៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

សប្បាណកវគ្គស្ស បឋមេ បាណោតិ តិរច្ឆានគតបាណោ អធិប្បេតោ. តំ ខុទ្ទកម្បិ មហន្តម្បិ មារេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ, មហន្តេ បន ឧបក្កមមហន្តតាយ អកុសលំ មហន្តំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ បាណំ ជីវិតា វោរោបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, បាណេ វេមតិកស្ស, អបាណេ បាណសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. អបាណសញ្ញិស្ស, អសញ្ចិច្ច, អជានន្តស្ស, នមរណាធិប្បាយស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សេសំ មនុស្សវិគ្គហេ វុត្តនយមេវាតិ.

សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ សប្បាណកន្តិ យេ បាណកា បរិភោគេន មរន្តិ, តេហិ សប្បាណកំ, តាទិសញ្ហិ ជានំ បរិភុញ្ជន្តស្ស បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសមេត្ថ សិញ្ចនសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ យថាធម្មន្តិ យោ យស្ស អធិករណស្ស វូបសមាយ ធម្មោ វុត្តោ, តេនេវ ធម្មេន. និហតាធិករណន្តិ និហតំ អធិករណំ, សមថក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៨៥ អាទយោ) សត្ថារា វុត្តធម្មេនេវ វូបសមិតន្តិ អត្ថោ, វូបសមននយំ បនស្ស អធិករណសមថេសុ ទស្សយិស្សាម. បុនកម្មាយ ឧក្កោដេយ្យាតិ តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ (បាចិ. ៣៩៤) វទន្តោ បុនករណត្ថាយ ឧច្ចាលេយ្យ. យថាឋិតភាវេន បតិដ្ឋាតុំ ន ទទេយ្យ, តស្សេវំ ករោន្តស្ស បាចិត្តិយំ. យំ បន ធម្មេន អធិករណំ និហតំ, តំ សុនិហតមេវ. សចេ វិប្បកតេ កម្មេ បដិក្កោសតិ, តំ សញ្ញាបេត្វា កាតព្ពំ. ឥតរថា កម្មញ្ច កុប្បតិ, ការកានញ្ច អាបត្តិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ឧក្កោដនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ធម្មកម្មេ វេមតិកស្ស, អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ឧភយេសុ អធម្មកម្មសញ្ញិស្ស, ‘‘អធម្មេន វា វគ្គេន វា អកម្មារហស្ស វា កម្មំ កត’’ន្តិ ជានន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. យថាធម្មំ និហតភាវោ, ជាននា, ឧក្កោដនាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

ឧក្កោដនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ ទុដ្ឋុល្លន្តិ សង្ឃាទិសេសំ អធិប្បេតំ, តំ យេន កេនចិ ឧបាយេន ញត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្ស បាចិត្តិយំ. សចេបិ ‘‘ន ទានិ នំ កស្សចិ ភិក្ខុនោ អារោចេស្សាមី’’តិ ធុរំ និក្ខិបិត្វា បច្ឆា អារោចេតិ, បាចិត្តិយំ, អាបជ្ជិត្វាវ អារោចេស្សតិ. សចេ បន ឯវំ ធុរំ និក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទនត្ថមេវ អញ្ញស្ស អារោចេតិ, សោបិ អញ្ញស្សាតិ ឯតេនុបាយេន សមណសតម្បិ អាបជ្ជតិយេវ តាវ, យាវ កោដិ ន ឆិជ្ជតិ. កថំ បន កោដិ ឆិជ្ជតិ? សចេ ហិ អាបន្នោ ឯកស្ស អារោចេតិ, សោបិ អញ្ញស្ស អារោចេតិ, សោ និវត្តិត្វា យេនស្ស អារោចិតំ, តស្សេវ អារោចេតិ, ឯវំ តតិយេន បុគ្គលេន ទុតិយស្ស អារោចិតេ កោដិ ឆិន្នា ហោតិ.

សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិបដិច្ឆាទនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ទុដ្ឋុល្លាយ អាបត្តិយា អាទិបទេ បាចិត្តិយំ, ឥតរេសុ ទ្វីសុ ទុក្កដំ, អទុដ្ឋុល្លាយ តិកទុក្កដំ, អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លេ វា អទុដ្ឋុល្លេ វា អជ្ឈាចារេ ទុក្កដមេវ. ‘‘សង្ឃស្ស ភណ្ឌនាទីនិ ភវិស្សន្តី’’តិ (បាចិ. ៤០១) វា ‘‘អយំ កក្ខឡោ ផរុសោ ជីវិតន្តរាយំ វា ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ វា ករិស្សតី’’តិ វា អនារោចេន្តស្ស, បតិរូបំ ភិក្ខុំ អបស្សតោ, ន ឆាទេតុកាមស្ស, ‘‘បញ្ញាយិស្សតិ សកេន កម្មេនា’’តិ អនារោចេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លាបត្តិជាននំ, ‘‘បដិច្ឆាទេតុកាមតាយ នារោចេស្សាមី’’តិ ធុរនិក្ខេបោតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ សមនុភាសនសអសានេវាតិ.

ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ ឩនវីសតិវស្សន្តិ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ. ឧបសម្បាទេយ្យាតិ ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា ឧបសម្បាទេយ្យ. សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោតិ ជានន្តេនាបិ អជានន្តេនាបិ ឧបសម្បាទិតោ អនុបសម្បន្នោវ. សចេ បន សោ ទសវស្សច្ចយេន អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតិ, តញ្ចេ មុញ្ចិត្វា គណោ បូរតិ, សូបសម្បន្នោ. សោបិ យាវ ន ជានាតិ, តាវ តស្ស នេវ សគ្គន្តរាយោ ន មោក្ខន្តរាយោ, ញត្វា បន បុន ឧបសម្បជ្ជិតព្ពំ. តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហាតិ ឋបេត្វា ឧបជ្ឈាយំ អវសេសា គារយ្ហា ហោន្តិ, សព្ពេ ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តិ. ឥទំ តស្មិំ បាចិត្តិយន្តិ យោ បន ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា ឧបសម្បាទេតិ, តស្មិំយេវ បុគ្គលេ ឥទំ បាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ. តស្មា យោ ‘‘ឯវំ ឧបសម្បាទេស្សាមី’’តិ គណំ វា អាចរិយំ វា បត្តំ វា ចីវរំ វា បរិយេសតិ, សីមំ វា សម្មន្នតិ (បាចិ. ៤០៤), ឧទកុក្ខេបំ វា បរិច្ឆិន្ទតិ, សោ ឯតេសុ សព្ពកិច្ចេសុ ញត្តិយា, ទ្វីសុ ច កម្មវាចាសុ ទុក្កដានិ អាបជ្ជិត្វា កម្មវាចាបរិយោសានេ បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ.

រាជគហេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ ឩនវីសតិវស្សំ ឧបសម្បាទនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឩនវីសតិវស្សេ វេមតិកស្ស, បរិបុណ្ណវីសតិវស្សេ ឩនកសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. ឧភយត្ថ បរិបុណ្ណសញ្ញិស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឩនវីសតិវស្សតា, ឩនកសញ្ញិតា, ឧបសម្បាទនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ យេ រាជានំ វា វញ្ចេត្វា សុង្កំ វា បរិហរិតុកាមា ចោរា កតកម្មា ចេវ អកតកម្មា ច មគ្គប្បដិបន្នា, តេសុ ឥធ ថេយ្យសត្ថសញ្ញិនោ តស្ស ថេយ្យសត្ថភាវំ ញត្វា តេន សទ្ធិំ សំវិធាយ គច្ឆន្តស្ស សំវិធានេ ច គមនេ ច ឱវាទវគ្គេ វុត្តនយេន អាបត្តិវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, មនុស្សេសុ អសំវិទហន្តេសុ សយមេវ សំវិទហិត្វា គច្ឆន្តស្ស, ថេយ្យសត្ថេ វេមតិកស្ស, អថេយ្យសត្ថេ ថេយ្យសត្ថសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អថេយ្យសត្ថសញ្ញិស្ស, អសំវិទហិត្វា វា កាលវិសង្កេតេន វា, អាបទាសុ វា, គច្ឆន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ថេយ្យសត្ថភាវោ, ជាននំ, សំវិធានំ, អវិសង្កេតេន គមនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសមេត្ថ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធានសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

សំវិធានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ សគ្គមោក្ខានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា, តេ កម្មកិលេសវិបាកឧបវាទបញ្ញត្តិវីតិក្កមនវសេន បញ្ចវិធា. តេសុ មុទុកានំ អត្ថរណាទីនំ ផស្សោ វិយ ឥត្ថិសម្ផស្សោបិ វដ្ដតីតិ មេថុនវីតិក្កមនេ ទោសំ អទិស្វា បញ្ញត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកេ សន្ធាយ ‘‘យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’’តិ វុត្តំ. អនេកបរិយាយេនាតិ ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា’’តិអាទីហិ (ម. និ. ២.៤២; បាចិ. ៤១៧; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៤៧) នេកេហិ ការណេហិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហីតិ យេ បស្សន្តិ វា សុណន្តិ វា, តេហិ តិក្ខត្តុំ ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘មា អាយស្មា ឯវំ អវច…បេ… អលញ្ច បន តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ, សុត្វា អវទន្តានម្បិ ទុក្កដំ. បុន សង្ឃមជ្ឈម្បិ អាកឌ្ឍិត្វា តថេវ វត្តព្ពោ, តត្រាបិ តស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជនេ, ឥតរេសញ្ច អវចនេ ទុក្កដមេវ. ឯវម្បិ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តោ បុន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន យាវតតិយំ សមនុភាសិតព្ពោ, អថស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជតោ បុន ញត្តិយា ច ទ្វីហិ ច កម្មវាចាហិ ទុក្កដំ, កម្មវាចាបរិយោសានេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ អរិដ្ឋំ អារព្ភ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដំ. អសមនុភាសិយមានស្ស, បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ធម្មកម្មតា, សមនុភាសនា, អប្បដិនិស្សជ្ជនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ សមនុភាសនសទិសានេវាតិ.

អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ តថាវាទិនាតិ ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្ម’’ន្តិអាទិវាទិនា. អកតានុធម្មេនាតិ អនុធម្មោ វុច្ចតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ វា អប្បដិកម្មេ វា បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ វា ធម្មេន វិនយេន ឧក្ខិត្តកស្ស អនុលោមវត្តំ ទិស្វា កតឱសារណា, សោ ឱសារណសង្ខាតោ អនុធម្មោ យស្ស ន កតោ, អយំ អកតានុធម្មោ នាម, តាទិសេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. សម្ភុញ្ជេយ្យ វាតិ អាមិសសម្ភោគំ វា ធម្មសម្ភោគំ វា ករេយ្យ. សំវសេយ្យ វាតិ ឧបោសថាទិកំ សង្ឃកម្មំ ករេយ្យ. សហ វា សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ នានូបចារេបិ ឯកច្ឆន្នេ និបជ្ជេយ្យ. តត្ថ អាមិសបរិភោគេ ឯកប្បយោគេន ពហូបិ ទទតោ វា គណ្ហតោ វា ឯកំ បាចិត្តិយំ, វិច្ឆិន្ទនេ សតិ បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ. ធម្មសម្ភោគេ បទាទីហិ ឧទ្ទិសន្តស្ស វា ឧទ្ទិសាបេន្តស្ស វា បទសោធម្មេ វុត្តនយេន, សំវាសេ កម្មបរិយោសានវសេន, សហសេយ្យាយ ឯកស្មិំ និបន្នេ ឥតរស្ស និបជ្ជនប្បយោគវសេន អាបត្តិបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ អរិដ្ឋេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ សម្ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឧក្ខិត្តកេ វេមតិកស្ស, អនុក្ខិត្តកេ ឧក្ខិត្តកសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. ឧភោសុ អនុក្ខិត្តកសញ្ញិស្ស, ‘‘ឱសារិតោ’’តិ វា ‘‘តំ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សដ្ឋោ’’តិ វា ជានន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អកតានុធម្មតា, ជាននា, សម្ភោគាទិករណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ សមណុទ្ទេសោតិ សាមណេរោ. ចរាតិ គច្ឆ. បិរេតិ បរ អមាមក. វិនស្សាតិ នស្ស, យត្ថ តំ ន បស្សាម, តត្ថ គច្ឆាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថានាសិតន្តិឯត្ថ សំវាសនាសនា លិង្គនាសនា ទណ្ឌកម្មនាសនាតិ តិស្សោ នាសនា. តត្ថ អាបត្តិយា អទស្សនាទីសុ ឧក្ខេបនា សំវាសនាសនា នាម. ទូសកោ នាសេតព្ពោ (បារា. ៦៦), មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថាតិ (ចូឡវ. ១៩៣; បារា. ៣៨៤) អយំ លិង្គនាសនា នាម. ‘‘អជ្ជតគ្គេ តេ, អាវុសោ សមណុទ្ទេស, ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. ៤២៩) អយំ ទណ្ឌកម្មនាសនា នាម, អយំ ឥធាធិប្បេតា. តេន វុត្តំ ‘‘តថានាសិត’’ន្តិ. ឧបលាបេយ្យាតិ ‘‘បត្តំ វា ចីវរំ វា ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា ទស្សាមី’’តិ សង្គណ្ហេយ្យ. ឧបដ្ឋាបេយ្យាតិ ចុណ្ណមត្តិកាទីនិ សាទិយន្តោ តេន អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ ការាបេយ្យ. សម្ភោគសហសេយ្យា អនន្តរសិក្ខាបទេ វុត្តនយា ឯវ, តស្មា អាបត្តិបរិច្ឆេទោបេត្ថ តស្មិំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ កណ្ដកសមណុទ្ទេសឧបលាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសំ អរិដ្ឋសិក្ខាបទេ វុត្តសទិសមេវាតិ.

កណ្ដកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.