៨. សហធម្មិកវគ្គោ

១. សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

សហធម្មិកវគ្គស្ស បឋមេ សហធម្មិកំ វុច្ចមានោតិ ឥមស្សត្ថោ ទុព្ពចសិក្ខាបទេ វុត្តោ. ឯតស្មិំ សិក្ខាបទេតិ ឯតស្មិំ សិក្ខាបទេ យំ វុត្តំ, តំ ន តាវ សិក្ខិស្សាមីតិ អត្ថោ. បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ បន អនាទរិយភយា លេសេន ឯវំ វទន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ. សិក្ខមានេនាតិ ឱវាទំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា សិក្ខិតុកាមេនេវ ហុត្វា. អញ្ញាតព្ពន្តិ អាជានិតព្ពំ. បរិបុច្ឆិតព្ពន្តិ ‘‘ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ បរិបុច្ឆិតព្ពំ. បរិបញ្ហិតព្ពន្តិ ចិន្តេតព្ពំ តុលយិតព្ពំ.

កោសម្ពិយំ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ ឯវំ ភណនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ, ឧភោហិបិ ‘‘ឥទំ ន សល្លេខាយា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤៣៦) នយេនេវ អប្បញ្ញត្តេន វុច្ចមានស្សាបិ ឯវំ វទតោ ទុក្កដមេវ. ‘‘ជានិស្សាមិ សិក្ខិស្សាមី’’តិ ភណន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧបសម្បន្នស្ស បញ្ញត្តេន វចនំ, អសិក្ខិតុកាមតាយ ឯវំ វចនន្តិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

សហធម្មិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ ឧទ្ទិស្សមានេតិ អាចរិយេន អន្តេវាសិកស្ស វុច្ចមានេ វា សជ្ឈាយវសេន បរិវត្តិយមានេ វា. ខុទ្ទានុខុទ្ទកេហីតិ ខុទ្ទកេហិ ច អនុខុទ្ទកេហិ ច. យាវទេវាតិ តេសំ សំវត្តនមរិយាទបរិច្ឆេទវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតានិ ហិ យេ ឧទ្ទិសន្តិ វា ឧទ្ទិសាបេន្តិ វា សជ្ឈាយន្តិ វា, តេសំ តាវ សំវត្តន្តិ, យាវ ‘‘កប្បតិ នុ ខោ, ន កប្បតិ នុ ខោ’’តិ កុក្កុច្ចវិប្បដិសារោ, វិហេសា, វិចិកិច្ឆា មនោវិលេខា ច ឧប្បជ្ជន្តិយេវ. អថ វា យាវទេវាតិ អតិសយវវត្ថាបនំ. តស្ស ‘សំវត្តន្តី’តិឥមិនា សម្ពន្ធោ, កុក្កុច្ចាយ វិហេសាយ វិលេខាយ អតិវិយ សំវត្តន្តិយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សិក្ខាបទវិវណ្ណកេតិ ឯវំ សិក្ខាបទានំ វិវណ្ណកេ គរហណេ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អត្ថោ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ វិនយវិវណ្ណនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នស្ស វិវណ្ណនេ តិកទុក្កដំ, ឧភិន្នម្បិ អញ្ញធម្មវិវណ្ណនេ ទុក្កដមេវ. ន វិវណ្ណេតុកាមស្ស, ‘‘ឥង្ឃ តាវ សុត្តន្តេ វា គាថាយោ វា អភិធម្មំ វា បរិយាបុណស្សុ, បច្ឆាបិ វិនយំ បរិយាបុណិស្សសី’’តិ ភណតោ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. គរហិតុកាមតា ច, ឧបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទវិវណ្ណនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

វិលេខនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ អន្វឌ្ឍមាសន្តិ អនុបដិបាដិយា អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេ. ឧទ្ទិស្សមានេតិ ឧបោសថវសេន ឧទ្ទិសិយមានេ. យញ្ច តត្ថ អាបត្តិំ អាបន្នោតិ យំ សោ អនាចារំ អាចរិត្វា អញ្ញាណកេន អាបន្នភាវំ ជានាបេតុកាមោ ឯវមាហ, តស្មិំ អនាចារេ យំ អាបត្តិំ អាបន្នោ. តញ្ច យថាធម្មោ ការេតព្ពោតិ អញ្ញាណកេន អាបន្នត្តា មោក្ខោ នត្ថិ, យថា បន ធម្មោ ច វិនយោ ច ឋិតោ, តថា តំ អាបត្តិំ ការេតព្ពោ, ទេសនាគាមិនិយា ទេសាបេតព្ពោ, វុដ្ឋានគាមិនិយា វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ អត្ថោ. ឧត្តរិ ចស្ស មោហោ អារោបេតព្ពោតិ យថាធម្មករណតោ ច ឧត្តរិ ‘‘តស្ស តេ, អាវុសោ’’តិអាទិវចនេហិ និន្ទិត្វា តស្ស បុគ្គលស្ស ញត្តិទុតិយកម្មេន មោហោ អារោបេតព្ពោ. ឥទំ តស្មិំ មោហនកេ បាចិត្តិយន្តិ យោ ឯវំ អារោបិតេ មោហេ បុន មោហេតិ, តស្មិំ មោហនកេ បុគ្គលេ ឥទំ បាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ, ន អនារោបិតេ មោហេតិ អត្ថោ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ មោហនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដំ, អនារោបិតេ មោហេ ទុក្កដមេវ. យេន ន វិត្ថារេន សុតំ, ឩនកទ្វត្តិក្ខត្តុំ វា វិត្ថារេន សុតំ, យេ ច ន មោហេតុកាមា តេសំ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. មោហារោបនំ, មោហេតុកាមតា, វុត្តនយេន សុតភាវោ, មោហនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

មោហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ បហារំ ទទេយ្យាតិ ឯត្ថ បហរិតុកាមតាយ បហារេ ទិន្នេ សចេបិ មរតិ, បាចិត្តិយមេវ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ បហារទានវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ, វិរូបករណាធិប្បាយេន បន ឧបសម្បន្នស្សបិ កណ្ណាទិច្ឆេទនេ ទុក្កដមេវ. កេនចិ វិហេឋិយមានស្ស បន មោក្ខាធិប្បាយស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. កុបិតតា, ន មោក្ខាធិប្បាយតា, ឧបសម្បន្នស្ស បហារទានន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

បហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ តលសត្តិកំ ឧគ្គិរេយ្យាតិ បហារទានាការំ ទស្សេន្តោ កាយំ វា កាយប្បដិពទ្ធំ វា ឧច្ចារេយ្យ. ឯត្ថ ច ឧគ្គិរណបច្ចយា បាចិត្តិយំ. សចេ បន ឧគ្គិរិត្វា វិរទ្ធោ បហារំ ទេតិ, ន បហរិតុកាមតាយ ទិន្នត្តា ទុក្កដមេវ, តេន បហារេន ហត្ថាទីសុ យំកិញ្ចិ ភិជ្ជតិ, ទុក្កដមេវ. សេសមេត្ថ សព្ពំ បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

តលសត្តិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ អមូលកេនាតិ ទិដ្ឋាទិមូលវិរហិតេន. អនុទ្ធំសេយ្យាតិ ចោទេយ្យ វា ចោទាបេយ្យ វា. បាចិត្តិយន្តិ សចេ ចុទិតកោ តង្ខណញ្ញេវ ‘‘ចោទេតិ ម’’ន្តិ ជានាតិ, ចោទកស្ស បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អាចារវិបត្តិយា វា ទិដ្ឋិវិបត្តិយា វា អនុទ្ធំសនេ ទុក្កដំ, អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ. តថាសញ្ញិស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧបសម្បន្នតា, សង្ឃាទិសេសស្ស អមូលកតា, អនុទ្ធំសនា, តង្ខណវិជាននាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

អមូលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ កុក្កុច្ចំ ឧបទហេយ្យាតិ ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ ត្វំ មញ្ញេ’’តិអាទីនិ (បាចិ. ៤៦៦) ភណន្តោ ឧប្បាទេយ្យ. ឯវំ អញ្ញស្មិំ ឧប្បាទនបច្ចយេ អសតិ សញ្ចិច្ច ឧប្បាទេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ កុក្កុច្ចឧប្បាទនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ. នឧប្បាទេតុកាមស្ស, កេវលំ ហិតេសិតាយ តថា វទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧបសម្បន្នតា, អផាសុកាមតា, កុក្កុច្ចុប្បាទនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អនន្តរសទិសានេវាតិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ វិវាទាបន្នានន្តិ ភណ្ឌនកលហេហិ វិវឌ្ឍិតំ វិវាទាធិករណំ អាបន្នានំ. ឧបស្សុតិន្តិ សុតិសមីបំ, យត្ថ ឋត្វា សក្កា ហោតិ តេសំ វចនំ សោតុំ, តត្ថ តិដ្ឋេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘តត្ថ សោស្សាមី’’តិ ចោទេតុកាមតាយ គច្ឆតោ បទេ បទេ ទុក្កដំ, តុរិតគមនេបិ ឱហីយមានេបិ ឯសេវ នយោ. យត្ថ បន ឋិតោ សុណាតិ, តត្ថ ឋិតស្ស បាចិត្តិយំ, អត្តនោ ឋិតោកាសំ អាគន្ត្វា តេសុ មន្តយមានេសុបិ ឧក្កាសិត្វា, ‘‘អហំ ឯត្ថា’’តិ វា វត្វា ជានាបេតព្ពំ, ឯវំ អករោន្តស្សាបិ សវនេ បាចិត្តិយមេវ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ឧបស្សុតិដ្ឋានវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ, ‘‘ឥមេសំ សុត្វា ឱរមិស្សាមិ វិរមិស្សាមិ វូបសមិស្សាមិ អត្តានំ បរិមោចេស្សាមី’’តិ (បាចិ. ៤៧៣) គច្ឆតោ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧបសម្បន្នតា, ចោទនាធិប្បាយោ, សវនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ ឥទំ បន សិយា កិរិយំ, សិយា អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឧបស្សុតិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ធម្មិកានំ កម្មានន្តិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតានំ អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្មន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ កម្មានំ. តត្រាយំ សង្ខេបតោ កម្មវិនិច្ឆយោ – តត្រ អបលោកនកម្មំ នាម សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា តំ តំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា ‘‘រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កត្តព្ពំ កម្មំ វុច្ចតិ. សមគ្គស្សេវ បន សង្ឃស្ស អនុមតិយា ឯកាយ ញត្តិយា កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិកម្មំ នាម. ឯកាយ ញត្តិយា ចេវ អនុស្សាវនាយ ច កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ នាម. ឯកាយ បន ញត្តិយា តីហិ ច អនុស្សាវនាហិ កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្មំ នាម.

តេសុ អបលោកនកម្មំ (បរិ. ៤៩៦; បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) បញ្ច ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ ភណ្ឌុកម្មំ ព្រហ្មទណ្ឌំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ កណ្ដកសាមណេរស្ស នាសនា វិយ និស្សារណា, តាទិសំយេវ សម្មាវត្តន្តំ ទិស្វា បវេសនា ‘ឱសារណា’តិ វេទិតព្ពា. បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស កេសច្ឆេទនាបុច្ឆនំ ភណ្ឌុកម្មំ (មហាវ. ៩៨) នាម. មុខរស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខូ ទុរុត្តវចនេហិ ឃដ្ដេន្តស្ស ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ មុខរោ ភិក្ខូ ទុរុត្តវចនេហិ ឃដ្ដេន្តោ វិហរតិ, សោ ភិក្ខុ យំ ឥច្ឆេយ្យ, តំ វទេយ្យ, ភិក្ខូហិ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ នេវ វត្តព្ពោ, ន ឱវាទានុសាសនិំ កត្តព្ពោ, ន ឱវទិតព្ពោ’’តិ ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, បុច្ឆាមិ ‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌស្ស ទានំ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’តិ, ទុតិយម្បិ បុច្ឆាមិ, តតិយម្បិ បុច្ឆាមិ ‘ឥត្ថន្នាមស្ស, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ ព្រហ្មទណ្ឌស្ស ទានំ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’’តិ ឯវំ កត្តព្ពំ កម្មំ ព្រហ្មទណ្ឌំ (ចូឡវ. ៤៤៥) នាម. យំ បន ភគវតា ភិក្ខុនីនំ ឩរុំ វិវរិត្វា ទស្សនាទិវត្ថូសុ ‘‘អវន្ទិយោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភិក្ខុនិសង្ឃេន កាតព្ពោ’’តិ (ចូឡវ. ៤១១) ឯវំ អវន្ទិយកម្មំ អនុញ្ញាតំ, យំ ភិក្ខុនីហិ ‘‘អយ្យេ, អសុកោ នាម អយ្យោ ភិក្ខុនីនំ អប្បសាទនីយំ ទស្សេតិ, ឯតស្ស អយ្យស្ស អវន្ទិយករណំ ‘រុច្ចតិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្សា’’’តិ ឯវំ ឧបស្សយេ និសិន្នាហេវ ភិក្ខុនីហិ កត្តព្ពំ, ឯវរូបំ កម្មំ យស្មា តស្ស កម្មំយេវ លក្ខណំ ន ឱសារណាទីនិ, តស្មា កម្មលក្ខណន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច កម្មលក្ខណំ នាម ភិក្ខុនិមូលកំ បញ្ញត្តំ, អបិច ភិក្ខូនម្បិ លព្ភតិ, តស្មា ភិក្ខូហិបិ អច្ឆិន្នចីវរកាទីនំ ចីវរាទីនិ វា ទេន្តេហិ, បរិភុញ្ជិតព្ពានិ អបនេតព្ពានិបិ វត្ថូនិ បរិភុញ្ជន្តេហិ វា, អបនេន្តេហិ វា, តថារូបំ វា ធម្មិកំ កតិកំ ករោន្តេហិ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា អបលោកនកម្មំ កាតព្ពំ, សព្ពញ្ហេតំ កម្មលក្ខណមេវ បវិសតិ, ឥតិ អបលោកនកម្មំ បញ្ច ឋានានិ គច្ឆតិ.

ញត្តិកម្មំ បន នវ ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ ឧបោសថំ បវារណំ សម្មុតិំ ទានំ បដិគ្គហំ បច្ចុក្កឌ្ឍនំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ ឧបសម្បទាបេក្ខោ, អនុសិដ្ឋោ សោ មយា, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, ឥត្ថន្នាមោ អាគច្ឆេយ្យ, ‘អាគច្ឆាហី’តិ វត្តព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១២៦) ឯវំ ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស ឱសារណា ឱសារណា នាម. ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ធម្មកថិកោ, ឥមស្ស នេវ សុត្តំ អាគច្ឆតិ, នោ សុត្តវិភង្គោ, សោ អត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ បដិពាហតិ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ វុដ្ឋាបេត្វា អវសេសា ឥមំ អធិករណំ វូបសមេយ្យាមា’’តិ ឯវំ ឧព្ភាហិកវិនិច្ឆយេ (ចូឡវ. ២៣៣) ធម្មកថិកស្ស ភិក្ខុនោ និស្សារណា និស្សារណា នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អជ្ជុបោសថោ…បេ… ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ ឯវំ ឧបោសថកម្មវសេន ឋបិតា ញត្តិ ឧបោសថោ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អជ្ជ បវារណា បន្នរសី, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ បវារេយ្យា’’តិ (មហាវ. ២១០) ឯវំ បវារណាកម្មវសេន ឋបិតា ញត្តិ បវារណា នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមំ អនុសាសេយ្យ’’ន្តិ, ‘‘យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមំ អនុសាសេយ្យា’’តិ (មហាវ. ១២៦) ឯវំ អត្តានំ វា បរំ វា សម្មន្និតុំ ឋបិតា ញត្តិ សម្មុតិ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៦៤) ឯវំ និស្សដ្ឋចីវរបត្តាទីនំ ទានំ ទានំ នាម. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ, តេន វត្តព្ពោ ‘បស្សសី’តិ, ‘អាម, បស្សាមី’តិ, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ (ចូឡវ. ២៣៩) ឯវំ អាបត្តិប្បដិគ្គហោ បដិគ្គហោ នាម. ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា អាវាសិកា, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, ឥទានិ ឧបោសថំ ករេយ្យាម, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាម, អាគមេ កាលេ បវារេយ្យាមា’’តិ (មហាវ. ២៤០) ឯវំ កតប្បវារណប្បច្ចុក្កឌ្ឍនា បច្ចុក្កឌ្ឍនា នាម. តិណវត្តារកសមថេ (ចូឡវ. ២១២) សព្ពសង្គាហិកញត្តិ, ឯកេកស្មិំ បក្ខេ ឯកេកា ញត្តិ ចាតិ តិស្សោបិ ញត្តិយោ កម្មលក្ខណំ នាម. ឥតិ ញត្តិកម្មំ នវ ឋានានិ គច្ឆតិ.

ញត្តិទុតិយកម្មំ សត្ត ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ សម្មុតិំ ទានំ ឧទ្ធារំ ទេសនំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ ភិក្ខូនំ អលាភាយ បរិសក្កនាទិកេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតស្ស ឧបាសកស្ស សង្ឃេន អសម្ភោគករណត្ថំ បត្តនិក្កុជ្ជនវសេន និស្សារណា និស្សារណា នាម. តស្សេវ សម្មាវត្តន្តស្ស បត្តុក្កុជ្ជនវសេន ឱសារណា ច វេទិតព្ពា, សា ខុទ្ទកក្ខន្ធកេ វឌ្ឍលិច្ឆវិវត្ថុស្មិំ (ចូឡវ. ២៦៥-២៦៦) វុត្តា. សីមាសម្មុតិ តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិសន្ថតសម្មុតិភត្តុទ្ទេសកសេនាសនគ្គាហាបកភណ្ឌាគារិកចីវរប្បដិគ្គាហកយាគុភាជកផលភាជកខជ្ជភាជកអប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសាដិយគ្គាហបកបត្តគ្គាហាបកអារាមិកបេសកសាមណេរបេសកសម្មុតីតិ ឯតាសំ សម្មុតីនំ វសេន សម្មុតិ វេទិតព្ពា. កថិនចីវរមតកចីវរទានវសេន ទានំ វេទិតព្ពំ. កថិនុទ្ធារវសេន ឧទ្ធារោ វេទិតព្ពោ. កុដិវត្ថុវិហារវត្ថុទេសនាវសេន ទេសនា វេទិតព្ពា. យា បន តិណវត្ថារកសមថេ (ចូឡវ. ២១២ អាទយោ) ឯកស្មិំ បក្ខេ ឯកា, ឯកស្មិំ បក្ខេ ឯកាតិ ទ្វេ ញត្តិទុតិយកម្មវាចា វុត្តា, យា ច មោហារោបនាទីសុ កម្មវាចា (បាចិ. ៤៤៦) វុត្តា, តាសំ វសេន កម្មលក្ខណំ វេទិតព្ពំ, ឥតិ ញត្តិទុតិយកម្មំ សត្ត ឋានានិ គច្ឆតិ.

ញត្តិចតុត្ថកម្មម្បិ សត្តេវ ឋានានិ គច្ឆតិ ឱសារណំ និស្សារណំ សម្មុតិំ ទានំ និគ្គហំ សមនុភាសនំ កម្មលក្ខណន្តិ. តត្ថ តជ្ជនីយកម្មាទីនំ (ចូឡវ. ១ អាទយោ) សត្តន្នំ កម្មានំ វសេន និស្សារណា, តេសំយេវ កម្មានំ បដិប្បស្សម្ភនវសេន ឱសារណា ច វេទិតព្ពា, ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិវសេន (បាចិ. ១៤៦-១៤៧) សម្មុតិ, បរិវាសទាន(ចឩឡវ. ១០២) មានត្តទានវសេន (ចូឡវ. ១០៥) ទានំ, មូលាយបដិកស្សនវសេន (ចូឡវ. ១១០) និគ្គហោ, ឧក្ខិត្តានុវត្តិកា, អដ្ឋ យាវតតិយកា, អរិដ្ឋោ (បាចិ. ៤១៧), ចណ្ឌកាឡី (បាចិ. ៧០៩) ចាតិ ឥមេ តេ យាវតតិយកាតិ ឥមាសំ ឯកាទសន្នំ សមនុភាសនានំ វសេន សមនុភាសនា, ឧបសម្បទាកម្មអព្ភានកម្មវសេន កម្មលក្ខណំ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ញត្តិចតុត្ថកម្មំ សត្ត ឋានានិ គច្ឆតិ.

ឥមេសុ បន ចតូសុ កម្មេសុ អបលោកនកម្មំ អបលោកេត្វាវ កាតព្ពំ, ញត្តិកម្មាទិវសេន ន កាតព្ពំ. ញត្តិកម្មម្បិ ឯកំ ញត្តិំ ឋបេត្វាវ កាតព្ពំ, អបលោកនកម្មាទិវសេន ន កាតព្ពំ. ញត្តិទុតិយកម្មំ បន អបលោកេត្វា កាតព្ពម្បិ អត្ថិ អកាតព្ពម្បិ, តត្ថ សីមាសម្មុតិ សីមាសមូហននំ (មហាវ. ១៣៩-១៤០, ១៤៤ អាទយោ) កថិនចីវរទានំ កថិនុទ្ធារោ កុដិវត្ថុទេសនា វិហារវត្ថុទេសនាតិ ឥមានិ ឆ កម្មានិ គរុកានិ អបលោកេត្វា កាតុំ ន វដ្ដន្តិ, ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វាវ កាតព្ពានិ. អវសេសា តេរស សម្មុតិយោ សេនាសនគ្គាហាបកមតកចីវរទានសម្មុតិយោ ចាតិ ឯតានិ លហុកម្មានិ អបលោកេត្វាបិ កាតុំ វដ្ដន្តិ, ញត្តិកម្មាទិវសេន បន ន កាតព្ពានេវ. ញត្តិចតុត្ថកម្មម្បិ សកលក្ខណេនេវ កាតព្ពំ, ន សេសកម្មវសេន. ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ លក្ខណេនេវ វត្ថុញត្តិអនុស្សាវនាសីមាបរិសាសម្បត្តិយា កតានិ ឯតានិ កម្មានិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតត្តា ធម្មោ ឯតេសុ អត្ថីតិ ធម្មិកានិ នាម ហោន្តិ, ឥតិ ឯតេសំ ធម្មិកានំ កម្មានំ ឆន្ទំ ទត្វា បច្ឆា ខីយនធម្មំ អាបជ្ជន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ខីយនធម្មាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ធម្មកម្មេ វេមតិកស្ស, អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អធម្មកម្មសញ្ញិស្ស, ‘‘អធម្មេន វា វគ្គេន វា នកម្មារហស្ស វា កម្មំ ករោន្តី’’តិ ញត្វា ខីយន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ធម្មកម្មតា, ធម្មកម្មសញ្ញិតា, ឆន្ទំ ទត្វា ខីយនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានេវ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

កម្មប្បដិពាហនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ វិនិច្ឆយកថាយាតិ យាវ អារោចិតំ វត្ថុ អវិនិច្ឆិកំ, ញត្តិំ វា ឋបេត្វា កម្មវាចា អនិដ្ឋាបិតា, តាវ វិនិច្ឆយកថា វត្តមានា នាម ហោតិ. យោ ភិក្ខុ ឯតស្មិំ អន្តរេ កម្មំ កោបេតុកាមតាយ បរិសាយ ហត្ថបាសំ វិជហតិ, តស្ស វិជហនេ ទុក្កដំ, វិជហិតេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ឆន្ទំ អទត្វា បក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ធម្មកម្មេ វេមតិកស្ស, អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អធម្មកម្មសញ្ញិស្ស បន, យោ ច ‘‘សង្ឃស្ស ភណ្ឌនាទីនិ វា ភវិស្សន្តិ, អធម្មេន វា វគ្គេន វា នកម្មារហស្ស វា កម្មំ ករិស្សន្តី’’តិ (បាចិ. ៤៨៣) ញត្វា, គិលានោ វា ហុត្វា, គិលានស្ស វា ករណីយេន, ឧច្ចារាទីហិ វា បីឡិតោ, ន ច កម្មំ កោបេតុកាមោ ‘‘បុន បច្ចាគមិស្សាមី’’តិ គច្ឆតិ, តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិនិច្ឆយកថាយ វត្តមានតា, ធម្មកម្មតា, ធម្មកម្មសញ្ញិតា, សមានសីមាយំ ឋិតតា, សមានសំវាសកតា, កោបេតុកាមតាយ ហត្ថបាសវិជហនន្តិ ឥមានេត្ថ ឆ អង្គានិ. សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ, កិរិយាកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឆន្ទំអទត្វាគមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯកាទសមេ សមគ្គេន សង្ឃេនាតិ សមានសំវាសកេន សមានសីមាយំ ឋិតេន សង្ឃេន សទ្ធិំ ចីវរំ ទត្វា. យថាសន្ថុតន្តិ យោ យោ មិត្តសន្ទិដ្ឋសម្ភត្តវសេន សន្ថុតោ, តស្ស តស្សាតិ អត្ថោ. បាចិត្តិយន្តិ ឯវំ សង្ឃេន សទ្ធិំ សយមេវ សេនាសនបញ្ញាបនាទិវសេន សម្មតស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ ទត្វា បច្ឆា ខីយន្តស្ស វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ.

រាជគហេ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ចីវរំ ទត្វា បច្ឆា ខីយនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ធម្មកម្មេ តិកបាចិត្តិយំ, ចីវរំ ឋបេត្វា អញ្ញំ វិស្សជ្ជិយវេភង្គិយំ បរិក្ខារំ ទត្វា បច្ឆាខីយន្តស្ស ទុក្កដំ, វិស្សជ្ជិយវេភង្គិយោ នាម ឋបេត្វា បញ្ច គរុភណ្ឌានិ អវសេសោ. រាសិវសេន ហិ បញ្ច គរុភណ្ឌានិ វុត្តានិ, តត្ថ អារាមោ អារាមវត្ថូតិ ឯកំ, វិហារោ វិហារវត្ថូតិ ទុតិយំ, មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ ពិម្ពោហនន្តិ តតិយំ, លោហកុម្ភី លោហភាណកំ លោហវារកោ លោហកដាហំ វាសិ បរសុ កុឋារី កុទាលោ និខាទនន្តិ ចតុត្ថំ, វល្លិ វេឡុ មុញ្ជំ បព្ពជំ តិណំ មត្តិកា ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌន្តិ បញ្ចមំ. ឯតានិ ហិ បញ្ច សង្ឃសន្តកានិ នេវ សង្ឃស្ស, ន គណបុគ្គលានំ វិស្សជ្ជេតុំ វា វិភជិតុំ វា វដ្ដន្តិ, វិស្សជ្ជិតវិភត្តានិបិ សង្ឃិកានេវ ហោន្តិ. ថាវរេន បន ថាវរំ, ឥតរេន ច អកប្បិយេន មហគ្ឃកប្បិយេន វា ឥតរំ សង្ឃស្ស ឧបការំ សល្លក្ខេត្វា កប្បិយបរិវត្តនេន បរិវត្តេតុំ វដ្ដតិ, វរសេនាសនាទីនំ សំរក្ខណត្ថំ លាមកានិ វិស្សជ្ជេតុំ វិស្សជ្ជេត្វា បរិភុញ្ជិតុញ្ច វដ្ដតិ. ឯត្ថ ច បុរិមេសុ តីសុ រាសីសុ អគរុភណ្ឌំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ, ចតុត្ថេ លោហកុម្ភី អរញ្ជរសណ្ឋានំ លោហភាណកំ លោហកដាហន្តិ ឥមានិ តីណិ អន្តមសោ បសតមត្តឧទកគ្គណ្ហនកានិបិ គរុភណ្ឌានិ. លោហវារកោ បន កាឡលោហតម្ពលោហកំសលោហវដ្ដលោហានំ យេន កេនចិ កតោ សីហឡទីបេ បាទគ្គណ្ហនកោ ភាជេតព្ពោ, បាទោ ច នាម មគធនាឡិយា បញ្ចនាឡិមត្តំ គណ្ហាតិ, តតោ អតិរេកំ គរុភណ្ឌំ, ឥមានិ តាវ បាឡិយំ អាគតានិ លោហភាជនានិ.

បាឡិយំ បន អនាគតានិបិ ភិង្គារបដិគ្គហឧឡុង្កទព្ពិកដច្ឆុបាតិ តដ្ដកសរកសមុគ្គអង្គារកបល្លធូមកដច្ឆុអាទីនិ ខុទ្ទកានិបិ គរុភណ្ឌានេវ, អយបត្តោ អយថាលកំ តម្ពលោហថាលកន្តិ ឥមានិ បន ភាជនីយានិ, កំសលោហវដ្ដលោហភាជនវិកតិ សង្ឃិកបរិភោគេន វា គិហិវិកដា វា វដ្ដតិ, បុគ្គលិកបរិភោគេន ន វដ្ដតិ. ឋបេត្វា បន តំ ភាជនវិកតិំ អញ្ញស្មិម្បិ កប្បិយលោហភណ្ឌេ អញ្ជនី អញ្ជនិសលាកា នត្ថុទានំ កណ្ណមលហរណី សូចិ ខុទ្ទកោ បិប្ផលិកោ ខុទ្ទកំ អារកណ្ដកំ កុញ្ចិកា តាឡំ កត្តរយដ្ឋិ វេធកោ ភិន្ទិវាលកោ យថាតថាឃនកតលោហំវិប្បកតលោហភណ្ឌញ្ច សព្ពំ ភាជនីយំ. ធូមនេត្តផាលទីបរុក្ខទីបកបល្លិកឱលម្ពកទីបឥត្ថិបុរិសតិរច្ឆានរូបកានិ បន អញ្ញានិ វា ភិត្តិច្ឆទនកវាដាទីសុ ឧបនេតព្ពានិ, អន្តមសោ លោហខិលកំ ឧបាទាយ សព្ពានិបិ លោហភណ្ឌានិ គរុភណ្ឌានិយេវ, អត្តនា លទ្ធានិ បរិហរិត្វាបិ បុគ្គលិកបរិភោគេន ន បរិភុញ្ជិតព្ពានិ, សង្ឃិកបរិភោគេន វា គិហិវិកដានិ វា វដ្ដន្តិ, តិបុភណ្ឌេបិ ឯសេវ នយោ. ខីរបាសាណមយានិ តដ្ដកសរកាទីនិ គរុភណ្ឌានិយេវ.

ឃដកោ បន តេលភាជនំ វា បាទគ្គណ្ហនកតោ អតិរេកមេវ គរុភណ្ឌំ, សុវណ្ណរជតអារកូដជាតិផលិកភាជនានិ គិហិវិកដានិបិ ន វដ្ដន្តិ. សេនាសនបរិភោគេ បន អាមាសម្បិ អនាមាសម្បិ សព្ពំ វដ្ដតិ.

វាសិយាទីសុ បន យាយ វាសិយា ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនឧច្ឆុតច្ឆនមត្តតោ អញ្ញំ មហាកម្មំ កាតុំ ន សក្កា, អយំ ភាជនីយា. សេសា យេន កេនចិ អាការេន កតា គរុភណ្ឌំ, បរសុ បន អន្តមសោ វេជ្ជានំ សិរាវេធកោបិ គរុភណ្ឌមេវ, តថា កុឋារី. យា បន អាវុធសង្ខេបេន កតា, អយំ អនាមាសា, កុទាលោ ទណ្ឌពន្ធនិខាទនំ វា អគរុភណ្ឌំ នាម នត្ថិ. សម្មុញ្ជនិទណ្ឌខណនកំ បន អទណ្ឌកំ ផលមត្តកមេវ, យំ សក្កា សិបាដិកាយ បក្ខិបិត្វា បរិហរិតុំ, តំ ភាជនីយំ. សិខរម្បិ និខាទនេនេវ សង្គហិតំ, យេហិ មនុស្សេហិ វិហារេ វាសិអាទីនិ ទិន្នានិ ហោន្តិ, តេ ចេ ឃរេ ទឌ្ឍេ វា វិលុត្តេ វា ‘‘ទេថ នោ, ភន្តេ, ឧបក្ខរេ, បុន អាហរិស្សាមា’’តិ វទន្តិ, ទាតព្ពា. សចេ ហរន្តិ, ន វារេតព្ពា, អនាហរន្តាបិ ន ចោទេតព្ពា.

កម្មារតដ្ដការចុន្ទការនឡការមណិការបត្តពន្ធកានំ អធិករណិមុដ្ឋិសណ្ឌាសតុលាទីនិ សព្ពានិ លោហមយានិ ឧបករណានិ សង្ឃេ ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌានិ. តិបុកោដ្ដកសុវណ្ណការចម្មការឧបករណេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ, តិបុកោដ្ដកឧបករណេសុ តិបុច្ឆេទនកសត្ថកំ, សុវណ្ណការឧបករណេសុ សុវណ្ណច្ឆេទនកសត្ថកំ, ចម្មការឧបករណេសុ កតបរិកម្មចម្មច្ឆេទនខុទ្ទកសត្ថន្តិ ឥមានិ ភាជនីយានិ. ន្ហាបិតតុន្នការឧបករណេសុបិ ឋបេត្វា មហាកត្តរិំ មហាសណ្ឌាសំ មហាបិប្ផលិកញ្ច សព្ពំ វដ្ដតិ, ឥតរានិ គរុភណ្ឌានិ.

វល្លិអាទីសុ វេត្តវល្លិអាទិកា យា កាចិ អឌ្ឍពាហុប្បមាណា វល្លិ សង្ឃស្ស ទិន្នា វា តត្ថជាតកា វា រក្ខិតគោបិតាវ គរុភណ្ឌំ, សា សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ សចេ អតិរេកា ហោតិ, បុគ្គលិកកម្មេបិ ឧបនេតុំ វដ្ដតិ, សុត្តមកចិវាកនាឡិកេរហីរចម្មមយា រជ្ជុកា វា យោត្តានិ វា វាកេ ច នាឡិកេរហីរេ ច វដ្ដេត្វា កតា ឯកវដ្ដា វា ទ្វិវដ្ដា វា សង្ឃស្ស សន្តកា គរុភណ្ឌំ. សុត្តំ បន អវដ្ដេត្វា ទិន្នំ មកចិវាកនាឡិកេរហីរា ច ភាជនីយា. យេហិ បនេតានិ រជ្ជុកាទីនិ ទិន្នានិ ហោន្តិ, តេ អត្តនោ ករណីយេន ហរន្តា ន វារេតព្ពា.

យោ កោចិ អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌកមត្តោបិ វេឡុ សង្ឃស្ស ទិន្នោ វា តត្ថជាតកោ វា រក្ខិតគោបិតោ គរុភណ្ឌំ, សោបិ សង្ឃស្ស កម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកោ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ. បាទគ្គណ្ហនកតេលនាឡិ បន កត្តរយដ្ឋិ ឧបាហនទណ្ឌកោ ឆត្តទណ្ឌោ ឆត្តសលាកាតិ ឥទមេត្ថ ភាជនីយភណ្ឌំ, ទឌ្ឍគេហមនុស្សា គណ្ហិត្វា គច្ឆន្តា ន វារេតព្ពា.

មុញ្ជញ្ច បព្ពជញ្ច អវសេសញ្ច ឆទនតិណំ មុដ្ឋិប្បមាណម្បិ ឆទនតិណសង្ខេបគតេសុ តាលបណ្ណាទីសុ យំកិញ្ចិ ឯកបណ្ណម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នំ វា តត្ថជាតកំ វា ពហិអារាមេ សង្ឃិកេ តិណវត្ថុស្មិំ ជាតកំ វា រក្ខិតគោបិតំ គរុភណ្ឌំ, តម្បិ សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកំ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ. ទឌ្ឍគេហមនុស្សា គហេត្វា គច្ឆន្តា ន វារេតព្ពា, អដ្ឋង្គុលប្បមាណោបិ រិត្តកបោត្ថកោ គរុភណ្ឌមេវ.

មត្តិកា បកតិមត្តិកា វា ហោតុ បញ្ចវណ្ណា វា សុធា វា សជ្ជុរសកង្គុដ្ឋសិលេសាទីសុ វា យំកិញ្ចិ ទុល្លភដ្ឋានេ អានេត្វា វា ទិន្នំ តត្ថជាតកំ វា រក្ខិតគោបិតំ តាលបក្កមត្តំ គរុភណ្ឌំ ហោតិ, តម្បិ សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកំ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ. ហិង្គុហិង្គុលកហរិតាលមនោសិលញ្ជនាទីនិ បន ភាជនីយានិ.

ទារុភណ្ឌេ យោ កោចិ វេឡុម្ហិ វុត្តប្បមាណោ ទារុភណ្ឌកោ សង្ឃស្ស ទិន្នោ វា តត្ថជាតកោ វា រក្ខិតគោបិតោ គរុភណ្ឌំ, អបិ ច សព្ពាបិ ទារុវេឡុចម្មបាសាណាទិវិកតិ ទារុភណ្ឌេន សង្គហិតា, តត្ថ មញ្ចបីឋេហិ អសង្គហិតានិ អាសន្ទិកាទីនិ អន្តមសោ ចោឡេន វា បលាលេហិ វា បណ្ណេហិ វា កតបីឋំ ឧបាទាយ សព្ពានិ អាសនានិ.

វង្កផលកំ ទីឃផលកំ ចីវរធោវនផលកំ ឃដ្ដនផលកំ ឃដ្ដនមុគ្គរោ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនគណ្ឋិកា ទណ្ឌមុគ្គរោ នាវា អម្ពណំ រជនទោណិ ឧទកបដិច្ឆកោ ទារុមយោ វា ទន្តមយោ វា វេឡុមយោ វា សបាទកោបិ អបាទកោបិ សមុគ្គោ មញ្ជូសា បាទគ្គណ្ហនកតោ អតិរេកប្បមាណោ ករណ្ឌោ ឧទកទោណិ ឧទកកដាហំ ឧឡុង្កោ កដច្ឆុបានីយសរាវំ បានីយសង្ខោតិ ឯតេសុ យំកិញ្ចិ សង្ឃេ ទិន្នំ គរុភណ្ឌំ. សង្ខថាលកំ បន ភាជនីយំ, តថា ទារុមយោ ឧទកតុម្ពោ.

បាទកថលិកមណ្ឌលំ ទារុមយំ វា ហោតុ ចោឡបណ្ណាទិមយំ វា សព្ពំ គរុភណ្ឌំ. អាធារកោ បត្តបិធានំ តាលវណ្ដំ ពីជនី ចង្កោដកំ បច្ឆិ យដ្ឋិសម្មុញ្ជនី មុដ្ឋិសម្មុញ្ជនីតិ ឯតេសុបិ យំកិញ្ចិ ខុទ្ទកំ វា មហន្តំ វា ទារុវេឡុបណ្ណចម្មាទីសុ យេន កេនចិ កតំ គរុភណ្ឌមេវ.

ថម្ភតុលាសោបានផលកាទីសុ យំកិញ្ចិ ទារុមយំ វា បាសាណមយំ វា គេហសម្ភារូបគំ យោ កោចិ កដសារកោ យំកិញ្ចិ ភូមត្ថរណំ យំកិញ្ចិ អកប្បិយចម្មំ, សព្ពំ សង្ឃិកំ គរុភណ្ឌំ, ភូមត្ថរណំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯឡកចម្មំ បន បច្ចត្ថរណគតិកំ ហោតិ, តម្បិ គរុភណ្ឌមេវ, កប្បិយចម្មានិ ភាជនីយានិ, កុរុន្ទិយំ បន សព្ពំ មញ្ចប្បមាណំ ចម្មំ គរុភណ្ឌន្តិ វុត្តំ.

ឧទុក្ខលំ មុសលំ សុប្បំ និសទំ និសទបោតោ បាសាណទោណិ បាសាណកដាហំ សព្ពំ កសិភណ្ឌម្បិ គរុភណ្ឌំ, សព្ពំ ចក្កយុត្តយានំ គរុភណ្ឌមេវ. មញ្ចបីឋានំ បាទា ច អដនិយោ ច វាសិបរសុអាទីនំ ទណ្ឌា ចាតិ ឯតេសុ យំកិញ្ចិ អនិដ្ឋិតំ ភាជនីយំ, តច្ឆិតមដ្ឋំ បន គរុភណ្ឌំ ហោតិ, អនុញ្ញាតវាសិយា ទណ្ឌោ ឆត្តំ មុដ្ឋិបណ្ណំ កត្តរយដ្ឋិ ឧបាហនា អរណិសហិតំ ធម្មករណោ បាទគ្គណ្ហនកតោ អនតិរិត្តំ អាមលកតុម្ពំ អាមលកឃដោ លាពុកតុម្ពំ លាពុកឃដោ វិសាណតុម្ពន្តិ សព្ពមេតំ ភាជនីយំ, តតោ បរំ គរុភណ្ឌំ.

ហត្ថិទន្តោ វា យំកិញ្ចិ វិសាណំ វា អតច្ឆិតំ យថាគតមេវ ភាជនីយំ, តេហិ កតមញ្ចបីឋបាទាទីសុ បុរិមសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. តច្ឆិតនិដ្ឋិតោបិ ហិង្គុករណ្ឌកោ អញ្ជនិករណ្ឌកោ គណ្ឋិកា វិធោ អញ្ជនី អញ្ជនិសលាកា ឧទកបុញ្ឆនីតិ ឥទំ សព្ពំ ភាជនីយមេវ.

មត្តិកាភណ្ឌេ សព្ពំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ ឃដបិឋរាទិកុលាលភាជនំ, បត្តកដាហំ អង្គារកដាហំ ធូមទានកំ ទីបរុក្ខកោ ទីបកបល្លិកា ចយនិដ្ឋកា ឆទនិដ្ឋកា ថុបិកាតិ សព្ពំ គរុភណ្ឌំ, ឯតេសុ បន វុត្តនយេសុ គរុភណ្ឌេសុ យំកិញ្ចិ វេឡុអាទិំ អត្តនោ អត្ថាយ គណ្ហន្តេន សមកំ វា អតិរេកំ វា ផាតិកម្មំ កត្វា គហេតព្ពំ. បាទគ្គណ្ហនកតោ អនតិរិត្តប្បមាណោ បន ឃដកោ បត្តោ ថាលកំ កញ្ចនកោ កុណ្ឌិកាតិ ឥទមេត្ថ ភាជនីយំ, យថា ច មត្តិកាភណ្ឌេ ឯវំ លោហភណ្ឌេបិ កុណ្ឌិកា ភាជនីយកោដ្ឋាសមេវ ភជតិ. ឥតិ យំ ភាជនីយំ វិស្សជ្ជនីយម្បិ តំ ឯវំ វិស្សជ្ជិយវេភង្គិយសង្ខាតំ អញ្ញំ បរិក្ខារំ ទត្វា ខីយន្តស្ស ទុក្កដំ, ឥតរំ បន ទាតុមេវ ន វដ្ដតិ. ឥស្សរវតាយ ទេន្តោ ថុល្លច្ចយំ អាបជ្ជតិ, ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោ. យថា ច អញ្ញំ បរិក្ខារំ ទត្វា ខីយន្តស្ស ទុក្កដំ, តថា សង្ឃេន អសម្មតស្ស ចីវរំ វា អញ្ញំ វា បរិក្ខារំ ទត្វា ខីយន្តស្ស ទុក្កដមេវ, អនុបសម្បន្នេ សព្ពត្ថ តិកទុក្កដំ. បកតិយា បន ឆន្ទាទិវសេន (បាចិ. ៤៨៨) ករោន្តំ ទិស្វា ‘‘កោ អត្ថោ តស្ស ទិន្នេន, លទ្ធាបិ វិនិបាតេស្សតិ, ន សម្មា ឧបនេស្សតី’’តិ ខីយន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧបសម្បន្នតា, ធម្មេន លទ្ធសម្មុតិតា, សង្ឃេន សទ្ធិំ វិកប្បនុបគចីវរទានំ, បច្ឆា ខីយិតុកាមតាយ ខីយនាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វាទសមេ សព្ពំ តិំសកកណ្ឌេ បរិណាមនសិក្ខាបទេ វុត្តនយមេវ. អយមេវ ហិ វិសេសោ, តត្ថ អត្តនោ បរិណាមិតត្តា និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, ឥធ បុគ្គលស្ស បរិណាមិតត្តា សុទ្ធិកបាចិត្តិយន្តិ.

បរិណាមនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ.