៩. កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ធម្មិកានំ កម្មានន្តិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតានំ អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្មន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ កម្មានំ. តត្រាយំ សង្ខេបតោ កម្មវិនិច្ឆយោ – តត្រ អបលោកនកម្មំ នាម សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា តំ តំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា ‘‘រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កត្តព្ពំ កម្មំ វុច្ចតិ. សមគ្គស្សេវ បន សង្ឃស្ស អនុមតិយា ឯកាយ ញត្តិយា កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិកម្មំ នាម. ឯកាយ ញត្តិយា ចេវ អនុស្សាវនាយ ច កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ នាម. ឯកាយ បន ញត្តិយា តីហិ ច អនុស្សាវនាហិ កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្មំ នាម.

តេសុ អបលោកនកម្មំ (បរិ. ៤៩៦; បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) បញ្ច ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ ភណ្ឌុកម្មំ ព្រហ្មទណ្ឌំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ កណ្ដកសាមណេរស្ស នាសនា វិយ និស្សារណា, តាទិសំយេវ សម្មាវត្តន្តំ ទិស្វា បវេសនា ‘ឱសារណា’តិ វេទិតព្ពា. បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស កេសច្ឆេទនាបុច្ឆនំ ភណ្ឌុកម្មំ (មហាវ. ៩៨) នាម. មុខរស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខូ ទុរុត្តវចនេហិ ឃដ្ដេន្តស្ស ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ មុខរោ ភិក្ខូ ទុរុត្តវចនេហិ ឃដ្ដេន្តោ វិហរតិ, សោ ភិក្ខុ យំ ឥច្ឆេយ្យ, តំ វទេយ្យ, ភិក្ខូហិ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវាទានុសាសនិំ កត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ’’តិ ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បុច្ឆាមិ ‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌស្ស ទានំ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’តិ, ទុតិយម្បិ បុច្ឆាមិ, តតិយម្បិ បុច្ឆាមិ ‘ឥត្ថន្នាមស្ស, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌស្ស ទានំ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’’តិ ឯវំ កត្តព្ពំ កម្មំ ព្រហ្មទណ្ឌំ (ចូឡវ. ៤៤៥) នាម. យំ បន ភគវតា ភិក្ខុនីនំ ឩរុំ វិវរិត្វា ទស្សនាទិវត្ថូសុ ‘‘អវន្ទិយោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភិក្ខុនិសង្ឃេន កាតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៤១១) ឯវំ អវន្ទិយកម្មំ អនុញ្ញាតំ, យំ ភិក្ខុនីហិ ‘‘អយ្យេ, អសុកោ នាម អយ្យោ ភិក្ខុនីនំ អប្បសាទនីយំ ទស្សេតិ, ឯតស្ស អយ្យស្ស អវន្ទិយករណំ ‘រុច្ចតិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្សា’’’តិ ឯវំ ឧបស្សយេ និសិន្នាហេវ ភិក្ខុនីហិ កត្តព្ពំ, ឯវរូបំ កម្មំ យស្មា តស្ស កម្មំយេវ លក្ខណំ ន ឱសារណាទីនិ, តស្មា កម្មលក្ខណន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច កម្មលក្ខណំ នាម ភិក្ខុនិមូលកំ បញ្ញត្តំ, អបិច ភិក្ខូនម្បិ លព្ភតិ, តស្មា ភិក្ខូហិបិ អច្ឆិន្នចីវរកាទីនំ ចីវរាទីនិ វា ទេន្តេហិ, បរិភុញ្ជិតព្ពានិ អបនេតព្ពានិបិ វត្ថូនិ បរិភុញ្ជន្តេហិ វា, អបនេន្តេហិ វា, តថារូបំ វា ធម្មិកំ កតិកំ ករោន្តេហិ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា អបលោកនកម្មំ កាតព្ពំ, សព្ពញ្ហេតំ កម្មលក្ខណមេវ បវិសតិ, ឥតិ អបលោកនកម្មំ បញ្ច ឋានានិ គច្ឆតិ.

ញត្តិកម្មំ បន នវ ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ ឧបោសថំ បវារណំ សម្មុតិំ ទានំ បដិគ្គហំ បច្ចុក្កឌ្ឍនំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ ឧបសម្បទាបេក្ខោ, អនុសិដ្ឋោ សោ មយា, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, ឥត្ថន្នាមោ អាគច្ឆេយ្យ, ‘អាគច្ឆាហី’តិ វត្តព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១២៦) ឯវំ ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស ឱសារណា ឱសារណា នាម. ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ធម្មកថិកោ, ឥមស្ស នេវ សុត្តំ អាគច្ឆតិ, នោ សុត្តវិភង្គោ, សោ អត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ បដិពាហតិ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេត្វា អវសេសា ឥមំ អធិករណំ វូបសមេយ្យាមា’’តិ ឯវំ ឧព្ភាហិកវិនិច្ឆយេ (ចូឡវ. ២៣៣) ធម្មកថិកស្ស ភិក្ខុនោ និស្សារណា និស្សារណា នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អជ្ជុបោសថោ…បេ… ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ ឯវំ ឧបោសថកម្មវសេន ឋបិតា ញត្តិ ឧបោសថោ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អជ្ជ បវារណា បន្នរសី, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ បវារេយ្យា’’តិ (មហាវ. ២១០) ឯវំ បវារណាកម្មវសេន ឋបិតា ញត្តិ បវារណា នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមំ អនុសាសេយ្យ’’ន្តិ, ‘‘យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមំ អនុសាសេយ្យា’’តិ (មហាវ. ១២៦) ឯវំ អត្តានំ វា បរំ វា សម្មន្និតុំ ឋបិតា ញត្តិ សម្មុតិ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៦៤) ឯវំ និស្សដ្ឋចីវរបត្តាទីនំ ទានំ ទានំ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ, តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ, ‘អាម, បស្សាមី’តិ, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩) ឯវំ អាបត្តិប្បដិគ្គហោ បដិគ្គហោ នាម. ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា អាវាសិកា, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, ឥទានិ ឧបោសថំ ករេយ្យាម, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាម, អាគមេ កាលេ បវារេយ្យាមា’’តិ (មហាវ. ២៤០) ឯវំ កតប្បវារណប្បច្ចុក្កឌ្ឍនា បច្ចុក្កឌ្ឍនា នាម. តិណវត្តារកសមថេ (ចូឡវ. ២១២) សព្ពសង្គាហិកញត្តិ, ឯកេកស្មិំ បក្ខេ ឯកេកា ញត្តិ ចាតិ តិស្សោបិ ញត្តិយោ កម្មលក្ខណំ នាម. ឥតិ ញត្តិកម្មំ នវ ឋានានិ គច្ឆតិ.

ញត្តិទុតិយកម្មំ សត្ត ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ សម្មុតិំ ទានំ ឧទ្ធារំ ទេសនំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ ភិក្ខូនំ អលាភាយ បរិសក្កនាទិកេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ឧបាសកស្ស សង្ឃេន អសម្ភោគករណត្ថំ បត្តនិក្កុជ្ជនវសេន និស្សារណា និស្សារណា នាម. តស្សេវ សម្មាវត្តន្តស្ស បត្តុក្កុជ្ជនវសេន ឱសារណា ច វេទិតព្ពា, សា ខុទ្ទកក្ខន្ធកេ វឌ្ឍលិច្ឆវិវត្ថុស្មិំ (ចូឡវ. ២៦៥-២៦៦) វុត្តា. សីមាសម្មុតិ តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិសន្ថតសម្មុតិភត្តុទ្ទេសកសេនាសនគ្គាហាបកភណ្ឌាគារិកចីវរប្បដិគ្គាហកយាគុភាជកផលភាជកខជ្ជភាជកអប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសាដិយគ្គាហបកបត្តគ្គាហាបកអារាមិកបេសកសាមណេរបេសកសម្មុតីតិ ឯតាសំ សម្មុតីនំ វសេន សម្មុតិ វេទិតព្ពា. កថិនចីវរមតកចីវរទានវសេន ទានំ វេទិតព្ពំ. កថិនុទ្ធារវសេន ឧទ្ធារោ វេទិតព្ពោ. កុដិវត្ថុវិហារវត្ថុទេសនាវសេន ទេសនា វេទិតព្ពា. យា បន តិណវត្ថារកសមថេ (ចូឡវ. ២១២ អាទយោ) ឯកស្មិំ បក្ខេ ឯកា, ឯកស្មិំ បក្ខេ ឯកាតិ ទ្វេ ញត្តិទុតិយកម្មវាចា វុត្តា, យា ច មោហារោបនាទីសុ កម្មវាចា (បាចិ. ៤៤៦) វុត្តា, តាសំ វសេន កម្មលក្ខណំ វេទិតព្ពំ, ឥតិ ញត្តិទុតិយកម្មំ សត្ត ឋានានិ គច្ឆតិ.

ញត្តិចតុត្ថកម្មម្បិ សត្តេវ ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ សម្មុតិំ ទានំ និគ្គហំ សមនុភាសនំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ តជ្ជនីយកម្មាទីនំ (ចូឡវ. ១ អាទយោ) សត្តន្នំ កម្មានំ វសេន និស្សារណា, តេសំយេវ កម្មានំ បដិប្បស្សម្ភនវសេន ឱសារណា ច វេទិតព្ពា, ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិវសេន (បាចិ. ១៤៦-១៤៧) សម្មុតិ, បរិវាសទាន(ចឩឡវ. ១០២) មានត្តទានវសេន (ចូឡវ. ១០៥) ទានំ, មូលាយបដិកស្សនវសេន (ចូឡវ. ១១០) និគ្គហោ, ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា, អដ្ឋ យាវតតិយកា, អរិដ្ឋោ (បាចិ. ៤១៧), ចណ្ឌកាឡី (បាចិ. ៧០៩) ចាតិ ឥមេ តេ យាវតតិយកាតិ ឥមាសំ ឯកាទសន្នំ សមនុភាសនានំ វសេន សមនុភាសនា, ឧបសម្បទាកម្មអព្ភានកម្មវសេន កម្មលក្ខណំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ញត្តិចតុត្ថកម្មំ សត្ត ឋានានិ គច្ឆតិ.

ឥមេសុ បន ចតូសុ កម្មេសុ អបលោកនកម្មំ អបលោកេត្វាវ កាតព្ពំ, ញត្តិកម្មាទិវសេន ន កាតព្ពំ. ញត្តិកម្មម្បិ ឯកំ ញត្តិំ ឋបេត្វាវ កាតព្ពំ, អបលោកនកម្មាទិវសេន ន កាតព្ពំ. ញត្តិទុតិយកម្មំ បន អបលោកេត្វា កាតព្ពម្បិ អត្ថិ អកាតព្ពម្បិ, តត្ថ សីមាសម្មុតិ សីមាសមូហននំ (មហាវ. ១៣៩-១៤០, ១៤៤ អាទយោ) កថិនចីវរទានំ កថិនុទ្ធារោ កុដិវត្ថុទេសនា វិហារវត្ថុទេសនាតិ ឥមានិ ឆ កម្មានិ គរុកានិ អបលោកេត្វា កាតុំ ន វដ្ដន្តិ, ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វាវ កាតព្ពានិ. អវសេសា តេរស សម្មុតិយោ សេនាសនគ្គាហាបកមតកចីវរទានសម្មុតិយោ ចាតិ ឯតានិ លហុកម្មានិ អបលោកេត្វាបិ កាតុំ វដ្ដន្តិ, ញត្តិកម្មាទិវសេន បន ន កាតព្ពានេវ. ញត្តិចតុត្ថកម្មម្បិ សកលក្ខណេនេវ កាតព្ពំ, ន សេសកម្មវសេន. ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ លក្ខណេនេវ វត្ថុញត្តិអនុស្សាវនាសីមាបរិសាសម្បត្តិយា កតានិ ឯតានិ កម្មានិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតត្តា ធម្មោ ឯតេសុ អត្ថីតិ ធម្មិកានិ នាម ហោន្តិ, ឥតិ ឯតេសំ ធម្មិកានំ កម្មានំ ឆន្ទំ ទត្វា បច្ឆា ខីយនធម្មំ អាបជ្ជន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ខីយនធម្មាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ធម្មកម្មេ វេមតិកស្ស, អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អធម្មកម្មសញ្ញិស្ស, ‘‘អធម្មេន វា វគ្គេន វា នកម្មារហស្ស វា កម្មំ ករោន្តី’’តិ ញត្វា ខីយន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ធម្មកម្មតា, ធម្មកម្មសញ្ញិតា, ឆន្ទំ ទត្វា ខីយនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានេវ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.