១. លសុណវគ្គោ

១. លសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘លសុណ’’ន្តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ, តថាបិ មគធេសុ ជាតំ លសុណមេវ ឥធាធិប្បេតំ, តម្បិ ភណ្ឌិកលសុណមេវាតិ អាហ មគធរដ្ឋេ ជាត’’ន្តិអាទិ.

ភណ្ឌិកលសុណន្តិ បោដ្ដលិកលសុណមេវ, សម្បុណ្ណមិញ្ជានមេតំ អធិវចនំ. តេនាហ ‘‘ន ឯកទ្វិតិមិញ្ជក’’ន្តិ. អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៩៥) ឯត្ថ សចេ ទ្វេ តយោ ភណ្ឌិកេ ឯកតោយេវ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. ភញ្ជិត្វា ឯកេកមិញ្ជកំ ខាទន្តិយា បន បយោគគណនាយ បាចិត្តិយានិ.

បលណ្ឌុកាទីនំ វណ្ណេន វា មិញ្ជាយ វា នានាត្តំ វេទិតព្ពំ – វណ្ណេន តាវ បលណ្ឌុកោ នាម បណ្ឌុវណ្ណោ ហោតិ, ភញ្ជនកោ លោហិតវណ្ណោ, ហរិតកោ ហរិតបណ្ណវណ្ណោ. មិញ្ជាយ បន បលណ្ឌុកស្ស ឯកា មិញ្ជា ហោតិ, ភញ្ជនកស្ស ទ្វេ, ហរិតកស្ស តិស្សោ. ចាបលសុណោ អមិញ្ជកោ. អង្កុរមត្តមេវ ហិ តស្ស ហោតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន ‘‘បលណ្ឌុកស្ស តីណិ មិញ្ជានិ, ភញ្ជនកស្ស ទ្វេ, ហរិតកស្ស ឯក’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៩៧) វុត្តំ. ឯតេ បលណ្ឌុកាទយោ សភាវេនេវ វដ្ដន្តិ. សូបសម្បាកាទីសុ បន មាគធកម្បិ វដ្ដតិ. តញ្ហិ បច្ចមានេសុ មុគ្គសូបាទីសុ វា មច្ឆមំសវិកតិយា វា តេលេ វា ពទរសាឡវាទីសុ វា អម្ពិលសាកាទីសុ វា ឧត្តរិភង្គេសុ វា យត្ថ កត្ថចិ អន្តមសោ យាគុភត្តេបិ បក្ខិត្តំ វដ្ដតិ. ពទរសាឡវំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៧៩៣-៧៩៧) នាម ពទរផលានិ សុក្ខាបេត្វា ចុណ្ណេត្វា កត្តព្ពា ខាទនីយវិកតិ.

លសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សម្ពាធលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘បដិច្ឆន្នោកាសេ’’តិ ឯតស្ស វិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘ឧបកច្ឆកេសុ ច មុត្តករណេ ចាតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

អាពាធបច្ចយាតិ កណ្ឌុកច្ឆុអាទិអាពាធបច្ចយា សំហរាបេន្តិយា អនាបត្តិ. ‘‘ភិក្ខុស្ស ឯត្ថ ច លសុណេ ច ទុក្កដ’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៨០០) បោរាណា.

សម្ពាធលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តលឃាតកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តលឃាតកេតិ មត្ថកេ បហារទានេ, តញ្ច ខោ តលំ ‘‘មុត្តករណេ បហារំ ទេតី’’តិ (បាចិ. ៨០៤) បទភាជនិយំវុត្តត្តា ‘‘មុត្តករណស្សា’’តិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘មុត្តករណស្ស តលឃាតនេ’’តិ. បុរិមនយេនេវ សាណត្តិកន្តិ អត្តនោ អត្ថាយ អញ្ញំ អាណាបេន្តិយា សាណត្តិកំ.

តលឃាតកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ជតុមដ្ឋកសិក្ខាបទវណ្ណនា

វត្ថុវសេនេតំ វុត្តន្តិ ‘‘ជតុមដ្ឋកេ’’តិ ឯតំ និទានវសេន ឧប្បន្នស្ស វត្ថុនោ វសេនេវ វុត្តំ. យំ កិញ្ចិ បន ទណ្ឌកំ បវេសេន្តិយា អាបត្តិយេវ. តេនាហ ‘‘កាមរាគេន បនា’’តិអាទិ.

ជតុមដ្ឋកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧទកសុទ្ធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អាទាតព្ពន្តិ បវេសេតព្ពំ. អគ្គបព្ពន្តិ កេសគ្គមត្តម្បិ អគ្គបព្ពំ. តតិយំ បព្ពំ បវេសេតីតិ កេសគ្គមត្តម្បិ តតិយំ បព្ពំ បវេសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨១២) ‘‘គម្ភីរតោ ទ្វិន្នំ បព្ពានំ ឧបរិ កេសគ្គមត្តម្បិ បវេសេន្តិយា បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

អតិគម្ភីរំ ឧទកសុទ្ធិកំ អាទិយនវត្ថុស្មិន្តិ អតិអន្តោ បវេសេត្វា ឧទកធោវនករណវត្ថុស្មិំ. ឧទកសុទ្ធិបច្ចយេន (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៨១២) បន សតិបិ ផស្សស្សាទិយនេ យថាវុត្តបរិច្ឆេទេ អនាបត្តិ.

ឧទកសុទ្ធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧបតិដ្ឋនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តក្កាទីសុ វា អញ្ញតរេនាតិ តក្កទធិមត្ថុរសខីរាទីសុ អញ្ញតរេន. យាយ កាយចិ ពីជនិយាតិ អន្តមសោ ចីវរកណ្ណំ ឧបាទាយ យាយ កាយចិ ពីជនិយា.

ឥមំ បិវថាតិ ឥមំ បានីយំ វា សូបាទិំ វា បិវថ. ឥមិនា ពីជថាតិ ឥមិនា តាលវណ្ដេន ពីជថ. ទាបេន្តិយាតិ អញ្ញេន ឧភយម្បិ ទាបេន្តិយា.

ឧបតិដ្ឋនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អាមកធញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

តស្មាតិ យស្មា វិញ្ញត្តិ ចេវ ភោជនញ្ច បមាណំ, តស្មា. ន កេវលញ្ចេត្ថ បដិគ្គហណេយេវ ទុក្កដំ ហោតិ, បដិគ្គណ្ហិត្វា បន អរញ្ញតោ អាហរណេបិ សុក្ខាបនេបិ វទ្ទលិទិវសេ ភជ្ជនត្ថាយ ឧទ្ធនសជ្ជនេបិ កបល្លសជ្ជនេបិ ទព្ពិសជ្ជនេបិ ទារូនិ អាទាយ អគ្គិករណេបិ កបល្លម្ហិ ធញ្ញបក្ខិបនេបិ ទព្ពិយា សង្ឃដ្ដនេសុបិ កោដ្ដនត្ថំ ឧទុក្ខលមុសលាទិសជ្ជនេសុបិ កោដ្ដនបប្ផោដនធោវនាទីសុបិ យាវ មុខេ ឋបេត្វា អជ្ឈោហរណត្ថំ ទន្តេហិ សង្ខាទតិ, តាវ សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដានីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ យាវ ទន្តេហិ សំខាទនំ, តាវ បុព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដានី’’តិ.

អាមកធញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តិរោកុដ្ដេតិ ឃរកុដ្ដស្ស បរភាគេ. តិរោបាការេតិ បរិក្ខេបបាការស្ស តិរោភាគេ, តេ ច ខោ កុដ្ដបាការា ឥដ្ឋកសិលទារូនំ វសេន តិប្បការាតិ អាហ ‘‘យស្ស កស្សចិ កុដ្ដស្ស វា បាការស្ស វា បរតោ’’តិ. សព្ពានិបេតានិ ឯកតោ ឆឌ្ឌេន្តិយាតិ ឯតានិ ចត្តារិបិ វត្ថូនិ ឯកតោ ឆឌ្ឌេន្តិយា. បាដេក្កំ បន ឆឌ្ឌេន្តិយា វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. អាណត្តិយម្បិ ឯសេវ នយោ.

ភិក្ខុស្ស ទុក្កដន្តិ ភិក្ខុស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដំ.

បឋមឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភិក្ខុនិយាបីតិ បិ-សទ្ទេន ភិក្ខុំ សមុច្ចិនោតិ. អនិក្ខិត្តពីជេសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៣០) បន ខេត្តេសុ កោណាទីសុ វា អសញ្ជាតរោបិមេសុ ខេត្តមរិយាទាទីសុ វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ. មនុស្សានំ កចវរឆឌ្ឌនដ្ឋានេបិ វដ្ដតិយេវ. ឆឌ្ឌិតខេត្តេតិ មនុស្សេសុ សស្សំ ឧទ្ធរិត្វា គតេសុ ឆឌ្ឌិតខេត្តំ នាម ហោតិ, តត្ថ វដ្ដតិ. យត្ថ បន ‘‘លាយិតម្បិ បុព្ពណ្ណាទិ បុន ឧដ្ឋហិស្សតី’’តិ រក្ខន្តិ, តត្ថ យថាវត្ថុកមេវ. សាមិកេ អបលោកេត្វាតិ ឯត្ថ ខេត្តបាលកា, អារាមាទិគោបកា ច សាមិកាវ. ឥមិនា ច សង្ឃសន្តកេ ភិក្ខុស្ស ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ សង្ឃបរិយាបន្នត្តា, ន ភិក្ខុនីនំ. ភិក្ខុនីនំ បន អត្តនោ សន្តកេ ភិក្ខុសន្តកេ វុត្តនយេនេវ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ, ឯវំ សន្តេបិ សារុប្បវសេន កាតព្ពំ.

ទុតិយឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នច្ចគីតសិក្ខាបទវណ្ណនា

នច្ចន្តិ នដាទយោ វា នច្ចន្តុ, សោណ្ឌា វា អន្តមសោ មោរសុវមក្កដាទយោបិ, សព្ពមេតំ នច្ចមេវ. តេនាហ ‘‘នច្ចន្តិ អន្តមសោ មោរនច្ចម្បី’’តិ. គីតន្តិ នដាទីនំ វា គីតំ ហោតុ, អរិយានំ បរិនិព្ពានកាលេ រតនត្តយគុណូបសំហិតំ សាធុកីឡិតគីតំ វា, អន្តមសោ ‘‘ទន្តគីតម្បិ គាយិស្សាមា’’តិ បុព្ពភាគេ ឱកូជន្តា ករោន្តិ, សព្ពមេតំ គីតមេវ. តេនាហ ‘‘គីតន្តិ អន្តមសោ ធម្មភាណកគីតម្បី’’តិ. តត្ថ ធម្មភាណកគីតំ នាម អសញ្ញតភិក្ខូនំ តំ តំ វត្តំ ភិន្ទិត្វា អតិទីឃំ កត្វា គីតស្សរេន ធម្មភណនំ, តម្បិ នេវ ភិក្ខុនោ, ន ភិក្ខុនីនំ វដ្ដតិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ បន ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ. តស្មា ធម្មំ ភណន្តេន ជាតកវត្តាទិំ តំ តំ វត្តំ អវិនាសេត្វា ចតុរស្សេន (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៤៩) វត្តេន បរិមណ្ឌលានិ បទព្យញ្ជនានិ ទស្សេតព្ពានិ. វាទិតន្តិ តន្តិពទ្ធាទិវាទនីយភណ្ឌវាទិតំ វា ហោតុ, កុដភេរិវាទិតំ វា អន្តមសោ ឧទកភេរិវាទិតម្បិ, សព្ពមេវេតំ វាទិតមេវ. តេនាហ ‘‘វាទិតន្តិ អន្តមសោ ឧទកភេរិវាទិត’’ន្តិ. យំ បន និដ្ឋុភន្តី វា សាសង្កេ វា ឋិតា អច្ឆរិកំ វា ផោដេតិ, បាណិំ វា បហរតិ, តត្ថ អនាបត្តិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ‘‘ទស្សនាយ’’ឥច្ចេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ ទស្សនាយ គច្ឆន្តិយា’’តិ. យត្ថ ឋិតាតិ ឯវំ គន្ត្វា យស្មិំ បទេសេ ឋិតា.

ននុ ច សយំនច្ចនាទីសុ បាចិត្តិយំ បាឡិយំ ន វុត្តំ, អថ កថំ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្ត’’ន្តិ, ឥមិនា បាឡិយំ អវុត្តេបិ អដ្ឋកថាបមាណេន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានីតិ បន មាតិកាគតបាចិត្តិយស្សេវ វសេន វុត្តំ, សព្ពេសំ វសេន បន ឆសមុដ្ឋានន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘អារាមេ ឋត្វា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ សេសឥរិយាបថេហិ យុត្តាយ បស្សន្តិយា អនាបត្តិយា ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឥតរថា ហិ និសិន្នាបិ បស្សិតុំ ន លភេយ្យ. ‘‘បស្សិស្សាមី’’តិ វិហារតោ វិហារំ គច្ឆន្តិយា អាបត្តិយេវ. អាសនសាលាយ និសិន្នា បស្សតិ, អនាបត្តិ, ‘‘បស្សិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា គច្ឆន្តិយា អាបត្តិ. វីថិយំ ឋត្វា គីវំ បរិវត្តេត្វា បស្សន្តិយាបិ អាបត្តិយេវ. ភិក្ខុស្សាបិ ឯសេវ នយោ, អាបត្តិភេទោវ នានំ.

នច្ចគីតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លសុណវគ្គោ បឋមោ.