៥. បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ ភុត្តាវីតិ ភុត្តវា, យេន បញ្ចន្នំ ភោជនានំ សាសបមត្តម្បិ អជ្ឈោហរិតំ, សោ ឯវំ វុច្ចតិ. បវារិតោតិ ‘‘អសនំ បញ្ញាយតិ, ភោជនំ បញ្ញាយតិ, ហត្ថបាសេ ឋិតោ អភិហរតិ, បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតី’’តិ (បាចិ. ២៣៩) ឯវំ បាឡិយំ វុត្តបញ្ចង្គវសេន កតប្បវារណោ, កតប្បដិក្ខេបោតិ អត្ថោ. តត្ថ យស្មា ‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិ ឥមិនា វិប្បកតភោជនោ ‘បវារិតោ’តិ វុត្តោ. យោ ច វិប្បកតភោជនោ, តេន កិញ្ចិ ភុត្តំ, កិញ្ចិ អភុត្តំ, យញ្ច ភុត្តំ, តំ សន្ធាយ ‘ភុត្តាវី’តិបិ សង្ខំ គច្ឆតិ. តស្មា ‘ភុត្តាវី’តិវចនេន វិសុំ កិញ្ចិ អត្ថសិទ្ធិំ ន បស្សាម, ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ៥២) បន ទិរត្តាទិវចនំ វិយ បវារិតបទស្ស បរិវារភាវេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ចេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បវារណង្គេសុ បន អសនំ បញ្ញាយតីតិ វិប្បកតភោជនំ ទិស្សតិ, តំ ភុញ្ជមានោ ចេស បុគ្គលោ ហោតីតិ អត្ថោ. ភោជនំ បញ្ញាយតីតិ បវារណប្បហោនកំ ភោជនំ ទិស្សតិ, ឱទនាទីនំ ចេ អញ្ញតរំ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភោជនំ ហោតីតិ អត្ថោ. ហត្ថបាសេ ឋិតោតិ បវារណប្បហោនកំ ចេ ភោជនំ គណ្ហិត្វា ទាយកោ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេ ឱកាសេ ឋិតោ ហោតីតិ អត្ថោ. អភិហរតីតិ សោ ចេ ទាយកោ តស្ស តំ ភោជនំ កាយេន អភិសំហរតីតិ អត្ថោ. បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតីតិ បដិក្ខេបោ ទិស្សតិ, តំ ចេ អភិហដំ សោ ភិក្ខុ កាយេន វា វាចាយ វា បដិក្ខិបតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បញ្ចន្នំ អង្គានំ វសេន បវារិតោ ហោតិ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ‘អសន’ន្តិអាទីសុ តាវ យញ្ច អស្នាតិ, យញ្ច ភោជនំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន អភិហដំ បដិក្ខិបតិ, តំ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសន្តិ ឥមេសំ អញ្ញតរមេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឱទនោ នាម សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ កង្គុ វរកោ កុទ្រូសកោតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ តណ្ឌុលេ គហេត្វា ‘‘ភត្តំ បចាមា’’តិ វា ‘‘យាគុំ បចាមា’’តិ វា យំកិញ្ចិ សន្ធាយ បចន្តុ, សចេ ឧណ្ហំ វា សីតលំ វា ភុញ្ជន្តានំ ភោជនកាលេ គហិតគហិតដ្ឋានេ ឱធិ បញ្ញាយតិ, ឱទនោ ហោតិ, បវារណំ ជនេតិ. យោ បន បាយាសោ វា អម្ពិលយាគុ វា ឧទ្ធនតោ ឱតារិតមត្តា អព្ភុណ្ហា សក្កា ហោតិ អាវិជ្ឈិត្វា បិវិតុំ, សា យស្ស ហត្ថេន គហិតោកាសេបិ ឱធិ ន បញ្ញាយតិ, បវារណំ ន ជនេតិ. សចេ បន ឧសុមាយ វិគតាយ ឃនភាវំ គច្ឆតិ, ឱធិំ ទស្សេតិ, បុន បវារណំ ជនេតិ, បុព្ពេ តនុកភាវោ ន រក្ខតិ. សចេបិ ពហូ បណ្ណផលកឡីរេ បក្ខិបិត្វា មុដ្ឋិមត្តាបិ តណ្ឌុលា បក្ខិត្តា ហោន្តិ, ភោជនកាលេ ចេ ឱធិ បញ្ញាយតិ, បវារណំ ជនេតិ. អយាគុកេ និមន្តនេ ‘‘យាគុំ ទស្សាមា’’តិ ភត្តេ ឧទកកញ្ជិកខីរាទីនិ អាកិរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ ទេន្តិ, កិញ្ចាបិ តនុកា ហោតិ, បវារណំ ជនេតិយេវ. សចេ បន បក្កុថិតេសុ ឧទកាទីសុ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា ទេន្តិ, យាគុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. សចេ យាគុយាបិ សាសបមត្តម្បិ មច្ឆមំសក្ខណ្ឌំ វា ន្ហារុ វា បក្ខិត្តំ ហោតិ, បវារណំ ជនេតិ. ឋបេត្វា សានុលោមានំ វុត្តធញ្ញានំ តណ្ឌុលេ អញ្ញេហិ វេឡុតណ្ឌុលាទីហិ វា កន្ទមូលផលេហិ វា យេហិ កេហិចិ កតភត្តំ បវារណំ ន ជនេតិ. កុម្មាសោ នាម យវេហិ កតោ. អញ្ញេហិ បន មុគ្គាទីហិ កតកុម្មាសោ បវារណំ ន ជនេតិ. សត្តុ នាម សត្ត ធញ្ញានិ ភជ្ជិត្វា កតោ. អន្តមសោ ខរបាកភជ្ជិតានំ វីហីនំ តណ្ឌុលេ កោដ្ដេត្វា កតចុណ្ណម្បិ កុណ្ឌកម្បិ សត្តុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. សមបាកភជ្ជិតានំ បន អាតបសុក្ខានំ កុណ្ឌកំ វា, យេ កេចិ តណ្ឌុលា វា លាជា វា, លាជេហិ កតភត្តសត្តុអាទីនិ វា ន បវារេន្តិ. មច្ឆមំសេសុ សចេ យាគុំ បិវន្តស្ស យាគុសិត្ថមត្តានេវ ទ្វេ មច្ឆក្ខណ្ឌានិ វា មំសក្ខណ្ឌានិ វា ឯកភាជនេ វា នានាភាជនេ វា ទេន្តិ, តានិ ចេ អខាទន្តោ អញ្ញំ បវារណប្បហោនកំ យំកិញ្ចិ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. តតោ ឯកំ ខាទិតំ, ឯកំ ហត្ថេ វា បត្តេ វា ហោតិ, សចេ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ បវារេតិ. ទ្វេបិ ខាទិតានិ ហោន្តិ, មុខេ សាសបមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ នត្ថិ, សចេបិ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. យោ បន អកប្បិយមំសំ កុលទូសនវេជ្ជកម្មឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនសាទិតរូបិយាទីហិ និព្ពត្តំ អកប្បិយភោជនញ្ច អញ្ញំ កប្បិយំ វា អកប្បិយំ វា ខាទន្តោ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ.

ឯវំ យញ្ច អស្នាតិ, យញ្ច ភោជនំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន អភិហដំ បដិក្ខិបន្តោ បវារណំ ជនេតិ, តំ ញត្វា ឥទានិ យថា អាបជ្ជតិ, តស្ស ជាននត្ថំ អយំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – ‘‘អសនំ ភោជន’’ន្តិ ឯត្ថ តាវ យេន ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហដំ ហោតិ, សោ សចេ បត្តមុខហត្ថេសុ យត្ថកត្ថចិ ភោជនេ សតិ សាបេក្ខោវ អញ្ញំ វុត្តលក្ខណំ ភោជនំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. សចេ បន និរបេក្ខោ ហោតិ, យំ បត្តាទីសុ អវសិដ្ឋំ, តំ ន ច អជ្ឈោហរិតុកាមោ, អញ្ញស្ស វា ទាតុកាមោ, អញ្ញត្រ វា គន្ត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ, សោ បដិក្ខិបន្តោបិ ន បវារេតិ. ‘‘ហត្ថបាសេ ឋិតោ’’តិ ឯត្ថ បន សចេ ភិក្ខុ និសិន្នោ ហោតិ, អានិសទស្ស បច្ឆិមន្តតោ បដ្ឋាយ, សចេ ឋិតោ, បណ្ហីនំ អន្តតោ បដ្ឋាយ, សចេ និបន្នោ, យេន បស្សេន និបន្នោ, តស្ស បារិមន្តតោ បដ្ឋាយ ទាយកស្ស និសិន្នស្ស វា ឋិតស្ស វា និបន្នស្ស វា ឋបេត្វា បសារិតហត្ថំ យំ អាសន្នតរំ អង្គំ, តស្ស ឱរិមន្តេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ ‘ហត្ថបាសោ’តិ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ ឋត្វា អភិហដំ បដិក្ខិបន្តស្សេវ បវារណា ហោតិ, ន តតោ បរំ. ‘អភិហរតី’តិ ហត្ថបាសព្ភន្តរេ ឋិតោ គហណត្ថំ ឧបនាមេតិ. សចេ បន អនន្តរនិសិន្នោបិ ភិក្ខុ ហត្ថេ វា អាធារកេ វា ឋិតំ បត្តំ អនភិហរិត្វាវ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ. ភត្តបច្ឆិំ អានេត្វា បុរតោ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឯវំ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឦសកំ បន ឧទ្ធរិត្វា វា អបនាមេត្វា វា ‘គណ្ហថា’តិ វុត្តេ តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ភត្តបច្ឆិំ គហេត្វា បរិវិសន្តស្ស អញ្ញោ ‘‘អហំ ធារេស្សាមី’’តិ គហិតមត្តមេវ ករោតិ, បរិវេសកោយេវ បន តំ ធារេតិ, តស្មា សា អភិហដាវ ហោតិ, តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ហោតិ. សចេ បន បរិវេសកេន ផុដ្ឋមត្តាវ ហោតិ, ឥតរោវ នំ ធារេតិ, តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ន ហោតិ. កដច្ឆុនា ឧទ្ធដេ បន ហោតិ, ទ្វិន្នំ សមភារេបិ បដិក្ខិបន្តោ បវារេតិយេវ. អនន្តរស្ស ទិយ្យមានេ ឥតរោ បត្តំ បិទហតិ, អញ្ញស្ស អភិហដំ នាម បដិក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មា បវារណា នត្ថិ. ‘បដិក្ខេបោ’តិ ឯត្ថ វាចាយ អភិហដេ បដិក្ខេបោ ន រុហតិ, កាយេន អភិហដំ បន អង្គុលិចលនាទិនា កាយវិការេន វា ‘‘អលំ, មា ទេហី’’តិអាទិនា វចីវិការេន វា បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ.

ឯកោ សមំសកំ រសំ អភិហរតិ, ‘‘រសំ បដិគ្គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តំ សុត្វា បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ. ‘មំសរស’ន្តិ វុត្តេ បន បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ‘‘ឥមំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេបិ ហោតិយេវ. មំសំ វិសុំ កត្វា ‘មំសរស’ន្តិ វុត្តេបិ សចេ សាសបមត្តម្បិ ខណ្ឌំ អត្ថិ, បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. សចេ នត្ថិ, វដ្ដតិ. កឡីរបនសាទីហិ មិស្សេត្វា មច្ឆមំសំ បចន្តិ, តំ គហេត្វា ‘‘កឡីរសូបំ គណ្ហថ, បនសព្យញ្ជនំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ឯវម្បិ ន បវារេតិ. កស្មា? អបវារណារហស្ស នាមេន វុត្តត្តា. ‘‘មច្ឆមំសំ ព្យញ្ជន’’ន្តិ វា ‘‘ឥមំ គណ្ហថា’’តិ វា វុត្តេ បន បវារេតិ, អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ. គមនាទីសុ បន យស្មិំ ឥរិយាបថេ បវារេតិ, តំ អវិកោបេន្តេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ.

អនតិរិត្តន្តិ ន អតិរិត្តំ, ន អធិកន្តិ អត្ថោ. តំ បន កប្បិយកតាទីហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ អកតំ វា គិលានស្ស អនធិកំ វា ហោតិ. តស្មា បទភាជនេ (បាចិ. ២៣៩) ‘អកប្បិយកត’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ យំ ផលំ វា កន្ទមូលាទិ វា បញ្ចហិ សមណកប្បិយេហិ កប្បិយំ អកតំ, យញ្ច អកប្បិយមំសំ វា អកប្បិយភោជនំ វា, ឯតំ អកប្បិយំ នាម, តំ អកប្បិយំ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ ឯវំ អតិរិត្តំ កតំ អកប្បិយកតន្តិ វេទិតព្ពំ. អប្បដិគ្គហិតកតន្តិ ភិក្ខុនា អប្បដិគ្គហិតំយេវ បុរិមនយេន អតិរិត្តំ កតំ. អនុច្ចារិតកតន្តិ កប្បិយំ ការេតុំ អាគតេន ភិក្ខុនា ឦសកម្បិ អនុក្ខិត្តំ វា អនបនាមិតំ វា កតំ. អហត្ថបាសេ កតន្តិ កប្បិយំ ការេតុំ អាគតស្ស ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតេន កតំ. អភុត្តាវិនា កតន្តិ យោ អតិរិត្តំ ករោតិ, តេន បវារណប្បហោនកំ ភោជនំ អភុត្តេន កតំ. ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កតន្តិ ឥទំ ឧត្តានមេវ. ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អវុត្តន្តិ វចីភេទំ កត្វា ឯវំ អវុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឥមេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ យំ អតិរិត្តំ កប្បិយំ អកតំ, យញ្ច បន ន គិលានាតិរិត្តំ, តទុភយម្បិ អនតិរិត្តំ. អតិរិត្តំ បន តស្សេវ បដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពំ.

អបិចេត្ថ ភុត្តាវិនា កតំ ហោតីតិ (បាចិ. ២៣៩) អន្តមសោ អនន្តរនិសិន្នស្ស បត្តតោ ឯកម្បិ សិត្ថំ វា មំសហីរំ វា ខាទិត្វា កតម្បិ ភុត្តាវិនា កតំ ហោតិ, យោ បាតោវ ឯវំ ភុត្តាវី បវារិតោ និសីទតិយេវ, សោ ឧបកដ្ឋេបិ កាលេ អភិហដំ បិណ្ឌំ ភិក្ខុនា ឧបនីតំ កប្បិយំ កាតុំ លភតិ. សចេ បន តស្មិំ កប្បិយេ កតេ ភុញ្ជន្តស្ស អញ្ញំ អាមិសំ អាកិរន្តិ, តំ សោ បុន កាតុំ ន លភតិ. យញ្ហិ អកតំ, តំ កាតព្ពំ. យេន ច អកតំ, តេន ច កាតព្ពន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-៩) វុត្តំ, តស្មា តស្មិំ ភាជនេ ករិយមានេ បឋមកតេន សទ្ធិំ កតំ ហោតីតិ តំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. អញ្ញស្មិំ បន ភាជនេ តេន វា អញ្ញេន វា កាតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ កតំ បឋមកតេន មិស្សេត្វាបិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ន កេវលញ្ច តស្ស យេន បន កតំ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ បវារិតានម្បិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. យថា បន អកតេន មិស្សំ ន ហោតិ, ឯវំ មុខញ្ច ហត្ថញ្ច សុទ្ធំ កត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. គិលានាតិរិត្តំ បន ន កេវលំ គិលានស្ស ភុត្តាវសេសមេវ, អថ ខោ យំកិញ្ចិ គិលានំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អជ្ជ វា ស្វេ វា យទា វា ឥច្ឆតិ, តទា ខាទិស្សតី’’តិ អាហដំ, តំ សព្ពំ ‘គិលានាតិរិត្ត’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វាតិ យំកិញ្ចិ យាវកាលិកំ. ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន បវារិតស្ស អនតិរិត្តំ យំកិញ្ចិ អាមិសំ អជ្ឈោហរណត្ថាយ បដិគ្គណ្ហតោ គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អញ្ញត្រ ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អនតិរិត្ត’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, យាមកាលិកាទីនិ អាហារត្ថាយ គណ្ហតោ, និរាមិសានិ អជ្ឈោហរតោ ច ទុក្កដំ, តថា អតិរិត្តេ អនតិរិត្តសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច. អតិរិត្តសញ្ញិនោ បន, ‘‘អតិរិត្តំ ការាបេត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ គណ្ហន្តស្ស, អញ្ញស្សត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស, យាមកាលិកាទីនិ តេសំ អនុញ្ញាតបរិភោគវសេន និរាមិសានិ បរិភុញ្ជន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បវារិតភាវោ, អាមិសស្ស អនតិរិត្តតា, កាលេន អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយន្តិ.

បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.