្ស បទភាជនេ អនាបត្តិយំ ‘‘អាទិកម្មិកស្សា’’តិ បោត្ថកេសុ លិខិតំ, តំ បមាទលិខិតំ, បមាទលិខិតភាវោ ច តស្ស ‘‘បឋមំ អរិដ្ឋោ ភិក្ខុ ចោទេតព្ពោ, ចោទេត្វា សារេតព្ពោ, សារេត្វា អាបត្តិំ អារោបេតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៦៥) ឯវំ កម្មក្ខន្ធកេ អាបត្តិរោបនតោ វេទិតព្ពោ.

ឥធ ភេទាយ បរក្កមនេ អាទិកម្មិកស្ស ទេវទត្តស្ស យស្មា តំ កម្មំ ន កតំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤១៦), តស្មាស្ស អាបត្តិយេវ ន ជាតា. សិក្ខាបទំ បន តំ អារព្ភ បញ្ញត្តន្តិ កត្វា ‘‘អាទិកម្មិកោ’’តិ វុត្តោ. ឥតិ អាបត្តិយា អភាវតោយេវស្ស អនាបត្តិ វុត្តា. សា បនេសា កិញ្ចាបិ ‘‘អសមនុភាសិយមានស្សា’’តិ ឥមិនាវ សិទ្ធា. យស្មា បន អសមនុភាសិយមានោ នាម យស្ស កេវលំ សមនុភាសនំ ន ករោន្តិ, សោ វុច្ចតិ, ន អាទិកម្មិកោ. អយញ្ច ទេវទត្តោ អាទិកម្មិកោយេវ. តស្មា ‘‘អាទិកម្មិកស្សា’’តិ (បារា. ៤១៦) វុត្តំ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឋបេត្វា អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ សព្ពសមនុភាសនាសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋានតោ សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ. ‘‘បដិនិស្សជ្ជាមី’’តិ កាយវិការំ វា វចីភេទំ វា អករោន្តស្សេវ បន អាបជ្ជនតោ អកិរិយំ. ‘‘នប្បដិនិស្សជ្ជាមី’’តិ សញ្ញាយ អភាវេន មុច្ចនតោ សញ្ញាវិមោក្ខំ. ‘‘នប្បដិនិស្សជ្ជាមី’’តិ ជាននចិត្តេនេវ សចិត្តកំ.

សង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តស្សេវាតិ ភេទាយ បរក្កមន្តស្សេវ. ខោតិ និបាតមត្តំ. បនាតិ វិសេសេ និបាតោ. យំ វចនំ សមគ្គេបិ វគ្គេ អវយវភូតេ ករោតិ ភិន្ទតិ, តំ កលហការកវចនំ ឥធ ‘‘វគ្គ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘វគ្គំ អសាមគ្គិបក្ខិយវចនំ វទន្តី’’តិ. អសាមគ្គិបក្ខេ ភវា អសាមគ្គិបក្ខិយា, កលហការកា, តេសំ វចនំ អសាមគ្គិបក្ខិយវចនំ, អសាមគ្គិបក្ខេ វា ភវំ វចនំ អសាមគ្គិបក្ខិយវចនំ. ‘‘ន ហិ សង្ឃោ សង្ឃស្ស កម្មំ ករោតី’’តិ ឥទំ និគ្គហវសេន កត្តព្ពំ កម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឧព្ពាហិកាទិកម្មំ បន ពហូនម្បិ កាតុំ វដ្ដតិយេវ. ធម្មវាទីតិ ភូតវាទី. វិនយវាទីតិ វូបសមវាទី. ជានាតិ នោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឆន្ទញ្ច រុចិញ្ចា’’តិ ឥទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អម្ហាកំ ឆន្ទាទីនិ ជានាតី’’តិ. ភាសតីតិ ឯត្ថ ‘‘នោ’’តិ ឥទំ វិភត្តិវិបរិណាមេន យុជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ ករោមាតិ អម្ហេហិ សទ្ធិំ ភាសតី’’តិ. ‘‘ឯត’’ន្តិ ឥមិនា តស្ស កម្មំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘យំ សោ ករោតី’’តិអាទិ. សោតិ សង្ឃភេទាយ បរក្កមន្តោ. សមេតាយស្មន្តានន្តិ ឯត្ថ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ អជ្ឈាហរិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អាយស្មន្តានំ ចិត្ត’’ន្តិ. វុត្តសទិសាយេវាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទដ្ឋកថាយ វណ្ណនាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តមេវ.

ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុក្ខេន វត្តព្ពោ អនុសាសិតុំ អសក្កុណេយ្យោ សភាវោ អស្សាតិ ទុព្ពចជាតិកោ, វិលោមភាវី. តេនាហ ‘‘ទុព្ពចសភាវោ’’តិអាទិ. វត្តុំ អសក្កុណេយ្យោតិ កិស្មិញ្ចិ វុច្ចមានេ អសហនតោ ឱវទិតុំ អសក្កុណេយ្យោ. ឧទ្ទិសីយតីតិ ឧទ្ទេសោ, បាតិមោក្ខោ, តស្មិំ បរិយាបន្នា អន្តោគធា ឧទ្ទេសបរិយាបន្នា, តេសុ ឧទ្ទេសបរិយាបន្នេសុ. តេនាហ ‘‘ឧទ្ទេសេ’’តិអាទិ. អថ សព្ពានេវ សិក្ខាបទានិ កថំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសបរិយាបន្នានីតិ អាហ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ ‘អាវិករេយ្យា’តិ ឯវំ សង្គហិតត្តា’’តិ. ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ ឥមិនា សព្ពាបិ អាបត្តិយោ និទានុទ្ទេសេ សង្គហិតា ឯវ ហោន្តិ. សិក្ខាបទេសូតិ អធិសីលសិក្ខាយ អធិគមូបាយភូតេសុ វិនយបញ្ញត្តីសូតិ អត្ថោ. សោ បន បាកដោយេវាតិ អដ្ឋកថាយំ ន វុត្តោ. បញ្ចហិ សហធម្មិកេហីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិសាមណេរសាមណេរិសិក្ខមានាហិ. សិក្ខិតព្ពត្តាតិ លព្ភមានវសេន សិក្ខិតព្ពត្តា. តថា ហិ តេហិ យថាសកំ សិក្ខា សិក្ខីយតិ, ន សព្ពា. ពុទ្ធបញ្ញត្តេនាតិ ពុទ្ធេន ឋបិតេន, វិហិតេនាតិ អត្ថោ. អថ វា សហធម្មិកេន សការណេន វុច្ចមានោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វចនាយាតិ និស្សក្កេ សម្បទានវចនន្តិ អាហ ‘‘តតោ មម វចនតោ’’តិ.

ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា

នគរស្សាបិ គាមវិសេសត្តា ឥធ គាមគ្គហណេនេវ នគរម្បិ គហិតន្តិ អាហ ‘‘នគរម្បិ គាមេ អន្តោគធមេវា’’តិ, វា-សទ្ទេន វា អនុត្តវិកប្បត្ថេន គហណន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អបាការបរិក្ខេបោ សាបណោ និគមោ, សបាការាបណំ នគរំ, តំតំវិបរីតោ គាមោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. កុលានិ ទូសេតីតិ ខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទវសេន ចត្តារិ កុលានិ វិការំ អាបាទេតិ. ទូសេន្តោ ច ន អសុចិកទ្ទមាទីហិ ទូសេតិ, អថ ខោ អត្តនោ ទុប្បដិបត្តិយា តេសំ បសាទំ វិនាសេតិ. តេនាហ ‘‘បុប្ផទានាទីហី’’តិអាទិ. តត្ថ ហរិត្វា វា ហរាបេត្វា វា បក្កោសិត្វា វា បក្កោសាបេត្វា វា សយំ វា ឧបគតានំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៣៦-៤៣៧) យស្ស កស្សចិ អត្តនោ សន្តកស្ស បុប្ផស្ស កុលសង្គហត្ថាយ ទានំ បុប្ផទានំ, តំ អាទិ យេសំ តេ បុប្ផទានាទយោ, តេហិ បុប្ផទានាទីហិ. អាទិសទ្ទេន (បារា. ៤៣៧) ផលទានចុណ្ណមត្តិកាទន្តកដ្ឋវេឡុវេជ្ជិកាជង្ឃបេសនិកានំ គហណំ. សទ្ធំ វិនាសេន្តោតិ តថា អករោន្តេសុ អញ្ញេសុ បេសលេសុ ភិក្ខូសុ អប្បសាទំ អទស្សនំ គមេន្តោ. បុប្ផទានាទីហិ ច តេហិ កតសង្គហេហិ អញ្ញេ បេសលេ តថា អករោន្តេ តេ មនុស្សា ឥស្សន្តិ ន អល្លីយន្តីតិ សោ តេសំ បសាទំ វិនាសេតិ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បាបកា សមាចារាតិ ពុទ្ធប្បដិកុដ្ឋត្តា លាមកា សមាចារា. តេ បន យស្មា កុលសង្គហត្ថំ មាលាវច្ឆរោបនាទយោ ឥធ អធិប្បេតា, តស្មា ‘‘មាលាវច្ឆរោបនាទយោ’’តិ វុត្តំ. អារាមាទីនមត្ថាយ បន កប្បិយវោហារាទីហិ រោបាបនាទិកំ វដ្ដតិ. តត្ថ មាលាវច្ឆន្តិ តរុណបុប្ផរុក្ខំ. តរុណកា ហិ បុប្ផរុក្ខាបិ បុប្ផគច្ឆាបិ ‘‘មាលាវច្ឆា’’ត្វេវ វុច្ចន្តិ, តស្ស រោបនំ មាលាវច្ឆរោបនំ, តំ អាទិ យេសំ តេ មាលាវច្ឆរោបនាទយោ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ រោបាបនសិញ្ចនសិញ្ចាបនឱចិននឱចិនាបនគន្ថនគន្ថាបនានំ គហណំ.

មាតិកាយំ ទិស្សន្តីតិ យេ បច្ចក្ខតោ បស្សន្តិ, តេហិ ទិស្សន្តិ. សុយ្យន្តីតិ យេ បរតោ សុណន្តិ, តេហិ សោតទ្វារេន សុត្វា ឧបធារីយន្តិ. ទុដ្ឋានីតិ ទូសិតានិ. អលំ តេ ឥធ វាសេនាតិ តវ ឥធ វាសេន អលំ, មា ឥធ តវ វាសោ ហោតូតិ អត្ថោ. វារណត្ថោ ហិ ឥធ អលំ-សទ្ទោ. បព្ពាជនីយកម្មកតោតិ ចោទេត្វា សារេត្វា អាបត្តិំ អារោបេត្វា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥមេ អស្សជិបុនព្ពសុកា’’តិអាទិនា (បារា. ៤៣៤) បទភាជនេ វុត្តាយ ញត្តិចតុត្ថកម្មវាចាយ កតបព្ពាជនីយកម្មោ. យស្មិញ្ច វិហារេ វសតីតិ គាមតោ ពហិវិហារមាហ. នេវ តស្មិំ គាមេ…បេ… ចរិតុំ លភតីតិ សចេបិ គាមោ វា និគមោ វា ទ្វាទសយោជនបរមោ ហោតិ, តិយោជនបរមោ ច វិហារោ ហោតិ, នេវ តស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា បិណ្ឌាយ ចរិតុំ លភតិ, ន វិហារេ វសិតុំ. តស្មិំ វិហារេ វសន្តេន សាមន្តគាមេបិ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពំ, សាមន្តវិហារេបិ វសន្តេន តស្មិំ គាមេ បិណ្ឌាយ ន ចរិតព្ពំ. សាមន្តវិហារេ វសន្តេន បន សាមន្តគាមេ ចរិតុំ វដ្ដតិ. អាបជ្ជិតព្ពា អាបត្តិយោតិ កុលសង្គហត្ថំ អត្តនោ សន្តកទានេ ទុក្កដំ, ឥស្សរវតាយ សង្ឃសន្តកទានេ ថុល្លច្ចយំ, បសយ្ហ ទានេ បារាជិកន្តិ ឥមា អាបត្តិយោ. មាតិកាយំ ‘‘បក្កមតា យស្មា’’តិ បព្ពាជនីយកម្មកតស្ស វត្តវសេន វុត្តំ. អាទិម្ហិ បន បព្ពាជនីយកម្មវសេន ទដ្ឋព្ពំ. អស្សជិបុនព្ពសុកេតិ អស្សជិញ្ចេវ បុនព្ពសុកញ្ច.

កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ឃាទិសេសនិគមនវណ្ណនា

បឋមាបត្តិកាតិ អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អាបត្តិ ឯតេសន្តិ បឋមាបត្តិកា’’តិ. វីតិក្កមនក្ខណេយេវាតិ វត្ថុវីតិក្កមនក្ខណេយេវ. ឯវ-ការេន សមនុភាសនកម្មក្ខណំ បដិក្ខិបតិ. អហស្ស យត្តកោ បរិច្ឆេទោ យាវតីហំ. តេនាហ ‘‘យត្តកានិ អហានី’’តិ. អហានីតិ ច ទិវសានីតិ អត្ថោ.

វត្ថុវសេន វាតិ អសុចិមោចនាទិវីតិក្កមមត្តវសេន វា. ឥទន្តិ ឥទំ វីតិក្កមំ. នាមមត្តវសេន វា អយំ ឥត្ថន្នាមា អាបត្តីតិ ‘‘អយំ សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តី’’តិ ឯវំ វិនា វត្ថុំ នាមវសេន វា. មត្តសទ្ទេន ចេត្ថ វត្ថុំ បដិក្ខិបតិ. បោត្ថកេសុ បន កត្ថចិ ‘‘នាមគោត្តវសេន វា’’តិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមា អាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា. ឥទានិ នំ កស្សចិ ន អារោចេស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ. ធុរំ និក្ខិបិត្វាតិ អារោចនេ ឧស្សាហំ ឋបេត្វា. ន កេវលំ វត្ថុនាមវសេនេវ អាបត្តិសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេន្តស្សេវ, អថ ខោ យោបិ ឯវំ អជានន្តោ កេវលំ ‘‘អាបត្តិំ ឆាទេមី’’តិ អាបត្តិសញ្ញាយ ឆាទេតិ, តស្សបិ ឆន្នា ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សចេ បនេត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា ហោតិ, អញ្ញាបត្តិក្ខន្ធសញ្ញី វា វេមតិកោ វា ហុត្វា ‘‘ន ទានិ នំ កស្សចិ អារោចេស្សាមី’’តិ ឯវំ ឆាទេតុកាមោវ ធុរំ និក្ខិបិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតីតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អនាបត្តិ បន អាបត្តិសញ្ញាយបិ អនាបត្តិសញ្ញាយបិ ឆាទេន្តេន អច្ឆាទិតាវ ហោតិ. លហុកំ វា ‘‘គរុកា’’តិ គរុកំ វា ‘‘លហុកា’’តិ ឆាទេតិ, អលជ្ជិបក្ខេ តិដ្ឋតិ, អាបត្តិ បន អច្ឆន្នា ហោតិ. គរុកំ ‘‘លហុកា’’តិ មញ្ញមានោ ទេសេតិ, នេវ ទេសិតា ហោតិ នច្ឆន្នា.

បកតោ សភាវភូតោ អត្តា អស្សាតិ បកតត្តោ, ន កម្មេហិ វិកតត្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អនុក្ខិត្តោ សមានសំវាសកោ’’តិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ន ទានិ នំ កស្សចិ អារោចេស្សាមី’’តិអាទិនា វុត្តនេវ នយេន. អថ ‘‘មយ្ហំ សង្ឃេន កម្មំ កត’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) អបកតត្តសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. អបកតត្តេន បន បកតត្តសញ្ញិនា វា បកតត្តេន អបកតត្តសញ្ញិនា វា ឆាទិតាបិ អច្ឆន្នាវ ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អាបជ្ជតិ គរុកំ សាវសេសំ;

ឆាទេតិ អនាទរិយំ បដិច្ច;

ន ភិក្ខុនី នោ ច ផុសេយ្យ វជ្ជំ;

បញ្ហាមេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៨១);

អយញ្ហិ បញ្ហោ ឧក្ខិត្តកេន កថិតោ.

ទសសុ អន្តរាយេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. សចេ បន យោ ភីរុកជាតិកតាយ អន្ធការេ អមនុស្សចណ្ឌមិគភយេន អន្តរាយិកសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. យស្សបិ បព្ពតវិហារេ វសន្តស្ស កន្ទរំ វា នទិំ វា អតិក្កមិត្វា អារោចេតព្ពំ ហោតិ, អន្តរាមគ្គេ ច ចណ្ឌវាឡអមនុស្សាទិភយំ អត្ថិ, មគ្គេ អជគរា និបជ្ជន្តិ, នទី បូរា ហោតិ, ឯតស្មិំ សតិយេវ អន្តរាយេ អន្តរាយិកសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. អន្តរាយិកស្ស បន អន្តរាយិកសញ្ញាយ វា អនន្តរាយិកសញ្ញាយ វា ឆាទយតោ អច្ឆន្នាវ.

ភិក្ខុនោតិ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ. សចស្ស មុខេ អប្បមត្តកោ គណ្ឌោ វា ហោតិ, ហនុកវាតោ វា វិជ្ឈតិ, ទន្តោ វា រុជ្ជតិ, ភិក្ខា វា មន្ទា លទ្ធា ហោតិ, តាវតកេន បន នេវ វត្តុំ ន សក្កោតិ, ន គន្តុំ. អបិច ខោ ‘‘ន សក្កោមី’’តិ សញ្ញី ហោតិ, អយំ បហុ ហុត្វា អប្បហុសញ្ញី នាម. ឥមិនា ឆាទិតាបិ អច្ឆាទិតា. អប្បហុនា បន វត្តុំ វា គន្តុំ វា អសមត្ថេន បហុសញ្ញិនា វា អប្បហុសញ្ញិនា វា ឆាទិតាបិ អច្ឆាទិតាវ.

ឥទំ ឧត្តានមេវាតិ ឥទំ អង្គទ្វយំ ឧត្តានត្ថមេវ. សចេ បន ‘‘ឆាទេស្សាមី’’តិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា បុរេភត្តេ វា បច្ឆាភត្តេ វា បឋមយាមាទីសុ វា លជ្ជិធម្មំ ឱក្កមតិ, អន្តោអរុណេយេវ អារោចេតិ, អយំ ឆាទេតុកាមោ ន ឆាទេតិ នាម.

យស្ស បន អភិក្ខុកេ ឋានេ វសន្តស្ស អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា សភាគស្ស ភិក្ខុនោ អាគមនំ អាគមេន្តស្ស វា, សភាគស្ស សន្តិកំ វា គច្ឆន្តស្ស អឌ្ឍមាសោបិ មាសោបិ អតិក្កមតិ, អយំ នច្ឆាទេតុកាមោ ឆាទេតិ នាម. អយម្បិ អច្ឆន្នាវ ហោតិ.

យោ បន អាបន្នមត្តោវ អគ្គិំ អក្កន្តបុរិសោ វិយ សហសា អបក្កមិត្វា សភាគដ្ឋានំ គន្ត្វា អាវិ ករោតិ, អយំ នច្ឆាទេតុកាមោវ ន ឆាទេតិ នាម. សភាគមត្តមេវ បមាណន្តិ អវេរិសភាគមត្តមេវ បមាណំ. អវេរិសភាគស្ស ហិ សន្តិកេ អារោចេតព្ពំ. យោ បន វិសភាគោ ហោតិ សុត្វា បកាសេតុកាមោ, ឯវរូបស្ស ឧបជ្ឈាយស្សបិ សន្តិកេ ន អារោចេតព្ពា. តត្ថ បុរេភត្តំ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតុ, បច្ឆាភត្តំ វា ទិវា វា រត្តិំ វា, យាវ អរុណំ ន ឧគ្គច្ឆតិ, តាវ អារោចេតព្ពំ. ឧទ្ធស្តេ អរុណេ បដិច្ឆន្នា ហោតិ, បដិច្ឆាទនបច្ចយា ច ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. សង្ខេបតោតិ សមាសតោ. វិត្ថារតោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

អកាមា បរិវត្ថព្ពន្តិ អប្បដិកម្មកតាយ អាបត្តិយា សគ្គមោក្ខាវរណភាវតោ អនិច្ឆន្តេនាបិ បរិវសិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន កាមេនា’’តិអាទិ. បរិវាសំ សមាទាយាតិ បរិវាសវត្តំ សង្ឃមជ្ឈេ សមាទិយិត្វា. យទិបិ ចតុព្ពិធោ បរិវាសោ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសោ, បដិច្ឆន្នបរិវាសោ, សុទ្ធន្តបរិវាសោ, សមោធានបរិវាសោតិ, តថាបិ អប្បដិច្ឆន្នបរិវាសោ ឥធ ន អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘តត្ថ បដិច្ឆន្ន…បេ… តិវិធោ បរិវាសោ’’តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ វាក្យេ. បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា សតិ ទាតព្ពោ បរិវាសោ បដិច្ឆន្នវិសយតាយ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ. សុទ្ធន្តតោ បដ្ឋាយ ទាតព្ពោ បរិវាសោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ. សមោទហិត្វា ទាតព្ពោ បរិវាសោ សមោធានបរិវាសោ.

ឥទានិ តេ តិវិធេយេវ បរិវាសេ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. ហីតិ យស្មា. ឯកាហំ បដិច្ឆន្នា ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អាបត្តិ ច ហោតី’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. ឯកាហប្បដិច្ឆន្នន្តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ ‘‘ឥតិ វា, ឥតិ ឯវរូបា វិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣, ១៩៧) វិយ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘សោហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ឯកិស្សា អាបត្តិយា សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិសដ្ឋិយា ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយ ឯកាហបរិវាសំ យាចាមី’’តិ ឥមំ បាឡិសេសំ (ចូឡវ. ១០២) សង្គណ្ហាតិ. ឯវំ បរិវាសំ យាចាបេត្វាតិ ឯវំ យាវតតិយំ យាចាបេត្វា. ខន្ធកេ អាគតនយេនាតិ សមុច្ចយក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៩៧ អាទយោ) អាគតនយេន. តតោតិ បក្ខតោ បដ្ឋាយ. អតិរេកបក្ខប្បដិច្ឆន្នន្តិ បក្ខស្ស អតិរេកោ អតិរេកបក្ខោ, តំ បដិច្ឆន្នន្តិ អត្ថោ. តតោតិ តិំសតិមទិវសតោ បដ្ឋាយ. មាសប្បដិច្ឆន្នន្តិ សត្តានំ អាយុំ មិនន្តោ វិយ សិយតិ អន្តំ ករោតីតិ មាសោ, តិំសរត្តិន្ទិវោ, តំ បដិច្ឆន្នន្តិ អត្ថោ. សំវច្ឆរេ បុណ្ណេតិ តំ តំ សត្តំ, ធម្មប្បវត្តិញ្ច សង្គម្ម វទន្តោ វិយ សរតិ បវត្តតីតិ សំវច្ឆរោ, ទ្វាទស មាសា, តស្មិំ បរិបុណ្ណេ.

វត្ថុកិត្តនវសេន វាតិ នាមេន សហ វត្ថុកិត្តនវសេន វាតិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ ឧបរិ ‘‘នាមមត្តវសេន វា’’តិ មត្តគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នាមមត្តវសេនាតិ វត្ថុកិត្តនំ វិនា កេវលំ នាមស្សេវ វសេន. តស្មាតិ យស្មា ទុវិធេ នាមេ ‘‘អាបត្តី’’តិ សព្ពសាធារណំ នាមំ, តស្មា. សុក្កវិស្សដ្ឋីតិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាមាយំ. ឥតិសទ្ទោ ហេត្ថ វចនីយត្ថំ និទស្សេតិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋី’’តិ កាយសំសគ្គាទីនម្បិ វត្ថុអាទិភាវេន ឥច្ឆិតព្ពត្តា. វត្ថុ ចេវ គោត្តញ្ចាតិ វីតិក្កមត្តា វត្ថុ ចេវ អនញ្ញសាធារណត្តា គោត្តញ្ច. គំ តាយតីតិ គោត្តំ, សជាតិតោ អញ្ញត្ថ កាយសំសគ្គាទីសុ គន្តុំ អទត្វា ពុទ្ធិំ, វចនញ្ច រក្ខតីតិ អត្ថោ. សង្ឃាទិសេសោតិ សង្ឃាទិសេសោ នាមាយំ. ឯត្ថ បន ឥតិសទ្ទោ វចនវចនីយសមុទាយំ និទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ចា’’តិ, សជាតិសាធារណនាមត្តា នាមញ្ចេវ តេន តេន វីតិក្កមេនាបជ្ជិតព្ពត្តា អាបត្តិ ចាតិ អត្ថោ. ឥទម្បិ និទស្សនមត្តមេវ ‘‘អាបត្តិយោ’’តិ ឥមស្សាបិ នាមាទិភាវេន ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឥតិសទ្ទោ វា អាទិអត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កាយសំសគ្គន្តិអាទិវចនេនាបី’’តិអាទិកម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ.

តយិទំ កម្មវាចាយ កេន វចនេន គហិតន្តិ អនុយោគំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អាបត្តី’’តិ សព្ពសាធារណនាមត្តា, វីតិក្កមេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា ច នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អាបត្តិយោតិ វចនេនាបី’’តិ. តស្មាតិ យស្មា ឥទំ បរិវាសាទិវិនយកម្មំ វត្ថុវសេន, គោត្តវសេន, នាមវសេន, អាបត្តិវសេន ច កាតុំ វដ្ដតិយេវ, តស្មា. ឯតេសូតិ វត្ថុអាទីសុ, សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីសុ វា. វត្តំ សមាទាតព្ពន្តិ យថាវុត្តេសុ ទ្វីសុ បទេសុ ឯកេនបិ សមាទាតព្ពំ. ទ្វីហិ បន សុសមាទិន្នំយេវ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សមាទានេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា).

អារោចេត្វាតិ –

‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិំ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នំ, សោហំ សង្ឃំ ឯកិស្សា អាបត្តិយា សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយ ឯកាហបរិវាសំ យាចិំ, តស្ស មេ សង្ឃោ ឯកិស្សា អាបត្តិយា សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយ ឯកាហបរិវាសំ អទាសិ, សោហំ បរិវសាមិ, វេទយាមហំ, ភន្តេ, ‘វេទយតី’តិ មំ សង្ឃោ ធារេតូ’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) –

ឯវមាទិនា តំ តំ យោជនានុរូបំ អារោចេត្វា. ឥមញ្ច បនត្ថំ គហេត្វា យាយ កាយចិ ភាសាយ អារោចេតុំ វដ្ដតិយេវ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២). ‘‘បុន អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ អារោចេន្តេនា’’តិ ឥទំ អាគន្តុកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ឯកស្ស អារោចេន្តេន អវសានេ ‘‘វេទយតីតិ មំ អាយស្មា ធារេតុ’’, ទ្វិន្នំ ‘‘អាយស្មន្តា ធារេន្តុ’’, តិណ្ណំ ‘‘អាយស្មន្តោ ធារេន្តូ’’តិ វត្តព្ពំ. វត្តភេទញ្ច រត្តិច្ឆេទញ្ច អកត្វាតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បារិវាសិកេន ភិក្ខុនា សាទិតព្ពំ បកតត្តានំ ភិក្ខូនំ អភិវាទនំ បច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៧៥) បារិវាសិកក្ខន្ធកេ យានិ ចតុនវុតិ វត្តានិ វុត្តានិ, តេសំ ភេទញ្ច, យោ ច ‘‘តយោ ខោ, ឧបាលិ, បារិវាសិកស្ស ភិក្ខុនោ រត្តិច្ឆេទា សហវាសោ វិប្បវាសោ អនារោចនា’’តិ (ចូឡវ. ៨៣) រត្តិច្ឆេទោ វុត្តោ, តញ្ច អកត្វា.

អយំ ហេត្ថ វិនិច្ឆយោ – សចេ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៦) អាគន្តុកា មុហុត្តំ វិស្សមិត្វា វា អវិស្សមិត្វា ឯវ វា វិហារមជ្ឈេន គច្ឆន្តិ, តេសម្បិ អារោចេតព្ពំ. សចេ តស្ស អជានន្តស្សេវ គច្ឆន្តិ, អយញ្ច គតកាលេ ជានាតិ, គន្ត្វា អារោចេតព្ពំ. សម្បាបុណិតុំ អសក្កោន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទទុក្កដំ. យេបិ អន្តោវិហារំ អប្បវិសិត្វា ឧបចារសីមំ ឱក្កមិត្វា គច្ឆន្តិ, អយញ្ច នេសំ ឆត្តសទ្ទំ វា ឧក្កាសិតសទ្ទំ វា ខិបិតសទ្ទំ វា សុត្វាវ អាគន្តុកភាវំ ជានាតិ, គន្ត្វា អារោចេតព្ពំ. គតកាលេ ជានន្តេនាបិ អនុពន្ធិត្វា អារោចេតព្ពមេវ. សម្បាបុណិតុំ អសក្កោន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទទុក្កដំ. យោបិ រត្តិំយេវ អាគន្ត្វា រត្តិំយេវ គច្ឆតិ, សោបិស្ស រត្តិច្ឆេទំ ករោតិ. អញ្ញាតត្តា បន វត្តភេទទុក្កដំ នត្ថិ. សចេ អជានិត្វាវ អព្ភានំ ករោតិ, អកតមេវ ហោតីតិ កុរុន្ទិយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៦) វុត្តំ. តស្មា អធិកា រត្តិយោ គហេត្វា កាតព្ពំ. អយំ អបណ្ណកប្បដិបទា.

នទិអាទីសុ នាវាយ គច្ឆន្តម្បិ បរតីរេ ឋិតម្បិ អាកាសេ គច្ឆន្តម្បិ បព្ពតតលអរញ្ញាទីសុ ទូរេ ឋិតម្បិ ភិក្ខុំ ទិស្វា សចេ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វវត្ថានំ អត្ថិ, នាវាទីហិ វា គន្ត្វា, មហាសទ្ទំ កត្វា វា វេគេន អនុពន្ធិត្វា វា អារោចេតព្ពំ, អនារោចេន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោ ចេវ វត្តភេទទុក្កដញ្ច. សចេ វាយមន្តោបិ សម្បាបុណិតុំ វា សាវេតុំ វា ន សក្កោតិ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន វត្តភេទទុក្កដំ.

អញ្ញំ កញ្ចិ វិហារំ គតេនបិ ភិក្ខូនំ អារោចេតព្ពមេវ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៦). សចេ សព្ពេ ឯកដ្ឋានេ ឋិតេ បស្សតិ, ឯកដ្ឋានេ ឋិតេនេវ អារោចេតព្ពំ. អថ រុក្ខមូលាទីសុ វិសុំ វិសុំ ឋិតា ហោន្តិ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា អារោចេតព្ពំ. សញ្ចិច្ច អនារោចេន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោ ច ហោតិ, វត្តភេទេ ច ទុក្កដំ. អថ វិចិនន្តោ ឯកច្ចេ ន បស្សតិ, រត្តិច្ឆេទោវ ហោតិ, ន ច វត្តភេទទុក្កដំ. សញ្ចិច្ច អនារោចេន្តស្ស បន រត្តិច្ឆេទោ ចេវ ហោតិ, វត្តភេទេ ច ទុក្កដំ.

តត្ថេវាតិ មាឡកសីមាយមេវ. មាឡកតោ បន ភិក្ខូសុ និក្ខន្តេសុ ឯកស្សបិ សន្តិកេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧). មាឡកតោ និក្ខមិត្វា សតិំ បដិលភន្តេន សហ គច្ឆន្តស្ស សន្តិកេ និក្ខិបិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស វា សន្តិកេ’’តិ. សចេ សោបិ បក្កន្តោ, អញ្ញស្ស យស្ស មាឡកេ នារោចិតំ, តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ. បកតត្តដ្ឋានេតិ សង្ឃកម្មានំ អរហដ្ឋានេ. ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វាតិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៩៧) ភិក្ខូនំ សជ្ឈាយនសទ្ទសវនូបចារវិជហនត្ថំ វុត្តំ. មហាមគ្គតោ ឱក្កម្មាតិ មគ្គប្បដិបន្នភិក្ខូនំ ឧបចារវិជហនត្ថំ វុត្តំ. គុម្ពេន វា វតិយា វា បដិច្ឆន្នដ្ឋានេតិ ទស្សនូបចារវិជហនត្ថំ វុត្តំ. វត្តំ សមាទិយិត្វា អារោចេតព្ពន្តិ វុត្តនយេនេវ វត្តំ សមាទិយិត្វា បរិវាសោ អារោចេតព្ពោ. ‘‘អារោចេតព្ព’’ន្តិ បន សាមញ្ញេន វុត្តំ. អារោចេន្តេន ច សចេ នវកតរោ ហោតិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ វុឌ្ឍតរោ, ‘‘ភន្តេ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ អញ្ញោ កោចិ ភិក្ខុ កេនចិទេវ ករណីយេន តំ ឋានំ អាគច្ឆតិ. សចេ ឯស នំ បស្សតិ, សទ្ទំ វា តស្ស សុណាតិ, អារោចេតព្ពំ. អនារោចេន្តស្ស រត្តិច្ឆេទោ ចេវ វត្តភេទោ ច. តេនាហ ‘‘យម្បិ អញ្ញំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, តស្សាបិ អារោចេតព្ពមេវា’’តិ. អថ ទ្វាទសហត្ថំ ឧបចារំ ឱក្កមិត្វា អជានន្តស្សេវ គច្ឆតិ, រត្តិច្ឆេទោ ហោតិយេវ, វត្តភេទោ បន នត្ថិ. ឧដ្ឋិតេតិ ឧគ្គតេ. យំ សព្ពបឋមំ ភិក្ខុន្តិ វិហារតោ និក្ខមន្តំ វា អាគន្តុកំ វា សព្ពបឋមំ យំ អញ្ញំ ភិក្ខុំ បស្សតិ. តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពន្តិ អនារោចេន្តស្ស ទុក្កដំ សិយា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តុ រត្តិច្ឆេទំ សន្ធាយ. ឥតរថា ហិ ‘‘វិហារសីមាបរិយាបន្នានំ សព្ពេសំ អារោចេត្វា’’តិ វទេយ្យ. យាវ រត្តិយោ បូរេន្តីតិ យត្តកា រត្តិយោ អាបត្តិ បដិច្ឆន្នា ហោតិ, តត្តកា រត្តិយោ យាវ បូរេន្តិ, តាវ បរិវត្ថព្ពំ. សមន្តបាសាទិកាយំ បន ‘‘ឯវំ យត្តកានិ ទិវសានិ អាបត្តិ បដិច្ឆន្នា ហោតិ, តត្តកានិ, តតោ អធិកតរានិ វា កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថាយ បរិវសិត្វា’’តិ វុត្តំ. វិត្ថារោតិ បបញ្ចោ.

ឥតរេសុ បន ទ្វីសូតិ សុទ្ធន្តបរិវាសោ, សមោធានបរិវាសោតិ ទ្វិន្នំ មជ្ឈេ. ខន្ធកេតិ សមុច្ចយក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៥៦ អាទយោ). ចូឡសុទ្ធន្តោ មហាសុទ្ធន្តោតិ ឯត្ថ យោ ឧបសម្បទតោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២៤២) បដ្ឋាយ អនុលោមក្កមេន វា អារោចិតទិវសតោ បដ្ឋាយ បដិលោមក្កមេន វា ‘‘អសុកញ្ច អសុកញ្ច ទិវសំ វា បក្ខំ វា មាសំ វា សំវច្ឆរំ វា តវ សុទ្ធភាវំ ជានាសី’’តិ បុច្ឆិយមានោ ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានាមិ, ឯត្តកំ នាម កាលំ អហំ សុទ្ធោ’’តិ វទតិ, តស្ស ទិន្នោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ ‘‘ចូឡសុទ្ធន្តោ’’តិ វុច្ចតិ.

តំ គហេត្វា បរិវសន្តេន យត្តកំ កាលំ អត្តនោ សុទ្ធភាវំ ជានាតិ, តត្តកំ អបនេត្វា អវសេសំ មាសំ វា ទ្វេមាសំ វា បរិវសិតព្ពំ. សចេ ‘‘មាសមត្តំ អសុទ្ធោម្ហី’’តិ សល្លក្ខេត្វា បរិវាសំ អគ្គហេសិ, បរិវសន្តោ ច បុន អញ្ញំ មាសំ សរតិ, តម្បិ មាសំ បរិវសិតព្ពមេវ, បុន បរិវាសទានកិច្ចំ នត្ថិ. អថ ‘‘ទ្វេមាសំ អសុទ្ធោម្ហី’’តិ សល្លក្ខេត្វា អគ្គហេសិ, បរិវសន្តោ ច ‘‘មាសមត្តមេវាហំ អសុទ្ធោម្ហី’’តិ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, មាសមេវ បរិវសិតព្ពំ, បុន បរិវាសទានកិច្ចំ នត្ថិ. អយញ្ហិ សុទ្ធន្តបរិវាសោ ឧទ្ធម្បិ អារោហតិ, ហេដ្ឋាបិ ឱរោហតិ, ឥទមស្ស លក្ខណំ.

យោ បន យថាវុត្តេន អនុលោមប្បដិលោមវសេន បុច្ឆិយមានោបិ រត្តិបរិយន្តំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) ន ជានាតិ នស្សរតិ, រត្តិបរិយន្តេ វេមតិកោ វា ហោតិ, តស្ស ទិន្នោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ ‘‘មហាសុទ្ធន្តោ’’តិ វុច្ចតិ. តំ គហេត្វា គហិតទិវសតោ យាវ ឧបសម្បទទិវសោ, តាវ រត្តិយោ គណេត្វា បរិវសិតព្ពំ. អយំ ឧទ្ធំ នារោហតិ, ហេដ្ឋា បន ឱរោហតិ. តស្មា សចេ បរិវសន្តោ រត្តិបរិច្ឆេទេ សន្និដ្ឋានំ ករោតិ ‘‘មាសោ វា សំវច្ឆរោ វា មយ្ហំ អាបន្នស្សា’’តិ, មាសំ វា សំវច្ឆរំ វា បរិវសិតព្ពំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ អហំ សុទ្ធោ’’តិ វទន្តស្ស ចូឡសុទ្ធន្តោ ទីយតិ, តថាបិ និយមេនេវ ជាននាភាវា ‘‘ទុវិធោបិ ចេស…បេ… ទាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. តស្ស ទានវិធិ ខន្ធកេ អាគតោតិ តស្ស ទុវិធស្សាបិ សុទ្ធន្តស្ស ទានវិធិ ‘‘តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា…បេ… ឯវមស្ស វចនីយោ’’តិអាទិនា សមុច្ចយក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៥៦) អាគតោ. តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោ វិនិច្ឆយកថា បន វិត្ថារតោ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តាតិ ឯត្ថាបិ.

ឱធុនិត្វា អវធុយ បហាយ សមោធានោ ឱធានសមោធានោ. ចិរប្បដិច្ឆន្នានំ អគ្ឃេន សមោធានោ អគ្ឃសមោធានោ. មិស្សកានំ សមោធានោ មិស្សកសមោធានោ. ឥទានិ តំ តិវិធម្បិ សមោធានបរិវាសំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. អន្តរាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្សាតិ យោ បរិវាសំ គហេត្វា អនិក្ខិត្តវត្តោ ហុត្វា បរិវសន្តោ អបរិនិដ្ឋិតេយេវ បរិវាសេ អន្តរា វេមជ្ឈេ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស. បរិវុត្ថទិវសេតិ លក្ខណវចនមេតំ, តេន ‘‘មានត្តចិណ្ណទិវសេ ចា’’តិបិ វុត្តមេវ ហោតិ. មក្ខេត្វាតិ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន មូលាយ បដិកស្សនវសេន មក្ខេត្វា. សមោទហិត្វាតិ មូលាបត្តិដ្ឋានេ ឋបេត្វា, បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. ទាតព្ពបរិវាសោតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ទាតព្ពបរិវាសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា បរិវាសំ គហេត្វា បរិវសន្តោ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២៤៣) វា មានត្តារហោ វា មានត្តំ ចរន្តោ វា អព្ភានារហោ វា អនិក្ខិត្តវត្តោ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បុរិមាបត្តិយា សមា វា ឩនតរា វា រត្តិយោ បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស មូលាយ បដិកស្សនេន តេ បរិវុត្ថទិវសេ ច មានត្តចិណ្ណទិវសេ ច សព្ពេ ឱធុនិត្វា អទិវសេ កត្វា បច្ឆា អាបន្នាបត្តិំ មូលាបត្តិយំ សមោធាយ បរិវាសោ ទាតព្ពោតិ.

សចេ បន អន្តរាបត្តិ មូលាបត្តិតោ អតិរេកប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២), តំ មូលាបត្តិំ កត្វា តត្ថ ឥតរំ សមោធាយ បរិវាសោ ទាតព្ពោ. សចេ បន អន្តរាបត្តិ អប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, មូលាយ បដិកស្សនំ អកត្វា បុព្ពេ គហិតបរិវាសេនេវ បរិវសិតព្ពំ.

យា ឯកា វា…បេ… សព្ពចិរប្បដិច្ឆន្នាយោតិ យា ឯកា វា អាបត្តិ សព្ពចិរប្បដិច្ឆន្នា, យា ទ្វេ វា តិស្សោ វា សម្ពហុលា វា អាបត្តិយោ សព្ពចិរប្បដិច្ឆន្នាយោតិ អត្ថោ. តាសន្តិ សព្ពចិរប្បដិច្ឆន្នានំ អាបត្តីនំ. ទានវិធិ បនស្ស ខន្ធកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

យស្ស បន សតំ អាបត្តិយោ ទសាហបដិច្ឆន្នា, អបរម្បិ សតំ អាបត្តិយោ ទសាហបដិច្ឆន្នា, អបរម្បិ សតំ អាបត្តិយោ ទសាហបដិច្ឆន្នាតិ ឯវំ ទសក្ខត្តុំ កត្វា អាបត្តិសហស្សំ ទិវសសតបដិច្ឆន្នំ ហោតិ, តេន កិំ កាតព្ពន្តិ? សព្ពំ សមោទហិត្វា ទស ទិវសេ បរិវសិតព្ពំ. ឯវំ ឯកេនេវ ទសាហេន ទិវសសតម្បិ បរិវសិតមេវ ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទសសតំ រត្តិសតំ, អាបត្តិយោ ឆាទយិត្វាន;

ទស រត្តិយោ វសិត្វាន, មុច្ចេយ្យ បារិវាសិកោ’’តិ. (បរិ. ៤៧៧);

អយំ អគ្ឃសមោធានោ នាម.

ឥទានិ មិស្សកសមោធានំ និទ្ទិសិតុំ ‘‘មិស្សកសមោធានោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ នយោ –

‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ, ឯកំ កាយសំសគ្គំ, ឯកំ ទុដ្ឋុល្លវាចំ, ឯកំ អត្តកាមំ, ឯកំ សញ្ចរិត្តំ, ឯកំ កុដិការកំ, ឯកំ វិហារការកំ, ឯកំ ទុដ្ឋទោសំ, ឯកំ អញ្ញភាគិយំ, ឯកំ សង្ឃភេទំ, ឯកំ ភេទានុវត្តកំ, ឯកំ ទុព្ពចំ, ឯកំ កុលទូសកំ, សោហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ តាសំ អាបត្តីនំ សមោធានបរិវាសំ យាចាមី’’តិ –

តិក្ខត្តុំ យាចាបេត្វា តទនុរូបាយ កម្មវាចាយ បរិវាសោ ទាតព្ពោ. ឯត្ថ ច ‘‘សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ នានាវត្ថុកាយោ’’តិបិ ‘‘សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិ’’ន្តិបិ ឯវំ បុព្ពេ វុត្តនយេន វត្ថុវសេនបិ គោត្តវសេនបិ នាមវសេនបិ អាបត្តិវសេនបិ យោជេត្វា កម្មវាចំ កាតុំ វដ្ឋតិយេវាតិ. អយំ មិស្សកសមោធានោ. សព្ពបរិវាសកម្មវាចាវសានេ បន និក្ខិត្តានិក្ខិត្តវត្តាទិកថា បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពា. តិវិធេបិ សមោធានបរិវាសេ អត្ថមត្តស្សេវ វុត្តត្តា, វិនិច្ឆយាទីនំ វា អនាមដ្ឋត្តា ‘‘អយំ តិវិធេបិ សមោធានបរិវាសេ សង្ខេបកថា’’តិ វុត្តំ. មហាវិសយត្តា សមោធានវិចារណាយ សា និរវសេសា កុតោ លទ្ធព្ពាតិ អាហ ‘‘វិត្ថារោ’’តិអាទិ.

ឆារត្តន្តិ រា សទ្ទោ តីយតិ ឆិជ្ជតិ ឯត្ថាតិ រត្តិ, សត្តានំ សទ្ទស្ស វូបសមនកាលោតិ អត្ថោ, ឆ រត្តិយោ សមាហដា, ឆន្នំ រត្តីនំ វា សមាហារោ ឆរត្តំ, ឆរត្តមេវ ឆារត្តំ, អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយស្សាភាវតោ ឆ រត្តិយោតិ អត្ថោ វុត្តោ.

បរិវាសំ អទត្វា មានត្តមេវ ទាតព្ពន្តិ យស្មា អាបត្តិ អប្បដិច្ឆន្នា, យស្មា ច អាបន្នភាវេនេវ មានត្តារហោ ហោតិ, តស្មា បរិវាសំ អទត្វា កេវលំ មានត្តមេវ ទាតព្ពំ. យំ បដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា បរិវុត្ថបរិវាសស្ស ទីយតិ, ឥទំ បដិច្ឆន្នមានត្តំ នាមាតិ អាហ ‘‘យស្ស បដិច្ឆន្នា ហោតី’’តិអាទិ. ឥទន្តិ បដិច្ឆន្នមានត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វាក្យេ. កថំ បន តេសំ ទ្វិន្នំ មានត្តានំ ទានវិធិ ច វិនិច្ឆយកថា ច វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ឧភិន្នម្បិ បនា’’តិអាទិ.

អយន្តិ វក្ខមានំ សន្ធាយាហ. បរិវាសេ វុត្តប្បការំ បទេសន្តិ បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបតោ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា មហាមគ្គតោ ឱក្កម្ម គុម្ពេន វា វតិយា វា បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ. សមាទិយិត្វាតិ អន្តោអរុណេយេវ សមាទិយិត្វា. អារោចេត្វាតិ –

‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិំ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អប្បដិច្ឆន្នំ, សោហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ឯកិស្សា អាបត្តិយា សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អប្បដិច្ឆន្នាយ ឆារត្តំ មានត្តំ យាចិំ, តស្ស មេ សង្ឃោ ឯកិស្សា អាបត្តិយា សញ្ចេតនិកាយ សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អប្បដិច្ឆន្នាយ ឆារត្តំ មានត្តំ អទាសិ, សោហំ មានត្តំ ចរាមិ, វេទយាមហំ, ភន្តេ, វេទយតី’តិ មំ សង្ឃោ ធារេតូ’’តិអាទិនា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) –

អាបត្តិទិវសានុរូបំ អារោចេត្វា. ឥមញ្ច បន អត្ថំ គហេត្វា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) យាយ កាយចិ ភាសាយ អារោចេតុំ វដ្ដតិយេវ. អារោចិតកាលតោ បដ្ឋាយ ច ឯកំ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា សេសេហិ សតិ ករណីយេ គន្តុម្បិ វដ្ដតិ. អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តស្ស ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ វត្តំ និក្ខិបិតព្ពំ. សចេ សោបិ កេនចិ កម្មេន បុរេ អរុណេយេវ គច្ឆតិ, អញ្ញំ វិហារតោ និក្ខន្តំ វា អាគន្តុកំ វា យំ បឋមំ បស្សតិ, តស្ស សន្តិកេ អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ. អយញ្ច យស្មា គណស្ស អារោចេត្វា, ភិក្ខូនញ្ច អត្ថិភាវំ សល្លក្ខេត្វាវ វសិ, តេនស្ស ឩនេ គណេ ចរណទោសោ វា វិប្បវាសោ វា ន ហោតិ. សចេ បន កញ្ចិ ន បស្សតិ, វិហារំ គន្ត្វា យំ បឋមំ បស្សតិ, តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘តតោ តេសុ គតេសុ វា អគតេសុ វា បុរិមនយេន បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ.

យត្ថ សិយាតិ យស្សំ សមានសំវាសកសីមាយំ វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ អត្ថិ. អវ្ហាតព្ពោតិ អព្ភានកម្មវសេន បក្កោសិតព្ពោ. អព្ភានកម្មំ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អព្ភានកម្មំ បនា’’តិអាទិ. បាឡិវសេនាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ១០១) បាឡិវសេន. វិនិច្ឆយវសេនាតិ ‘‘អព្ភន្តេហិ ច បឋមំ អព្ភានារហោ កាតព្ពោ. អយញ្ហិ និក្ខិត្តវត្តត្តា បកតត្តដ្ឋានេ ឋិតោ, បកតត្តស្ស ច អព្ភានំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា វត្តំ សមាទបេតព្ពោ. វត្តេ សមាទិន្នេ អព្ភានារហោ ហោតិ. តេនាបិ វត្តំ សមាទិយិត្វា អារោចេត្វា អព្ភានំ យាចិតព្ពំ. អនិក្ខិត្តវត្តស្ស បន វត្តសមានកិច្ចំ នត្ថិ. សោ ហិ ឆារត្តាតិក្កមេនេវ អព្ភានារហោ ហោតី’’តិអាទិនា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) វិនិច្ឆយវសេន. តំ បនេតំ សព្ពំ បរិវាសាទិកម្មំ បាឡិវសេន (ចូឡវ. ៧៥) ច អដ្ឋកថាវសេន (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៥, ៩៧) ច សុវិញ្ញេយ្យត្តា អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ, អត្ថិកេហិ បន តតោវ គហេតព្ពំ. ឥមស្ស បន កម្មស្ស វីសតិវគ្គករណីយត្តា តតោ ឩនតរេន កតំ កុប្បតិ. តេនាហ ‘‘ឯកេនាបិ ចេ…បេ… អនព្ភិតោ’’តិ. អយន្តិ អយំ យថាវុត្តា. សាមីចីតិ វត្តំ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

សង្ឃាទិសេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.