បាចិត្តិយកណ្ឌំ

១. លសុណវគ្គោ

១. លសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘លសុណ’’ន្តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ, តថាបិ មគធេសុ ជាតំ លសុណមេវ ឥធាធិប្បេតំ, តម្បិ ភណ្ឌិកលសុណមេវាតិ អាហ មគធរដ្ឋេ ជាត’’ន្តិអាទិ.

ភណ្ឌិកលសុណន្តិ បោដ្ដលិកលសុណមេវ, សម្បុណ្ណមិញ្ជានមេតំ អធិវចនំ. តេនាហ ‘‘ន ឯកទ្វិតិមិញ្ជក’’ន្តិ. អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៩៥) ឯត្ថ សចេ ទ្វេ តយោ ភណ្ឌិកេ ឯកតោយេវ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. ភញ្ជិត្វា ឯកេកមិញ្ជកំ ខាទន្តិយា បន បយោគគណនាយ បាចិត្តិយានិ.

បលណ្ឌុកាទីនំ វណ្ណេន វា មិញ្ជាយ វា នានាត្តំ វេទិតព្ពំ – វណ្ណេន តាវ បលណ្ឌុកោ នាម បណ្ឌុវណ្ណោ ហោតិ, ភញ្ជនកោ លោហិតវណ្ណោ, ហរិតកោ ហរិតបណ្ណវណ្ណោ. មិញ្ជាយ បន បលណ្ឌុកស្ស ឯកា មិញ្ជា ហោតិ, ភញ្ជនកស្ស ទ្វេ, ហរិតកស្ស តិស្សោ. ចាបលសុណោ អមិញ្ជកោ. អង្កុរមត្តមេវ ហិ តស្ស ហោតិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ បន ‘‘បលណ្ឌុកស្ស តីណិ មិញ្ជានិ, ភញ្ជនកស្ស ទ្វេ, ហរិតកស្ស ឯក’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៩៧) វុត្តំ. ឯតេ បលណ្ឌុកាទយោ សភាវេនេវ វដ្ដន្តិ. សូបសម្បាកាទីសុ បន មាគធកម្បិ វដ្ដតិ. តញ្ហិ បច្ចមានេសុ មុគ្គសូបាទីសុ វា មច្ឆមំសវិកតិយា វា តេលេ វា ពទរសាឡវាទីសុ វា អម្ពិលសាកាទីសុ វា ឧត្តរិភង្គេសុ វា យត្ថ កត្ថចិ អន្តមសោ យាគុភត្តេបិ បក្ខិត្តំ វដ្ដតិ. ពទរសាឡវំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៧៩៣-៧៩៧) នាម ពទរផលានិ សុក្ខាបេត្វា ចុណ្ណេត្វា កត្តព្ពា ខាទនីយវិកតិ.

លសុណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សម្ពាធលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘បដិច្ឆន្នោកាសេ’’តិ ឯតស្ស វិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘ឧបកច្ឆកេសុ ច មុត្តករណេ ចាតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

អាពាធបច្ចយាតិ កណ្ឌុកច្ឆុអាទិអាពាធបច្ចយា សំហរាបេន្តិយា អនាបត្តិ. ‘‘ភិក្ខុស្ស ឯត្ថ ច លសុណេ ច ទុក្កដ’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៨០០) បោរាណា.

សម្ពាធលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តលឃាតកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តលឃាតកេតិ មត្ថកេ បហារទានេ, តញ្ច ខោ តលំ ‘‘មុត្តករណេ បហារំ ទេតី’’តិ (បាចិ. ៨០៤) បទភាជនិយំវុត្តត្តា ‘‘មុត្តករណស្សា’’តិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘មុត្តករណស្ស តលឃាតនេ’’តិ. បុរិមនយេនេវ សាណត្តិកន្តិ អត្តនោ អត្ថាយ អញ្ញំ អាណាបេន្តិយា សាណត្តិកំ.

តលឃាតកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ជតុមដ្ឋកសិក្ខាបទវណ្ណនា

វត្ថុវសេនេតំ វុត្តន្តិ ‘‘ជតុមដ្ឋកេ’’តិ ឯតំ និទានវសេន ឧប្បន្នស្ស វត្ថុនោ វសេនេវ វុត្តំ. យំ កិញ្ចិ បន ទណ្ឌកំ បវេសេន្តិយា អាបត្តិយេវ. តេនាហ ‘‘កាមរាគេន បនា’’តិអាទិ.

ជតុមដ្ឋកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧទកសុទ្ធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អាទាតព្ពន្តិ បវេសេតព្ពំ. អគ្គបព្ពន្តិ កេសគ្គមត្តម្បិ អគ្គបព្ពំ. តតិយំ បព្ពំ បវេសេតីតិ កេសគ្គមត្តម្បិ តតិយំ បព្ពំ បវេសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨១២) ‘‘គម្ភីរតោ ទ្វិន្នំ បព្ពានំ ឧបរិ កេសគ្គមត្តម្បិ បវេសេន្តិយា បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

អតិគម្ភីរំ ឧទកសុទ្ធិកំ អាទិយនវត្ថុស្មិន្តិ អតិអន្តោ បវេសេត្វា ឧទកធោវនករណវត្ថុស្មិំ. ឧទកសុទ្ធិបច្ចយេន (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៨១២) បន សតិបិ ផស្សស្សាទិយនេ យថាវុត្តបរិច្ឆេទេ អនាបត្តិ.

ឧទកសុទ្ធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧបតិដ្ឋនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តក្កាទីសុ វា អញ្ញតរេនាតិ តក្កទធិមត្ថុរសខីរាទីសុ អញ្ញតរេន. យាយ កាយចិ ពីជនិយាតិ អន្តមសោ ចីវរកណ្ណំ ឧបាទាយ យាយ កាយចិ ពីជនិយា.

ឥមំ បិវថាតិ ឥមំ បានីយំ វា សូបាទិំ វា បិវថ. ឥមិនា ពីជថាតិ ឥមិនា តាលវណ្ដេន ពីជថ. ទាបេន្តិយាតិ អញ្ញេន ឧភយម្បិ ទាបេន្តិយា.

ឧបតិដ្ឋនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អាមកធញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

តស្មាតិ យស្មា វិញ្ញត្តិ ចេវ ភោជនញ្ច បមាណំ, តស្មា. ន កេវលញ្ចេត្ថ បដិគ្គហណេយេវ ទុក្កដំ ហោតិ, បដិគ្គណ្ហិត្វា បន អរញ្ញតោ អាហរណេបិ សុក្ខាបនេបិ វទ្ទលិទិវសេ ភជ្ជនត្ថាយ ឧទ្ធនសជ្ជនេបិ កបល្លសជ្ជនេបិ ទព្ពិសជ្ជនេបិ ទារូនិ អាទាយ អគ្គិករណេបិ កបល្លម្ហិ ធញ្ញបក្ខិបនេបិ ទព្ពិយា សង្ឃដ្ដនេសុបិ កោដ្ដនត្ថំ ឧទុក្ខលមុសលាទិសជ្ជនេសុបិ កោដ្ដនបប្ផោដនធោវនាទីសុបិ យាវ មុខេ ឋបេត្វា អជ្ឈោហរណត្ថំ ទន្តេហិ សង្ខាទតិ, តាវ សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដានីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ យាវ ទន្តេហិ សំខាទនំ, តាវ បុព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដានី’’តិ.

អាមកធញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តិរោកុដ្ដេតិ ឃរកុដ្ដស្ស បរភាគេ. តិរោបាការេតិ បរិក្ខេបបាការស្ស តិរោភាគេ, តេ ច ខោ កុដ្ដបាការា ឥដ្ឋកសិលទារូនំ វសេន តិប្បការាតិ អាហ ‘‘យស្ស កស្សចិ កុដ្ដស្ស វា បាការស្ស វា បរតោ’’តិ. សព្ពានិបេតានិ ឯកតោ ឆឌ្ឌេន្តិយាតិ ឯតានិ ចត្តារិបិ វត្ថូនិ ឯកតោ ឆឌ្ឌេន្តិយា. បាដេក្កំ បន ឆឌ្ឌេន្តិយា វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. អាណត្តិយម្បិ ឯសេវ នយោ.

ភិក្ខុស្ស ទុក្កដន្តិ ភិក្ខុស្ស សព្ពត្ថ ទុក្កដំ.

បឋមឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភិក្ខុនិយាបីតិ បិ-សទ្ទេន ភិក្ខុំ សមុច្ចិនោតិ. អនិក្ខិត្តពីជេសុ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៣០) បន ខេត្តេសុ កោណាទីសុ វា អសញ្ជាតរោបិមេសុ ខេត្តមរិយាទាទីសុ វា ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ. មនុស្សានំ កចវរឆឌ្ឌនដ្ឋានេបិ វដ្ដតិយេវ. ឆឌ្ឌិតខេត្តេតិ មនុស្សេសុ សស្សំ ឧទ្ធរិត្វា គតេសុ ឆឌ្ឌិតខេត្តំ នាម ហោតិ, តត្ថ វដ្ដតិ. យត្ថ បន ‘‘លាយិតម្បិ បុព្ពណ្ណាទិ បុន ឧដ្ឋហិស្សតី’’តិ រក្ខន្តិ, តត្ថ យថាវត្ថុកមេវ. សាមិកេ អបលោកេត្វាតិ ឯត្ថ ខេត្តបាលកា, អារាមាទិគោបកា ច សាមិកាវ. ឥមិនា ច សង្ឃសន្តកេ ភិក្ខុស្ស ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ សង្ឃបរិយាបន្នត្តា, ន ភិក្ខុនីនំ. ភិក្ខុនីនំ បន អត្តនោ សន្តកេ ភិក្ខុសន្តកេ វុត្តនយេនេវ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ, ឯវំ សន្តេបិ សារុប្បវសេន កាតព្ពំ.

ទុតិយឧច្ចារឆឌ្ឌនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នច្ចគីតសិក្ខាបទវណ្ណនា

នច្ចន្តិ នដាទយោ វា នច្ចន្តុ, សោណ្ឌា វា អន្តមសោ មោរសុវមក្កដាទយោបិ, សព្ពមេតំ នច្ចមេវ. តេនាហ ‘‘នច្ចន្តិ អន្តមសោ មោរនច្ចម្បី’’តិ. គីតន្តិ នដាទីនំ វា គីតំ ហោតុ, អរិយានំ បរិនិព្ពានកាលេ រតនត្តយគុណូបសំហិតំ សាធុកីឡិតគីតំ វា, អន្តមសោ ‘‘ទន្តគីតម្បិ គាយិស្សាមា’’តិ បុព្ពភាគេ ឱកូជន្តា ករោន្តិ, សព្ពមេតំ គីតមេវ. តេនាហ ‘‘គីតន្តិ អន្តមសោ ធម្មភាណកគីតម្បី’’តិ. តត្ថ ធម្មភាណកគីតំ នាម អសញ្ញតភិក្ខូនំ តំ តំ វត្តំ ភិន្ទិត្វា អតិទីឃំ កត្វា គីតស្សរេន ធម្មភណនំ, តម្បិ នេវ ភិក្ខុនោ, ន ភិក្ខុនីនំ វដ្ដតិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ បន ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ. តស្មា ធម្មំ ភណន្តេន ជាតកវត្តាទិំ តំ តំ វត្តំ អវិនាសេត្វា ចតុរស្សេន (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៤៩) វត្តេន បរិមណ្ឌលានិ បទព្យញ្ជនានិ ទស្សេតព្ពានិ. វាទិតន្តិ តន្តិពទ្ធាទិវាទនីយភណ្ឌវាទិតំ វា ហោតុ, កុដភេរិវាទិតំ វា អន្តមសោ ឧទកភេរិវាទិតម្បិ, សព្ពមេវេតំ វាទិតមេវ. តេនាហ ‘‘វាទិតន្តិ អន្តមសោ ឧទកភេរិវាទិត’’ន្តិ. យំ បន និដ្ឋុភន្តី វា សាសង្កេ វា ឋិតា អច្ឆរិកំ វា ផោដេតិ, បាណិំ វា បហរតិ, តត្ថ អនាបត្តិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ‘‘ទស្សនាយ’’ឥច្ចេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ ទស្សនាយ គច្ឆន្តិយា’’តិ. យត្ថ ឋិតាតិ ឯវំ គន្ត្វា យស្មិំ បទេសេ ឋិតា.

ននុ ច សយំនច្ចនាទីសុ បាចិត្តិយំ បាឡិយំ ន វុត្តំ, អថ កថំ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្ត’’ន្តិ, ឥមិនា បាឡិយំ អវុត្តេបិ អដ្ឋកថាបមាណេន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានីតិ បន មាតិកាគតបាចិត្តិយស្សេវ វសេន វុត្តំ, សព្ពេសំ វសេន បន ឆសមុដ្ឋានន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘អារាមេ ឋត្វា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ សេសឥរិយាបថេហិ យុត្តាយ បស្សន្តិយា អនាបត្តិយា ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឥតរថា ហិ និសិន្នាបិ បស្សិតុំ ន លភេយ្យ. ‘‘បស្សិស្សាមី’’តិ វិហារតោ វិហារំ គច្ឆន្តិយា អាបត្តិយេវ. អាសនសាលាយ និសិន្នា បស្សតិ, អនាបត្តិ, ‘‘បស្សិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា គច្ឆន្តិយា អាបត្តិ. វីថិយំ ឋត្វា គីវំ បរិវត្តេត្វា បស្សន្តិយាបិ អាបត្តិយេវ. ភិក្ខុស្សាបិ ឯសេវ នយោ, អាបត្តិភេទោវ នានំ.

នច្ចគីតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លសុណវគ្គោ បឋមោ.

២. រត្តន្ធការវគ្គោ

១. រត្តន្ធការសិក្ខាបទវណ្ណនា

អរហោបេក្ខាយាតិ នរហោអស្សាទាបេក្ខាយ. អញ្ញវិហិតាយាតិ រហោអស្សាទតោ អញ្ញវិហិតាវ ហុត្វា ញាតិំ វា បុច្ឆន្តិយា, ទានេ វា បូជាយ វា មន្តេន្តិយា.

រត្តន្ធការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៣. បដិច្ឆន្នោកាសអជ្ឈោកាសសល្លបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយតតិយានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

បដិច្ឆន្នោកាសអជ្ឈោកាសសល្លបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយិកឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘បុរិមនយេនេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘សន្តិដ្ឋេយ្យ វាតិ ហត្ថបាសេ ឋិតមត្តាយ បាចិត្តិយំ, សល្លបេយ្យ វាតិ តត្ថ ឋត្វា គេហសិកកថំ កថេន្តិយាបិ បាចិត្តិយមេវ, និកណ្ណិកំ វា ជប្បេយ្យាតិ កណ្ណមូលេ ជប្បេន្តិយាបិ បាចិត្តិយមេវា’’តិ ឥមំ នយំ ទស្សេតិ.

ទុតិយិកឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនាបុច្ឆាបក្កមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អាសីទន្តិ ឯត្ថាតិ អាសនន្តិ អាហ ‘‘បល្លង្កស្សោកាសភូតេ’’តិ, ឩរុពទ្ធាសនស្ស ឱកាសេតិ អត្ថោ. អនោវស្សកន្តិ និព្ពកោកាសំ. អជ្ឈោកាសេ ឧបចារន្តិ អជ្ឈោកាសេ និសីទិត្វា ទ្វាទសហត្ថប្បមាណំ បទេសំ. គិលានាយាតិ យា តាទិសេន គេលញ្ញេន អាបុច្ឆិតុំ ន សក្កោតិ. អាបទាសូតិ ឃរេ អគ្គិ វា ឧដ្ឋិតោ ហោតិ, ចោរោ វា, ឯវរូបេ ឧបទ្ទវេ អនាបុច្ឆា បក្កមតិ, អនាបត្តិ.

អនាបុច្ឆាបក្កមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនាបុច្ឆាអភិនិសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ធុវបញ្ញត្តេតិ ភិក្ខុនីនំ អត្ថាយ និច្ចបញ្ញត្តេ.

អនាបុច្ឆាអភិនិសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អនាបុច្ឆាសន្ថរណសិក្ខាបទវណ្ណនា

កុលានីតិ កុលស្ស ឃរានិ.

អនាបុច្ឆាសន្ថរណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បរឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

បរឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បរអភិសបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

មនុស្សទោភគ្គេន វាតិ ‘‘កាណា ហោមិ, កុណី ហោមិ, ឥតរា វា ឦទិសា ហោតូ’’តិអាទិនា មនុស្សវិរូបភាវេន. អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារានន្តិ ឯត្ថ អត្ថបុរេក្ខារាយាតិ អដ្ឋកថំ កថេន្តិយា. ធម្មបុរេក្ខារាយាតិ បាឡិំ វាចេន្តិយា. អនុសាសនិបុរេក្ខារាយាតិ ‘‘ឥទានិបិ ត្វំ ឯទិសា, សាធុ វិរមស្សុ, នោ ចេ វិរមសិ, អទ្ធា បុន ឯវរូបានិ កម្មានិ កត្វា និរយេ ឧប្បជ្ជិស្សសិ, តិរច្ឆានយោនិយា ឧប្បជ្ជិស្សសី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧៨) ឯវំ អនុសាសនិយំ ឋត្វា វទន្តិយា.

បរអភិសបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រោទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

រោទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រត្តន្ធការវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. នគ្គវគ្គោ

១-២. នគ្គាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥទន្តិ ឥទំ ឧទកសាដិកចីវរំ.

ទុតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

នគ្គាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា

វិសិព្ពេត្វាតិ វិជដេត្វា. ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេតិ ធុរេ និក្ខិត្តមត្តេ, ធុរំ និក្ខិបិត្វា សចេបិ បច្ឆា សិព្ពតិ, អាបត្តិយេវាតិ អត្ថោ.

ចីវរសិព្ពនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សង្ឃាដិចារសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ឥទំ មេ ចីវរំ មហគ្ឃំ ឦទិសេ ចោរភយេ ន សក្កា ធារេតុន្តិ ឯវរូបាសុ អាបទាសូ’’តិ ឯត្ថ បាឋោ. សោ បន កាកបទសញ្ជនិតមោហេហិ លេខកេហិ ឧបរិសិក្ខាបទេ លិខិតោ. កិញ្ចាបិ តត្ថ លិខិតោ, ឯត្ថេវ បន ទដ្ឋព្ពោ.

សង្ឃាដិចារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរសង្កមនីយសិក្ខាបទវណ្ណនា

អាបទាសុ វា ធារេតីតិ សចេ អបារុតំ វា អនិវត្ថំ វា ចោរា ហរន្តិ, ឯវរូបាសូ អាបទាសុ ធារេតិ, អនាបត្តិ.

ចីវរសង្កមនីយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. គណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

អញ្ញស្មិំ បរិក្ខារេតិ យត្ថ កត្ថចិ ថាលកាទីនំ វា សប្បិតេលាទីនំ វា អញ្ញតរស្មិំ. ‘‘សមគ្ឃកាលេ ទស្សថា’’តិ ឯវំ អានិសំសំ ទស្សេត្វា និវារេន្តិយាតិ ‘‘កិត្តកំ អគ្ឃនកំ ទាតុកាមត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា (បាចិ. អដ្ឋ. ៩០៩) ‘‘ឯត្តកំ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាគមេថ តាវ, ឥទានិ វត្ថំ មហគ្ឃំ, កតិបាហេន កប្បាសេ អាហដេ សមគ្ឃំ ភវិស្សតិ, តស្មិំ កាលេ ទស្សថា’’តិ ឯវំ អានិសំសំ ទស្សេត្វា និវារេន្តិយា.

គណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១០. បដិពាហនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អានិសំសំ ទស្សេត្វា បដិពាហន្តិយាតិ ‘‘ឯកិស្សា ឯកំ សាដកំ នប្បហោតិ, អាគមេថ តាវ, កតិបាហេន ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តតោ ភាជេស្សាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩១៥) ឯវំ អានិសំសំ ទស្សេត្វា បដិពាហន្តិយា អនាបត្តិ.

អដ្ឋមនវមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

សេសន្តិ ‘‘ធម្មិកេ វេមតិកាយា’’តិអាទិកំ អវសេសំ. តត្ថ អានិសំសំ ទស្សេត្វា បដិពាហន្តិយាតិ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ជិណ្ណចីវរោ, កថិនានិសំសមូលកោ មហាលាភោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩៣១) ឯវរូបំ អានិសំសំ ទស្សេត្វា បដិពាហន្តិយា អនាបត្តិ.

បដិពាហនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នគ្គវគ្គោ តតិយោ.

៤. តុវដ្ដវគ្គោ

១-៣. ឯកមញ្ចតុវដ្ដនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

បឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

វវត្ថានំ ទស្សេត្វាតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩៤០) មជ្ឈេ កាសាយំ វា កត្តរយដ្ឋិំ វា អន្តមសោ កាយពន្ធនម្បិ ឋបេត្វា និបជ្ជន្តីនំ អនាបត្តីតិ អត្ថោ.

តតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯកមញ្ចតុវដ្ដនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៩. នឧបដ្ឋាបនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

បរិយេសិត្វា អលភន្តិយាតិ អញ្ញំ ឧបដ្ឋាយិកំ អលភន្តិយា. គិលានាយាតិ សយំ គិលានាយ. អាបទាសូតិ តថារូបេ ឧបទ្ទវេ សតិ.

បញ្ចមឆដ្ឋសត្តម អដ្ឋមនវមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

នឧបដ្ឋាបនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ចារិកនបក្កមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ធុរេ និក្ខិត្តមត្តេតិ សចេ ធុរំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា បក្កមតិ, អាបត្តិយេវាតិ អត្ថោ. អន្តរាយេ សតីតិ ទសវិធេសុ អន្តរាយេសុ អញ្ញតរស្មិំ សតិ. ‘‘គច្ឆិស្សាមី’’តិ និក្ខន្តា, នទី វា បូរា, វនទាហោ វា អាគតោ, ចោរា វា មគ្គេ ហោន្តិ, មេឃោ វា ឧដ្ឋហតិ, និវត្តិតុំ វដ្ដតិ.

ចារិកនបក្កមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តុវដ្ដវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. ចិត្តាគារវគ្គោ

១. រាជាគារសិក្ខាបទវណ្ណនា

កីឡនចិត្តសាលន្តិ ន រញ្ញោវ កីឡនចិត្តសាលំ, អថ ខោ យេសំ កេសញ្ចិ មនុស្សានំ កីឡនត្ថំ យត្ថ កត្ថចិ កតសាលំ. ឯស នយោ ‘‘កីឡនឧបវន’’ន្តិអាទីសុបិ. យថាហ ‘‘រាជាគារំ នាម យត្ថ កត្ថចិ រញ្ញោ កីឡិតុំ រមិតុំ កតំ ហោតី’’តិអាទិកោ (បាចិ. ៩៧៩) វិត្ថារោ. តត្ថ កីឡនឧបវនន្តិ កីឡនត្ថំ អន្តោនគរេ កតំ អារាមំ. កីឡនុយ្យានន្តិ តថេវ ពហិនគរេ កតំ ឧយ្យានំ.

រាជាគារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អាសន្ទិបរិភុញ្ជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អតិក្កន្តប្បមាណាតិ អដ្ឋង្គុលតោ អតិក្កន្តប្បមាណបាទកា. វុត្តោតិ បទភាជនិយំ វុត្តោ. ‘‘អកប្បិយរូបាកុលោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.២៥៤) សារសមាសាចរិយោ.

អាសន្ទិបរិភុញ្ជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុត្តកន្តនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧជ្ជវុជ្ជវេតិ ឧគ្គិរិត្វា ឧគ្គិរិត្វា វេឋនេ. កន្តិតសុត្តំ កន្តន្តិយាតិ ទសិកសុត្តាទិំ សង្ឃាដេត្វា កន្តន្តិយា, ទុក្កន្តិតំ វា បដិកន្តន្តិយា.

សុត្តកន្តនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. គិហិវេយ្យាវច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

អត្តនោ វេយ្យាវច្ចករស្ស ចាតិ សចេបិ មាតាបិតរោ អាគច្ឆន្តិ, យំ កិញ្ចិ ពីជនិំ វា សម្មុញ្ជនិទណ្ឌកំ វា ការាបេត្វា វេយ្យាវច្ចករដ្ឋានេ ឋបេត្វា យំ កិញ្ចិ វា បចិតុំ វដ្ដតិ.

គិហិវេយ្យាវច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. អធិករណាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អនន្តរាយិកិនីតិ ទសវិធេសុ អន្តរាយេសុ ឯកេនាបិ អនន្តរាយិកិនី. ធុរំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា វិនិច្ឆិនន្តី អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាវ វិនិច្ឆិនាតិ.

ឆដ្ឋំ ឧត្តានត្ថមេវ.

អធិករណាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អាវសថចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

អាបទាសូតិ មហគ្ឃចីវរំ សរីរតោ មោចេត្វា សុប្បដិសាមិតម្បិ ចោរា ហរន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ អនិស្សជ្ជិត្វា និវាសេន្តិយា អនាបត្តិ.

អាវសថចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អាវសថវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

កវាដពទ្ធវិហារន្តិ ទ្វារពទ្ធវិហារំ. គិលានាយាតិ វចីភេទំ កាតុំ អសមត្ថាយ. អាបទាសូតិ រដ្ឋេ ភិជ្ជន្តេ អាវាសេ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ.

អាវសថវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. តិរច្ឆានវិជ្ជាបរិយាបុណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ហត្ថិអាទីសុបិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១០១៥) សិប្បសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ, តថា អាថព្ពណាទីសុ មន្តសទ្ទោ. តត្ថ ថរូតិ ខគ្គមុដ្ឋិ. អាថព្ពណមន្តោ នាម អាថព្ពណវេទវិហិតោ បរូបឃាតករោ មន្តោ. ខិលនមន្តោ នាម ទារុសារខិលំ មន្តេត្វា បថវិយំ បវេសេត្វា មារណមន្តោ. អគទប្បយោគោ នាម វិសយោជនំ.

តិរច្ឆានវិជ្ជាបរិយាបុណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. តិរច្ឆានវិជ្ជាវាចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

លេខេតិ លិខសិប្បេ. ធារណាយ វាតិ ធារណសត្ថេ, យស្មិំ វុត្តនយេន បដិបជ្ជន្តា ពហូនិបិ គន្ថានិ ធារេន្តិ. នាគមណ្ឌលាទិកេតិ ឯត្ថ នាគមណ្ឌលំ នាម សប្បានំ បវេសនិវារណត្ថំ មណ្ឌលពទ្ធមន្តោ.

តិរច្ឆានវិជ្ជាវាចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តាគារវគ្គោ បញ្ចមោ.

៦. អារាមវគ្គោ

១-២. អារាមបវិសនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សីសានុលោកិកាយាតិ សីសំ អនុលោកេន្តិយា. យត្ថ វា ភិក្ខុនិយោ សន្និបតិតាតិ យត្ថ ភិក្ខុនិយោ បឋមតរំ សជ្ឈាយនចេតិយវន្ទនាទិអត្ថំ សន្និបតិតា. អាបទាសូតិ កេនចិ ឧបទ្ទុតា ហោតិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុ បវិសិតុំ វដ្ដតិ.

ទុតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

អារាមបវិសនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. គណបរិភាសនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សេសន្តិ ‘‘អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារាយា’’តិអាទិកំ អវសេសំ. តត្ថ អនុសាសនិបុរេក្ខារាយាតិ ‘‘ឥទានិបិ ត្វំ ពាលា អព្យត្តា’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ១០៣៦) នយេន អនុសាសនិបក្ខេ ឋត្វា វទន្តិយា អនាបត្តិ.

ចតុត្ថំ ឧត្តានត្ថមេវ.

គណបរិភាសនាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កុលមច្ឆរិនីសិក្ខាបទវណ្ណនា

កុលេ មច្ឆរោ កុលមច្ឆរោតិ បុរិមស្មិំ បក្ខេ សកត្ថេ ឥនីបច្ចយោ, តំ កុលំ អស្សទ្ធំ អប្បសន្នន្តិ កុលស្ស អគុណំ, អយសំ វា ភាសន្តិយាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុនីនំ អវណ្ណំ ភាសន្តិយាតិ ‘‘ភិក្ខុនិយោ ទុស្សីលា បាបធម្មា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១០៤៣) ភិក្ខុនីនំ អគុណំ, អយសំ វា ភាសន្តិយា.

សន្តំយេវ អាទីនវន្តិ កុលស្ស វា ភិក្ខុនីនំ វា សន្តំយេវ អគុណំ.

កុលមច្ឆរិនីសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៨. អភិក្ខុកាវាសាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា