៤. ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា

អនភិជានន្តិ ន អភិជានំ. យេន ហិ យោ ធម្មោ អធិគតោ, សោ តស្ស បាកដោ ហោតីតិ អាហ ‘‘សកសន្តានេ’’តិអាទិ. ឧត្តរិមនុស្សានន្តិ បកតិមនុស្សេហិ ឧត្តរិតរានំ មនុស្សានំ, ឧក្កដ្ឋមនុស្សានន្តិ អត្ថោ. ធម្មន្តិ មហគ្គតលោកុត្តរភូតំ អធិគតធម្មំ. អថ វា ឧត្តរិមនុស្សធម្មាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ. មនុស្សធម្មោ នាម វិនា ភាវនាមនសិការេន បកតិយា មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពោ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ. សោ ហិ មនុស្សានំ ចិត្តាធិដ្ឋានមត្តេន ឥជ្ឈនតោ តេសំ សោ ភាវិតធម្មោ វិយ ឋិតោតិ តថា វុត្តោ, មនុស្សគ្គហណញ្ចេត្ថ តេសុ ពហុលំ បវត្តនតោ. ឈានាទិកំ បន តព្ពិធុរន្តិ តតុត្តរិ, ឥតិ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ, តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សមុទាចរន្តោតិ អារោចេន្តោ.

កិញ្ចាបិ លោកិយលោកុត្តរា សព្ពាវ បញ្ញា ‘‘ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន មហគ្គតលោកុត្តរាវ វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘មហគ្គតលោកុត្តរបញ្ញា ជាននដ្ឋេន ញាណ’’ន្តិ. កិលេសេហិ អារកត្តា បរិសុទ្ធដ្ឋេន អរិយន្តិ អាហ ‘‘អរិយំ វិសុទ្ធំ ឧត្តម’’ន្តិ. អរិយសទ្ទោ ចេត្ថ វិសុទ្ធបរិយាយោ, ន លោកុត្តរបរិយាយោ. ឈានាទិភេទេតិ អាទិសទ្ទេន ‘‘វិមោក្ខោ, សមាធិ, សមាបត្តិ, ញាណទស្សនំ, មគ្គភាវនា, ផលសច្ឆិកិរិយា, កិលេសប្បហានំ, វិនីវរណតា ចិត្តស្ស, សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨) ឥមេ សង្គណ្ហាតិ. វិញ្ញុស្ស មនុស្សជាតិកស្សាតិ អារោចេតព្ពបុគ្គលនិទស្សនំ. ឯតស្ស ហិ អារោចិតេ អារោចិតំ ហោតិ, ន ទេវព្រហ្មានំ, នាបិ បេតយក្ខតិរច្ឆានគតានន្តិ. អារោចេយ្យាតិ វទេយ្យ, វិញ្ញាបេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនា អញ្ញាបទេសេនាតិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ ភិក្ខុ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា (បារា. ២២០) នយេន អញ្ញាបទេសំ វិនាតិ អត្ថោ. ឥធេវាតិ ‘‘ឥតិ ជានាមិ, ឥតិ បស្សាមី’’តិ ឥមស្មិំយេវ បទេ. ‘‘តេន វុត្ត’’ន្តិអាទិ និគមនំ.

សមនុគ្គាហីយមានោតិ ចោទិយមានោ, យំ វត្ថុ អារោចិតំ ហោតិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘កិំ តេ អធិគតំ, កិន្តិ តេ អធិគតំ, កទា តេ អធិគតំ, កត្ថ តេ អធិគតំ, កតមេ តេ កិលេសា បហីនា, កតមេសំ ត្វំ ធម្មានំ លាភី’តិ កេនចិ វុច្ចមានោ’’តិ វុត្តំ ហោតិ. អសមនុគ្គាហីយមានោតិ ន កេនចិ វុច្ចមានោ.

‘‘ភិក្ខុភាវេ ឋត្វា អភព្ពោ ឈានាទីនិ អធិគន្តុ’’ន្តិ សិក្ខាបទាតិក្កមស្ស អន្តរាយករត្តា វុត្តំ. ភិក្ខុភាវោ ហិស្ស សគ្គន្តរាយោ ចេវ ហោតិ មគ្គន្តរាយោ ច (បារា. អដ្ឋ. ២.១៩៨). វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋំ, និរយាយុបកឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ១.៨៩; ធ. ប. ៣១១). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘សិថិលោ ហិ បរិព្ពាជោ, ភិយ្យោ អាកិរតេ រជ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៨៩; ធ. ប. ៣១៣). ភិក្ខុភាវោតិ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘សមណោ អហ’’ន្តិ បដិជាននតោ វោហារមត្តសិទ្ធោ ភិក្ខុភាវោ. ទានាទីហីតិ ទានសរណសីលសំវរាទីហិ.

អជានមេវាតិ ឯត្ថ ឯវាតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ. ‘‘អជានមេវ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. តត្ថ បន ‘‘ឯវំ ជានាមិ, ឯវំ បស្សាមី’’តិ អវចន្តិ យោជេតព្ពំ. វចនត្ថវិរហតោតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិ’’ន្តិ អាទិវចនស្ស (បារា. ២០៩) អត្ថភូតេន ឈានាទិនា វជ្ជិតត្តា តុច្ឆំ ឧទកាទិសុញ្ញំ ភាជនំ វិយ. មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស បរវិសំវាទកោ វចីបយោគោ, កាយបយោគោ វា. តេនាហ ‘‘វញ្ចនាធិប្បាយតោ មុសា’’តិ. មុសា ច វញ្ចនាធិប្បាយោ ច បុព្ពភាគក្ខណេ, តង្ខណេ ច. វុត្តញ្ហិ ‘‘បុព្ពេ វាស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណិស្ស’ន្តិ, ភណន្តស្ស ហោតិ ‘មុសា ភណាមី’’’តិ (បារា. ២០០). ឯតញ្ហិ ទ្វយំ អង្គភូតំ, ឥតរំ បន ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. អភណិន្តិ វិញ្ញាបនំ អកាសិំ.

អញ្ញត្រ អធិមានាតិ អធិគតោ មានោ, អធិកោ វា មានោ អធិមានោ, ថទ្ធមានោតិ អត្ថោ, តំ វិនាតិ អត្ថោ. កស្ស បនាយំ អធិមានោ ឧប្បជ្ជតិ, កស្ស នុប្បជ្ជតិ? អរិយសាវកស្ស តាវ នុប្បជ្ជតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៩៦). សោ ហិ មគ្គផលនិព្ពានបហីនកិលេសាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណេន សញ្ជាតសោមនស្សោ អរិយគុណប្បដិវេធេ និក្កង្ខោ, តស្មា សោតាបន្នាទីនំ ‘‘អហំ សកទាគាមី’’តិអាទិវសេន មានោ នុប្បជ្ជតិ. ទុស្សីលស្ស នុប្បជ្ជតិ. សោ ហិ អរិយគុណាធិគមេ និរាសោវ. សីលវតោបិ បរិច្ចត្តកម្មដ្ឋានស្ស និទ្ទារាមតាទិមនុយុត្តស្ស នុប្បជ្ជតិ, សុបរិសុទ្ធសីលស្ស បន កម្មដ្ឋានេ អប្បមត្តស្ស នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា បច្ចយបរិគ្គហេន វិតិណ្ណកង្ខស្ស តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘យ្វាយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេត្វាតិ (សារត្ថ. ដី. ២.១៩៦) កលាបសម្មសនវសេន អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា. សម្មសន្តស្សាតិ វិបស្សន្តស្ស. អារទ្ធវិបស្សកស្សាតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ អារទ្ធវិបស្សកស្ស. អបត្តេតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បត្តិវសេន អបត្តេ, អនធិគតេតិ វុត្តំ ហោតិ. បត្តសញ្ញិតាសង្ខាតោតិ ‘‘បត្តោ មយា ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ’’តិ ឯវំសញ្ញិតាសង្ខាតោ អធិមានោ ឧប្បជ្ជតិ. ឧប្បន្នោ ច សុទ្ធសមថលាភិំ វា សុទ្ធវិបស្សនាលាភិំ វា អន្តរា ឋបេតិ. សោ ហិ ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ វស្សានិ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោ ‘‘អហំ សោតាបន្នោ’’តិ វា ‘‘សកទាគាមី’’តិ វា ‘‘អនាគាមី’’តិ វា មញ្ញតិ. សមថវិបស្សនាលាភិំ បន អរហត្តេយេវ ឋបេតិ. តស្ស ហិ សមាធិពលេន កិលេសា វិក្ខម្ភិតា, វិបស្សនាពលេន សង្ខារា សុបរិគ្គហិតា, តស្មា សដ្ឋិម្បិ វស្សានិ, អសីតិម្បិ វស្សានិ, វស្សសតម្បិ កិលេសា ន សមុទាចរន្តិ, ខីណាសវស្សេវ ចិត្តាចារោ ហោតិ. សោ ឯវំ ទីឃរត្តំ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោ អន្តរា អដ្ឋត្វាវ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ មញ្ញតីតិ. ‘‘តំ អធិមានំ ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘អញ្ញត្រា’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘អធិមានា’’តិ ឧបយោគត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេតិ.

បាបិច្ឆតាយាតិ បាបា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ បាបិច្ឆតា, តាយ, បាបិកាយ ឥច្ឆាយាតិ អត្ថោ. យា សា ‘‘ឥធេកច្ចោ ទុស្សីលោវ សមានោ ‘សីលវា’តិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៥១) នយេន វុត្តា, តាយ អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា សមុទាចរន្តស្ស អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ. អយម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ន កេវលំ បុរិមា តយោវាតិ ទស្សេតិ.

អសន្តន្តិ អភូតំ. ឈានាទិធម្មន្តិ ឈានំ, វិមោក្ខោ, សមាធិ, សមាបត្តិ, ញាណទស្សនំ, មគ្គភាវនា, ផលសច្ឆិកិរិយា, កិលេសប្បហានំ, វិនីវរណតា ចិត្តស្ស, សុញ្ញាគារេ អភិរតី’’តិ (បារា. ១៩៨) ឯវំ វុត្តំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. យស្ស អារោចេតីតិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២១៥) វាចាយ វា ហត្ថវិការាទីហិ វា អង្គបច្ចង្គចោបនេហិ វិញ្ញត្តិបថេ ឋិតស្ស យស្ស បុគ្គលស្ស អារោចេតិ. វិញ្ញត្តិបថំ បន អតិក្កមិត្វា ឋិតោ កោចិ ចេ ទិព្ពេន ចក្ខុនា (សារត្ថ. ដី. ២.២១៥), ទិព្ពាយ ច សោតធាតុយា ទិស្វា ច សុត្វា ច ជានាតិ, ន បារាជិកំ. យោបិ ‘‘កិំ អយំ ភណតី’’តិ សំសយំ វា អាបជ្ជតិ, ចិរំ វីមំសិត្វា វា បច្ឆា ជានាតិ, ‘‘អវិជានន្តោ’’ឥច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. យោ បន ឈានាទីនិ អត្តនោ អធិគមវសេន វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន វា ន ជានាតិ, កេវលំ ‘‘ឈាន’’ន្តិ វា ‘‘វិមោក្ខោ’’តិ វា វចនមត្តមេវ សុតំ ហោតិ, សោបិ តេន វុត្តេ ‘‘ឈានំ កិរ សមាបជ្ជី’’តិ ឯស វទតីតិ យទិ ឯត្តកមត្តម្បិ ជានាតិ, ‘‘ជានាតិ’’ច្ចេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តស្ស វុត្តេ បារាជិកមេវ. សេសោ បន ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា ពហូនំ វា និយមិតានិយមិតវសេន វិសេសោ សព្ពោ សិក្ខាបច្ចក្ខានកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បរិយាយភាសនេ បន ‘‘អហ’’ន្តិ អវុត្តត្តា បដិវិជានន្តស្ស វុត្តេបិ ថុល្លច្ចយំ. វិសំវាទនាធិប្បាយេន មុសាវាទបយោគស្ស កតត្តា អប្បដិវិជានន្តស្សាបិ ទុក្កដន្តិ អាហ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ…បេ… ទុក្កដ’’ន្តិ. អនុល្លបនាធិប្បាយស្សាតិ ឧល្លបនាធិប្បាយវិរហិតស្ស, អភូតារោចនាធិប្បាយវិរហិតស្សាតិ អត្ថោ. ឧម្មត្តកាទយោ បុព្ពេ វុត្តនយា ឯវ. ឥធ បន អាទិកម្មិកា វគ្គុមុទាតីរិយភិក្ខូ, តេសំ អនាបត្តិ.

ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកនិគមនវណ្ណនា

ឥធាតិ ឥមស្មិំ ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ. ឧទ្ទិដ្ឋបារាជិកបរិទីបនមេវាតិ ឧទ្ទិដ្ឋានំ ចតុន្នំ បារាជិកានំ បរិទីបនវចនមេវ. អវធារណំ បន ន អញ្ញេសម្បីតិ ទស្សនត្ថំ. តេនាហ ‘‘សមោធានេត្វា បនា’’តិអាទិ. តត្ថ សមោធានេត្វាតិ តត្ថ តត្ថ អាគតានិ ឯត្ថេវ សមោទហិត្វា, បក្ខិបិត្វា រាសិំ កត្វាតិ អត្ថោ. បាឡិយំ អាគតានីតិ ឧទ្ទេសបាឡិយំ អាគតានិ. ភិក្ខុនីនំ អសាធារណានិ ចត្តារីតិ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកា, វជ្ជប្បដិច្ឆាទិកា, ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា, អដ្ឋវត្ថុកាតិ ឥមានិ ភិក្ខុនីនំ ភិក្ខូហិ អសាធារណានិ ចត្តារិ. បណ្ឌកាទីនញ្ហិ ឯកាទសន្នំ អភព្ពភាវោ បារាជិកាបត្តិសទិសត្តា បារាជិកោតិ អាហ ‘‘ឯកាទសន្ន’’ន្តិអាទិ. អភព្ពភាវសង្ខាតេហីតិ វត្ថុវិបន្នតាទិនា បព្ពជ្ជូបសម្បទាយ នអរហភាវសង្ខាតេហិ. បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៣) ហិ តយោ វត្ថុវិបន្នា អហេតុកប្បដិសន្ធិកា, តេសំ សគ្គោ អវារិតោ, មគ្គោ បន វារិតោ. អភព្ពា ហិ តេ មគ្គប្បដិលាភាយ វត្ថុវិបន្នត្តា. បព្ពជ្ជាបិ នេសំ បដិក្ខិត្តា, តស្មា តេបិ បារាជិកាវ. ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, ភិក្ខុនិទូសកោ, លោហិតុប្បាទកោ, សង្ឃភេទកោតិ ឥមេ អដ្ឋ អត្តនោ កិរិយាយ វិបន្នត្តា អភព្ពដ្ឋានំ បត្តាតិ បារាជិកាវ. តេសុ ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, ភិក្ខុនិទូសកោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សគ្គោ អវារិតោ, មគ្គោ បន វារិតោវ. ឥតរេសំ បញ្ចន្នំ ឧភយម្បិ វារិតំ. តេ ហិ អនន្តរាវ នរកេ និព្ពត្តនកសត្តា. យទា ភិក្ខុនី វិព្ភមិតុកាមា ហុត្វា កាសាវមេវ វា គិហិវត្ថំ វា គិហិនិវាសនាការេន និវាសេតិ, តទា បារាជិកមាបន្នា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយមានាយា’’តិអាទិ. សា ហិ អជ្ឈាចារវីតិក្កមំ អកត្វាបិ ឯត្តាវតា អស្សមណី នាម ហោតិ.

ទីឃតាយ លម្ពមានំ អង្គជាតមេតស្សាតិ លម្ពី (សារត្ថ. ដី. ២.២៣៣). ន សោ ឯត្តាវតា បារាជិកោ, អថ ខោ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ មុខេ វា វច្ចមគ្គេ វា បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ. មុទុកតា បិដ្ឋិ ឯតស្សាតិ មុទុបិដ្ឋិកោ, កតបរិកម្មាយ មុទុកាយ បិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. សោបិ យទា អនភិរតិយា បីឡិតោ អត្តនោ អង្គជាតំ អត្តនោ មុខមគ្គវច្ចមគ្គេសុ អញ្ញតរំ បវេសេតិ, តទា បារាជិកោ ហោតិ. បរស្ស អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតីតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស សុត្តស្ស វា បមត្តស្ស វា អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហាតិ. បរស្ស អង្គជាតេ អភិនិសីទតីតិ យោ អនភិរតិយា បីឡិតោ បរស្ស អង្គជាតំ កម្មនិយំ ទិស្វា អត្តនោ វច្ចមគ្គេន តស្សូបរិ និសីទតិ, តំ អត្តនោ វច្ចមគ្គំ បវេសេតីតិ អត្ថោ. ឯតានិ ហិ ចត្តារិ យស្មា ឧភិន្នំ រាគវសេន សទិសភាវូបគតានំ ធម្មោ ‘‘មេថុនធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិត្វាយេវ កេវលំ មគ្គេន មគ្គប្បវេសនវសេន អាបជ្ជិតព្ពត្តា មេថុនធម្មបារាជិកស្ស អនុលោមេន្តីតិ ‘‘អនុលោមបារាជិកានី’’តិ វុច្ចន្តិ.

ឯត្ថាហ – មាតុឃាតកបិតុឃាតកអរហន្តឃាតកា តតិយបារាជិកំ អាបន្នា, ភិក្ខុនិទូសកោ, លម្ពិអាទយោ ចត្តារោ ច បឋមបារាជិកំ អាបន្នា ឯវាតិ កត្វា កុតោ ចតុវីសតីតិ (សារត្ថ. ដី. ២.២៣៣)? វុច្ចតេ – មាតុឃាតកាទយោ ហិ ចត្តារោ ឥធ អនុបសម្បន្នា ឯវ អធិប្បេតា, លម្ពិអាទយោ ចត្តារោ កិញ្ចាបិ បឋមបារាជិកេន សង្គហិតា, យស្មា បន ឯកេន បរិយាយេន មេថុនធម្មំ អប្បដិសេវិនោ ហោន្តិ, តស្មា វិសុំ វុត្តាតិ. ទុតិយវិកប្បេ កច្ចិត្ថាតិ ឯត្ថ កច្ចិ អត្ថាតិ បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

បារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.