៥. អចេលកវគ្គោ

១. អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អចេលកវគ្គស្ស បឋមេ ឯតេសំ អចេលកាទីនំ អញ្ញតិត្ថិយានំ យំកិញ្ចិ អាមិសំ ឯកប្បយោគេន ទេន្តស្ស ឯកំ បាចិត្តិយំ, អវច្ឆិន្ទិត្វា អវច្ឆិន្ទិត្វា ទេន្តស្ស បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ.

វេសាលិយំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អារព្ភ បរិព្ពាជិកាយ ទ្វេ បូវេ ទានវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឧទកទន្តបោនំ ទេន្តស្ស, អតិត្ថិយេ តិត្ថិយសញ្ញិស្ស, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អតិត្ថិយេ អតិត្ថិយសញ្ញិស្ស, អនុបសម្បន្នេន ទាបេន្តស្ស, តេសំ សន្តិកេ ភាជនំ និក្ខិបិត្វា ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ ភណន្តស្ស, តេសំ វា និក្ខិត្តភាជនេ ទេន្តស្ស, ពាហិរលេបំ ទេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អញ្ញតិត្ថិយតា, អននុញ្ញាតតា, អជ្ឈោហរណីយំ អជ្ឈោហរណត្ថាយ សហត្ថា អនិក្ខិត្តភាជនេ ទានន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានីតិ.

អចេលកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ ទាបេត្វា វា អទាបេត្វា វាតិ យំកិញ្ចិ អាមិសំ ទាបេត្វា វា ន ទាបេត្វា វា. ឧយ្យោជេយ្យាតិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសនកីឡនរហោនិសជ្ជាទីនិ កត្តុកាមោ ‘គច្ឆា’តិអាទីនិ វត្វា ឧយ្យោជេយ្យ. ឯតទេវាតិ ឯតំ អនាចារមេវ បច្ចយំ ករិត្វា, ន អញ្ញំ បតិរូបំ ការណំ. បាចិត្តិយន្តិ ឧយ្យោជនមត្តេ តាវ ទុក្កដំ, យទា បនស្ស សោ ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា ឯកេន បាទេន វិជហតិ, អបរំ ទុក្កដំ, ទុតិយេន វិជហិតេ បាចិត្តិយំ. ឯត្ថ ច ទស្សនូបចារស្ស អជ្ឈោកាសេ ឋត្វា ទ្វាទសហត្ថប្បមាណំ, តថា សវនូបចារស្ស. សចេ បន អន្តរា កុដ្ដទ្វារបាការាទយោ ហោន្តិ, តេហិ អន្តរិតភាវោយេវ ឧបចារាតិក្កមោ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ឧយ្យោជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, ឧយ្យោជនាណត្តិកាយ សាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ, ឧភិន្នម្បិ កលិសាសនារោបនេ ទុក្កដមេវ, ‘‘ឧភោ ឯកតោ ន យាបេស្សាមា’’តិ ឯវមាទីហិ បតិរូបការណេហិ ឧយ្យោជេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អនាចារំ អាចរិតុកាមតា, តទត្ថមេវ ឧបសម្បន្នស្ស ឧយ្យោជនំ, ឯវំ ឧយ្យោជិតស្ស ឧបចារាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានីតិ.

ឧយ្យោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ សហ ឧភោហិ ជនេហីតិ សភោជនំ, តស្មិំ សភោជនេ. អថ វា សភោជនេតិ សភោគេ, រាគបរិយុដ្ឋិតបុរិសស្ស ហិ ឥត្ថី ភោគោ, ឥត្ថិយា ច បុរិសោ, តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘ឥត្ថី ចេវ ហោតិ, បុរិសោ ចា’’តិអាទិ (បាចិ. ២៨១) វុត្តំ. អនុបខជ្ជ និសជ្ជំ កប្បេយ្យាតិ អនុបវិសិត្វា និសីទេយ្យ, យំ តស្មិំ កុលេ សយនិឃរំ, តស្ស មហាចតុស្សាលាទីសុ កតស្ស មហល្លកស្ស បិដ្ឋសង្ឃាដតោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា អន្តោសយនស្ស អាសន្នេ ឋានេ, ខុទ្ទកស្ស វា វេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា និសីទេយ្យាតិ អត្ថោ, ឯវំ និសិន្នស្ស បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ អនុបខជ្ជ និសជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អសយនិឃរេ សយនិឃរសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. នសយនិឃរសញ្ញិស្ស, វុត្តលក្ខណំ បទេសំ អនតិក្កមិត្វា និសិន្នស្ស, ភិក្ខុស្មិំ ទុតិយកេ សតិ, ឧភោសុ និក្ខន្តេសុ វា, វីតរាគេសុ វា និសីទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អវីតរាគជាយម្បតិកានំ សន្និហិតតា, សយនិឃរតា, ទុតិយស្ស ភិក្ខុនោ អភាវោ, អនុបខជ្ជ និសីទនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកសទិសានីតិ.

សភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. រហោបដិច្ឆន្ន-រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថបញ្ចមានិ សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ បដិច្ឆន្នាសនេ ច, រហោ ច និសជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តានិ, សាធារណបញ្ញត្តិយោ, ឯតេសម្បិ សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកសទិសានេវ. សេសោ កថានយោ អនិយតទ្វយេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

រហោបដិច្ឆន្ន-រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ និមន្តិតោតិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តិតោ. សភត្តោ សមានោតិ តេនេវ និមន្តនភត្តេន សភត្តោ សមានោ. សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆាតិ អន្តោឧបចារសីមាយ ទស្សនូបចារេ ភិក្ខុំ ទិស្វា យំ សក្កា ហោតិ បកតិវចនេន អាបុច្ឆិតុំ, តាទិសំ ‘‘អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ឃរំ គច្ឆាមី’’តិ វា ‘‘ចារិត្តំ អាបជ្ជាមី’’តិ វា ឦទិសេន វចនេន អនាបុច្ឆិត្វា. បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វាតិ យេន ភត្តេន និមន្តិតោ, តស្មិំ ភុត្តេ វា អភុត្តេ វា. កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យាតិ យស្មិំ កុលេ និមន្តិតោ, តតោ អញ្ញានិ កុលានិ បវិសេយ្យ. អញ្ញត្រ សមយា បាចិត្តិយន្តិ សចេ សោ ភិក្ខុ វុត្តលក្ខណំ ទុវិធម្បិ សមយំ ឋបេត្វា អវីតិវត្តេ មជ្ឈន្ហិកេ អញ្ញំ កុលំ បវិសតិ, អថស្ស ឃរូបចារោក្កមនេ ទុក្កដំ, បឋមបាទេន ឧម្មារំ អតិក្កមន្តស្ស អបរម្បិ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទេន អតិក្កមេ បាចិត្តិយំ.

រាជគហេ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចារិត្តាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘សន្តំ ភិក្ខុំ, អនាបុច្ឆា, បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ, អញ្ញត្រ សមយា’’តិ អយមេត្ថ ចតុព្ពិធា អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អនិមន្តិតេ និមន្តិតសញ្ញិស្ស, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. តស្មិំ អនិមន្តិតសញ្ញិស្ស, សមយេ សន្តំ ភិក្ខុំ អាបុច្ឆិត្វា, អសន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆិត្វា បវិសតោ, អញ្ញស្ស ឃរេន វា ឃរូបចារេន វា មគ្គោ ហោតិ, តេន គច្ឆតោ, អន្តរារាមភិក្ខុនុបស្សយតិត្ថិយសេយ្យបដិក្កមនភត្តិយឃរានិ គច្ឆតោ, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តនសាទិយនំ, សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆនា, ភត្តិយឃរតោ អញ្ញឃរប្បវិសនំ, មជ្ឈន្ហិកានតិក្កមោ, សមយស្ស វា អាបទានំ វា អភាវោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយន្តិ.

ចារិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ ចតុមាសប្បច្ចយបវារណាតិ ចត្តារោ មាសេ គិលានប្បច្ចយបវារណា, សព្ពញ្ចេតំ វត្ថុវសេន វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – ចតុមាសបវារណា វា ហោតុ, បុនបវារណា វា, និច្ចបវារណា វា, សព្ពាបិ សាទិតព្ពា, ‘‘ឥទានិ មម រោគោ នត្ថី’’តិ ន បដិក្ខិបិតព្ពា, ‘‘រោគេ បន សតិ វិញ្ញាបេស្សាមី’’តិ អធិវាសេតព្ពាតិ. តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យាតិ ឯត្ថ សចេ តត្ថ រត្តីហិ វា ភេសជ្ជេហិ វា បរិច្ឆេទោ កតោ ហោតិ ‘‘ឯត្តកាយេវ រត្តិយោ, ឯត្តកានិ វា ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតព្ពានី’’តិ, អថ តតោ រត្តិបរិយន្តតោ វា ភេសជ្ជបរិយន្តតោ វា ឧត្តរិ, ន ភេសជ្ជករណីយេន វា ភេសជ្ជំ, អញ្ញភេសជ្ជករណីយេន វា អញ្ញំ ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេន្តស្ស បាចិត្តិយំ.

សក្កេសុ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ភេសជ្ជវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, នតតុត្តរិ តតុត្តរិសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. នតតុត្តរិ នតតុត្តរិសញ្ញិស្ស, យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ, តតោ អញ្ញេហិ វា អធិកតរេហិ វា អត្ថេ សតិ, យាសុ ច រត្តីសុ បវារិតោ, តា អតិក្កមិត្វាបិ អត្ថេ សតិ យថាភូតំ អាចិក្ខិត្វា វិញ្ញាបេន្តស្ស, យេ ច ញាតកេ វា បុគ្គលិកប្បវារណាយ បវារិតេ វា អបរិយន្តបវារណាយ វា បវារិតេ, អញ្ញស្ស វា អត្ថាយ, អត្តនោ វា ធនេន វិញ្ញាបេន្តិ, តេសំ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សង្ឃបវារណតា, តតោ ភេសជ្ជវិញ្ញត្តិ, អគិលានតា, បរិយន្តាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ សញ្ចរិត្តសទិសានីតិ.

មហានាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ឧយ្យុត្តន្តិ កតឧយ្យោគំ, គាមតោ និក្ខន្តន្តិ អត្ថោ. សេនន្តិ ចតុរង្គិនិំ. អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយាតិ តថារូបេ ការណេ អសតិ កេវលំ សេនំ ទស្សនត្ថាយ គច្ឆតោ បទេ បទេ ទុក្កដំ, ទស្សនូបចារេ ឋត្វា បស្សតោ បាចិត្តិយំ. ទស្សនូបចារោ នាម យត្ថ ឋិតោ បស្សតិ, តំ បន វិជហិត្វា បុនប្បុនំ បស្សតោ បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ សេនាទស្សនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ តថារូបប្បច្ចយា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ហត្ថិអាទីសុ ឯកមេកំ ទស្សនាយ គមនេ វុត្តនយេនេវ ទុក្កដំ, តថា អនុយ្យុត្តេ ឧយ្យុត្តសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អនុយ្យុត្តសញ្ញិនោ បន, អារាមេ ឋត្វា អត្តនោ ឋិតោកាសំ អាគតំ, បដិបថំ អាគច្ឆន្តញ្ច បស្សតោ, តថារូបប្បច្ចយេ, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧយ្យុត្តសេនំ ទស្សនត្ថាយ គមនំ, អនុញ្ញាតោកាសតោ អញ្ញត្រ ទស្សនំ, តថារូបប្បច្ចយស្ស អាបទាយ វា អភាវោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានិ, ឥទំ បន លោកវជ្ជំ, អកុសលចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ តតោ ចេ ឧត្តរីតិ តិរត្តតោ ឧត្តរិ ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ សេនាយ តិដ្ឋតុ វា និសីទតុ វា សយតុ វា, សចេបិ អាកាសេ ឥទ្ធិយា កញ្ចិ ឥរិយាបថំ កប្បេតិ, បាចិត្តិយមេវ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ អតិរេកតិរត្តំ សេនាយ វសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកតិរត្តេ អតិរេកសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ឩនកសញ្ញិស្ស, តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសតោ, គិលានស្ស វា គិលានករណីយេន វា វសតោ, បដិសេនារុទ្ធាយ សេនាយ, កេនចិ បលិពុទ្ធស្ស, អាបទាសុ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. តិរត្តាតិក្កមោ, សេនាយ សូរិយស្ស អត្ថង្គមោ, គិលានតាទីនំ អភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានេវាតិ.

សេនាវាសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា ឯត្ថ យុជ្ឈន្តីតិ ឧយ្យោធិកំ, សម្បហារដ្ឋានស្សេតំ នាមំ. ពលស្ស អគ្គំ ជានន្តិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គំ, ពលគណនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. សេនាយ វិយូហំ សេនាព្យូហំ, សេនានិវេសស្សេតំ នាមំ. អនីកស្ស ទស្សនំ អនីកទស្សនំ. អនីកំ នាម ‘‘ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី, តិបុរិសោ អស្សោ, ចតុប្បុរិសោ រថោ’’តិឥមិនា (បាចិ. ៣១៤) លក្ខណេន តយោ ហត្ថី បច្ឆិមកំ ហត្ថានីកំ, អស្សានីករថានីកេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចត្តារោ បន អាវុធហត្ថា បុរិសា បច្ឆិមកំ បត្តានីកំ. ឯតេសុ យំកិញ្ចិ ទស្សនាយ គច្ឆតោ បទេ បទេ ទុក្កដំ, ទស្សនូបចារេ ឋត្វា បស្សតោ បាចិត្តិយំ, ឧបចារំ បន វិជហិត្វា បុនប្បុនំ បស្សតោ បយោគេ បយោគេ បាចិត្តិយំ. សេសំ ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, អាបត្តិភេទោ បនេត្ថ នត្ថេវាតិ.

ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អចេលកវគ្គោ បញ្ចមោ.