អនិយតកណ្ឌំ

១. បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘មាតុគាមេនា’’តិ វត្វា បុន ‘‘ឯកាយា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មាតុគាមសង្ខាតាយ ឯកាយ ឥត្ថិយា’’តិ វុត្តំ. រហោតិ អប្បកាសំ. អប្បកាសតា ច យោ អនាបត្តិំ ករោតិ, តស្ស អបច្ចក្ខភាវតោតិ អាហ ‘‘ចក្ខុស្ស រហោ’’តិ. ននុ ‘‘រហោ នាម ចក្ខុស្ស រហោ, សោតស្ស រហោ. ចក្ខុស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ អក្ខិំ វា និខណិយមានេ, ភមុកំ វា ឧក្ខិបិយមានេ, សីសំ វា ឧក្ខិបិយមានេ បស្សិតុំ. សោតស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ បកតិកថា សោតុ’’ន្តិ បទភាជនបាឡិយំ សោតស្ស រហោតិ អាគតំ, អថ កស្មា តំ អវត្វា ‘‘ចក្ខុស្ស រហោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឥមិនា បាឡិយំ ‘‘សោតស្ស រហោ’’តិ ឥទំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អថ កថមេតំ វិញ្ញាយតិ ‘‘ចក្ខុស្សេវ រហោ ឥធ អធិប្បេតោ’’តិ? ‘‘បដិច្ឆន្នេ អាសនេ’’តិ វចនតោ ‘‘សក្កា ហោតិ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិតុ’’ន្តិ (បារា. ៤៤៥) ច វុត្តត្តា. តេនេវាហ ‘‘សចេបី’’តិអាទិ. ‘‘បិហិតកវាដស្សា’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៤៤-៤៤៥) ឥមិនា បដិច្ឆន្នភាវតោ ចក្ខុស្ស រហោសព្ភាវំ ទស្សេតិ. អបិហិតកវាដស្ស (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៤៤-៤៤៥) បន ទ្វារេ និសិន្នោ អនាបត្តិំ ករោតិ, ន កេវលំ អបិហិតកវាដស្ស គព្ភស្ស ទ្វារេ និសិន្នោវ អនាបត្តិំ ករោតិ, អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ និសិន្នោបីតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យត្ថ បន សក្កា ទដ្ឋុ’’ន្តិអាទិ. យស្មា និសីទិត្វា និទ្ទាយន្តោ កបិមិទ្ធបរេតោ កញ្ចិ កាលំ ចក្ខូនិ ឧម្មីលេតិ, កញ្ចិ កាលំ និមីលេតិ, ន ច មហានិទ្ទំ ឱក្កមតិ, តស្មា ‘‘និទ្ទាយន្តោបិ អនាបត្តិំ ករោតី’’តិ វុត្តំ. និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោ បន តាទិសោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តោបិ ន ករោតី’’តិ, អនាបត្តិំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. មេថុនស្ស មាតុគាមោ ទុតិយោ ន ហោតិ. ឥត្ថិយោ ហិ អញ្ញមញ្ញិស្សា វជ្ជំ បដិច្ឆាទេន្តិ. តេនេវ វេសាលិយំ (បារា. ៧៦-៧៧) មហាវនេ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នេ ភិក្ខុម្ហិ សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ យាវទត្ថំ កត្វា បក្កមិំសុ. តេនាហ ‘‘ឥត្ថីនំ បន សតម្បិ ន ករោតី’’តិ. តំ កម្មន្តិ អជ្ឈាចារកម្មំ. យស្មា និសីទិត្វាវ និបជ្ជតិ, តស្មា និបជ្ជនម្បិ អន្តោកត្វា ‘‘និសជ្ជំ កប្បេយ្យា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ការេតព្ពោតិ និសជ្ជំ បដិជានមានស្ស តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរសមាយោគោ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ. បារាជិកេន, បន សង្ឃាទិសេសេន ច បាចិត្តិយេន ច តេនាការេន និសជ្ជំ បដិជានមានោវ ការេតព្ពោ. ន អប្បដិជានមានោតិ និសជ្ជំ អប្បដិជានមានោ តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ន ការេតព្ពោតិ. អលជ្ជីបិ ហិ បដិជានមានោវ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. យាវ ន បដិជានាតិ, តាវ ‘‘នេវ សុទ្ធោ’’តិ វា ‘‘ន អសុទ្ធោ’’តិ វា វត្តព្ពោ, វត្តានុសន្ធិនា បន ការេតព្ពោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បដិញ្ញា លជ្ជីសុ កតា, អលជ្ជីសុ ឯវំ ន វិជ្ជតិ;

ពហុម្បិ អលជ្ជី ភាសេយ្យ, វត្តានុសន្ធិតេន ការយេ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩);

ន កេវលំ តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ចោទនាយមេវ ឯវំ បដិញ្ញាយ ការេតព្ពោ, អថ ខោ និសជ្ជាទិនា អាការេន សទ្ធិំ ចោទនាយបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេន វា សា សទ្ធេយ្យវចសា ឧបាសិកា វទេយ្យ, តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘និសជ្ជាទីសុ អាការេសូ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘បដិជានមានោ’’តិ អវុត្តេបិ អធិការត្តា ‘‘បដិជានមានោវ តេន សោ ភិក្ខុ ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. តថារូបាយ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៤៤-៤៤៥) ឧបាសិកាយ វចនេ អញ្ញថត្តាភាវតោ ទិដ្ឋំ នាម តថាបិ ហោតិ, អញ្ញថាបិ ហោតីតិ ទស្សនេ អញ្ញថត្តសម្ភវំ ទស្សេតិ. អនេកំសិកតាយ ន និយតោតិ អនិយតោ. តេនាហ ‘‘តិណ្ណំ អាបត្តីន’’ន្តិអាទិ.

រហោនិសជ្ជស្សាទេន មាតុគាមស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ អក្ខិំ អញ្ជេតិ, ទុក្កដំ. និវាសនំ និវាសេតិ, កាយពន្ធនំ ពន្ធតិ, ចីវរំ បារុបតិ, សព្ពត្ថ បយោគេ បយោគេ ទុក្កដំ. គច្ឆតិ, បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. គន្ត្វាន និសីទតិ, ទុក្កដមេវ. តេនាហ ‘‘មេថុនធម្មសន្និស្សិតកិលេសសង្ខាតេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច រហោនិសជ្ជស្សាទស្ស អសតិបិ មេថុនរាគភាវេ តប្បដិពទ្ធកិលេសត្តា វុត្តំ ‘‘មេថុនធម្មសន្និស្សិតកិលេសសង្ខាតេនា’’តិ. តេនេវ សន្និស្សិតគ្គហណំ កតំ. រហស្សាទេនាតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមាយ សទ្ធិំ រហោ និសីទិត្វា ហសិតលបិតាទិកំ ករេយ្យ’’ន្តិ ឧប្បន្នអស្សាទហេតុ. និសជ្ជាយ បាចិត្តិយំ អសតិ ឧបចារគតេ និបជ្ជិត្វា អនិទ្ទាយន្តេ អនន្ធេ វិញ្ញុបុរិសេតិ អធិប្បាយោ. សចេ សា ឥត្ថី កេនចិ ករណីយេន ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទតិ, និសជ្ជាយ និសជ្ជាយ បាចិត្តិយំ. យំ សន្ធាយ គតោ, សា ន ទិដ្ឋា, អញ្ញា អាគន្ត្វា និសីទតិ, អស្សាទេ ឧប្បន្នេ បាចិត្តិយំ. សចេ សម្ពហុលា អាគច្ឆន្តិ, មាតុគាមគណនាយ បាចិត្តិយំ. សចេ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទន្តិ, និសជ្ជាគណនាយបិ បាចិត្តិយានិ. អនិយមេត្វា ‘‘ទិដ្ឋទិដ្ឋាយ សទ្ធិំ រហស្សាទំ កប្បិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា និសិន្នស្សាបិ អាគតាគតានំ វសេន, បុនប្បុនំ និសជ្ជាយ វសេន ច វុត្តនយេនេវ អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. វុត្តប្បការេ បុរិសេតិ អនន្ធេ វិញ្ញុបុរិសេ. ឧបចារគតេ សតីតិ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរគតេ សតិ. សចេ សុទ្ធចិត្តេន គន្ត្វា និសិន្នស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា និសិន្នាយ ឥត្ថិយា រហស្សាទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវម្បិ អនាបត្តិ.

បឋមអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា

នហេវ ខោ បន បដិច្ឆន្នន្តិ ឯត្ថ បន យម្បិ ពហិ បរិក្ខិត្តំ អន្តោ វិវដំ បរិវេណង្គណាទិ, តម្បិ អន្តោគធន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯវរូបញ្ហិ ឋានំ អប្បដិច្ឆន្នេយេវ គហិត’’ន្តិ មហាបច្ចរិយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៥៣) វុត្តំ. សង្ឃាទិសេសេន វាតិ កាយសំសគ្គទុដ្ឋុល្លោភាសនសង្ខាតេន សង្ឃាទិសេសេន វា. តេនេវ ហិ បទភាជនេ ‘‘សា ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘អយ្យោ, មយា ទិដ្ឋោ និសិន្នោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តោ’’’តិអាទិ (បារា. ៤៥៥) វុត្តំ. ឥទំ សិក្ខាបទំ ទុដ្ឋុល្លវាចាវសេន អាគតំ. ទុដ្ឋុល្លវាចញ្ច សុត្វា តំ មាតុគាមោបិ ន បដិច្ឆាទេតិ. តថា ហិ ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទេ (បារា. ២៨៣ អាទយោ) យា បន តា ឥត្ថិយោ ហិរិមនា, តា និក្ខមិត្វា ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេសុំ, តស្មា ឥធ ឥត្ថីបិ អនាបត្តិំ ករោតីតិ អាហ ‘‘ឥត្ថីបី’’តិ. អថ វា ឥធ អប្បដិច្ឆន្នត្តា ឥត្ថីបិ អនាបត្តិំ ករោតិ, បឋមេ បន បដិច្ឆន្នត្តា ឥត្ថិសតម្បិ អនាបត្តិំ ន ករោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អនន្ធោ អពធិរោតិ ឯត្ថ កាយសំសគ្គវសេន អនន្ធោ វុត្តោ, ទុដ្ឋុល្លវាចាវសេន អពធិរោ.

សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទំ សិក្ខាបទំ តិសមុដ្ឋានំ – កាយចិត្តតោ វាចាចិត្តតោ កាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋាតិ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, សុខមជ្ឈត្តវេទនាហិ ទ្វិវេទនំ. តេនាហ ‘‘សមុដ្ឋានាទីនិ បនេត្ថ អទិន្នាទានសទិសានេវា’’តិ. ឯត្ថ ច កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តោ ទុដ្ឋុល្លម្បិ ភណតិ, ទុដ្ឋុល្លំ ភណន្តោ និសីទតិ ចាតិ ‘‘កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតី’’តិ វុត្តំ, ទុដ្ឋុល្លមេវ វា សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

ទុតិយអនិយតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

‘‘អនិយតុទ្ទេសោ ចាយំ ទិដ្ឋាទិសមូលកចោទនាយ វត្ថុំ បដិជានមានោវ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ, ន ឥតរោតិ អាបត្តិរោបនារោបនលក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

អនិយតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.