៤. ភោជនវគ្គោ

១. អាវសថសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភោជនវគ្គស្ស បឋមេ អគិលានេនាតិ អទ្ធយោជនម្បិ គន្តុំ សមត្ថេន. ឯកោតិ ឯកទិវសិកោ. អាវសថបិណ្ឌោតិ ‘‘ឥមេសំ វា ឯត្តកានំ វា’’តិ ឯកំ បាសណ្ឌំ វា, ‘‘ឯត្តកមេវា’’តិ ឯវំ ភត្តំ វា អនោទិស្ស សាលាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ បុញ្ញកាមេហិ បញ្ញត្តំ ភោជនំ. ភុញ្ជិតព្ពោតិ ឯកកុលេន វា នានាកុលេហិ វា ឯកតោ ហុត្វា ឯកស្មិំ វា ឋានេ, នានាឋានេសុ វា ‘‘អជ្ជ ឯកស្មិំ, ស្វេ ឯកស្មិ’’ន្តិ ឯវំ អនិយតដ្ឋានេ វា បញ្ញត្តោ ឯកស្មិំ ឋានេ ឯកទិវសមេវ ភុញ្ជិតព្ពោ. តតោ ចេ ឧត្តរីតិ ទុតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ តស្មិំ វា ឋានេ អញ្ញស្មិំ វា ឋានេ តេសំ សន្តកស្ស បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ អនុវសិត្វា អាវសថបិណ្ឌភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អគិលានេនា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, គិលានស្ស អគិលានសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. គិលានស្ស គិលានសញ្ញិនោ, យោ ច សកិំ ភុញ្ជតិ, គច្ឆន្តោ វា អន្តរាមគ្គេ ឯកទិវសំ, គតដ្ឋានេ ឯកទិវសំ, បច្ចាគន្តោបិ អន្តរាមគ្គេ ឯកទិវសំ, អាគតដ្ឋានេ ឯកទិវសំ, គមិស្សាមី’តិ ច ភុញ្ជិត្វា និក្ខន្តោ កេនចិ ឧបទ្ទវេន និវត្តិត្វា ខេមភាវំ ញត្វា គច្ឆន្តោ បុន ឯកទិវសំ ភុញ្ជតិ, យស្ស វា សាមិកា និមន្តេត្វា ទេន្តិ, យោ វា ភិក្ខូនំយេវ ឧទ្ទិស្ស បញ្ញត្តំ, ន យាវទត្ថំ បញ្ញត្តំ, ឋបេត្វា វា បញ្ច ភោជនានិ អញ្ញំ ភុញ្ជតិ, តស្ស ច, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អាវសថបិណ្ឌតា, អគិលានតា, អនុវសិត្វា បរិភោជនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសិក្ខាបទសទិសានីតិ.

អាវសថសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ គណភោជនេតិ គណស្ស ភោជនេ. ឥធ ច គណោតិ ចត្តារោ វា តតុត្តរិ វា ភិក្ខូ, តេសំ និមន្តនតោ វា វិញ្ញត្តិតោ វា លទ្ធេ ឱទនាទីនំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរភោជនេតិ អត្ថោ. តត្ថាយំ វិនិច្ឆយោ – សចេ ហិ កោចិ ចត្តារោ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា យេន កេនចិ វេវចនេន វា ភាសន្តរេន វា បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វា ‘‘ឱទនេន និមន្តេមិ, ឱទនំ មេ គណ្ហថា’’តិអាទិនា នយេន និមន្តេតិ, តេ ចេ ឯវំ ឯកតោ វា នានាតោ វា និមន្តិតា ឯកតោ វា នានាតោ វា គន្ត្វា ឯកតោ គណ្ហន្តិ, បច្ឆា ឯកតោ វា នានាតោ វា ភុញ្ជន្តិ, គណភោជនំ ហោតិ. បដិគ្គហណមេវ ហេត្ថ បមាណំ. សចេ ឱទនាទីនំ នាមំ គហេត្វា ឯកតោ វា នានាតោ វា វិញ្ញាបេត្វា ច គន្ត្វា ច ឯកតោ គណ្ហន្តិ, ឯវម្បិ គណភោជនមេវ. តស្ស ទុវិធស្សាបិ ឯវំ បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ. គិលានសមយាទីសុ យទា បាទានម្បិ ផលិតត្តា ន សក្កា បិណ្ឌាយ ចរិតុំ, អយំ គិលានសមយោ. អត្ថតកថិនានំ បញ្ច មាសា, ឥតរេសំ កត្តិកមាសោតិ អយំ ចីវរទានសមយោ. យទា យោ ចីវរេ ករិយមានេ កិញ្ចិទេវ ចីវរេ កត្តព្ពំ កម្មំ ករោតិ, អយំ ចីវរការសមយោ. យទា អទ្ធយោជនម្បិ គន្តុកាមោ វា ហោតិ គច្ឆតិ វា គតោ វា, អយំ អទ្ធានគមនសមយោ. នាវាភិរុហនសមយេបិ ឯសេវ នយោ. យទា គោចរគាមេ ចត្តារោ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ន យាបេន្តិ, អយំ មហាសមយោ. យទា យោកោចិ បព្ពជិតោ ភត្តេន និមន្តេតិ, អយំ សមណភត្តសមយោ, ឯតេសុ សមយេសុ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

រាជគហេ ទេវទត្តំ អារព្ភ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ សមយា’’តិ អយមេត្ថ សត្តវិធា អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, នគណភោជនេ គណភោជនសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. នគណភោជនសញ្ញិស្ស បន, យេ ច ទ្វេ តយោ ឯកតោ គណ្ហន្តិ, ពហូនំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ឯកតោ ភុញ្ជន្តានំ, និច្ចភត្តិកាទីសុ, បញ្ច ភោជនានិ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. គណភោជនតា, សមយាភាវោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានេវាតិ.

គណភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ បរម្បរភោជនេតិ គណភោជនេ វុត្តនយេនេវ បញ្ចហិ ភោជនេហិ និមន្តិតស្ស យេន យេន បឋមំ និមន្តិតោ, តស្ស តស្ស ភោជនតោ ឧប្បដិបាដិយា វា អវិកប្បេត្វា វា បរស្ស បរស្ស ភោជនេ. តស្មា យោ ភិក្ខុ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស ‘‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘វិកប្បេមី’’តិ វា ឯវំ សម្មុខា វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ (បាចិ. ២២៦) វា ‘‘វិកប្បេមី’’តិ វា ឯវំ បរម្មុខាវា បឋមនិមន្តនំ អវិកប្បេត្វា បច្ឆា និមន្តិតកុលេ លទ្ធភិក្ខតោ ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហរតិ, បាចិត្តិយំ. សមយា វុត្តនយា ឯវ.

វេសាលិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អញ្ញត្រ និមន្តិតភោជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ សមយា’’តិ អយមេត្ថ តិវិធា អនុបញ្ញត្តិ, បរិវារេ បន វិកប្បនម្បិ គហេត្វា ‘‘ចតស្សោ អនុបញ្ញត្តិយោ’’តិ (បរិ. ៨៦) វុត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, នបរម្បរភោជនេ បរម្បរភោជនសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. នបរម្បរភោជនសញ្ញិស្ស បន, យោ ច សមយេ វា វិកប្បេត្វា វា ឯកសំសដ្ឋានិ វា ទ្វេ តីណិ និមន្តនានិ ឯកតោ វា កត្វា ភុញ្ជតិ, និមន្តនប្បដិបាដិយា ភុញ្ជតិ, សកលេន គាមេន វា បូគេន វា និមន្តិតោ តេសុ យត្ថកត្ថចិ ភុញ្ជតិ, និមន្តិយមានោ វា ‘‘ភិក្ខំ គហេស្សាមី’’តិ វទតិ, តស្ស, និច្ចភត្តិកាទីសុ, បញ្ច ភោជនានិ ឋបេត្វា សព្ពត្ថ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បរម្បរភោជនតា, សមយាភាវោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយន្តិ.

បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ បូវេហីតិ បហេណកត្ថាយ បដិយត្តេហិ អតិរសកមោទកសក្ខលិកាទីហិ យេហិ កេហិចិ ខជ្ជកេហិ. មន្ថេហីតិ បាថេយ្យត្ថាយ បដិយត្តេហិ យេហិ កេហិចិ សត្តុតិលតណ្ឌុលាទីហិ. ទ្វត្តិបត្តបូរាតិ មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខំ អនតិក្កន្តា ទ្វេ វា តយោ វា បត្តបូរា. តតោ ចេ ឧត្តរីតិ សចេបិ តតិយំ បត្តំ ថូបីកតំ គណ្ហាតិ, មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខតោ ឧបរិដ្ឋិតបូវគណនាយ បាចិត្តិយំ. ទ្វត្តិបត្តបូរេ បដិគ្គហេត្វាតិ ឯត្ថ យេន ទ្វេ គហិតា ហោន្តិ, តេន ពហិ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘ឯត្ថ មយា ទ្វេ បត្តបូរា គហិតា, ត្វំ ឯកំ គណ្ហេយ្យាសី’’តិ វត្តព្ពំ, តេនាបិ អញ្ញំ បស្សិត្វា ‘‘បឋមំ អាគតេន ទ្វេ បត្តបូរា គហិតា, មយា ឯកោ គហិតោ, ត្វំ មា គណ្ហី’’តិ វត្តព្ពំ. យេន បឋមំ ឯកោ គហិតោ, តស្សាបិ បរម្បរារោចនេ ឯសេវ នយោ. យេន បន សយមេវ តយោ គហិតា, តេន អញ្ញំ ទិស្វា ‘‘មា ខោ ត្វំ ឯត្ថ បដិគ្គណ្ហីតិ វត្តព្ពំ, អវទន្តស្ស ទុក្កដំ, តំ សុត្វា គណ្ហន្តស្សាបិ ទុក្កដមេវ. តតោ នីហរិត្វា ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំវិភជិតព្ពន្តិ លទ្ធដ្ឋានតោ សព្ពាសន្នំ អាសនសាលំ វា វិហារំ វា យត្ថ វា បន និពទ្ធំ បដិក្កមតិ, តត្ថ គន្ត្វា ឯកំ បត្តបូរំ អត្តនោ ឋបេត្វា សេសំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទាតព្ពំ. យថាមិត្តំ បន ទាតុំ ន លព្ភតិ. យេន ឯកោ គហិតោ, ន តេន កិញ្ចិ អកាមា ទាតព្ពំ, យថារុចិ កាតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ ន មត្តំ ជានិត្វា បដិគ្គហណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកទ្វត្តិបត្តបូរេ អតិរេកសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ឩនកសញ្ញិស្ស បន, ន បហេណកត្ថាយ ន បាថេយ្យត្ថាយ វា បដិយត្តំ, តទត្ថាយ បដិយត្តសេសកំ វា, គមនេ វា បដិប្បស្សទ្ធេ, ញាតកប្បវារិតានំ វា ទេន្តានំ, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វុត្តលក្ខណបូវមន្ថតា, អសេសកតា, អប្បដិប្បស្សទ្ធគមនតា, អនញ្ញាតកាទិតា, អតិរេកប្បដិគ្គហណន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ, សមុដ្ឋានាទីនិ សញ្ចរិត្តសទិសានេវាតិ.

កាណមាតាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ ភុត្តាវីតិ ភុត្តវា, យេន បញ្ចន្នំ ភោជនានំ សាសបមត្តម្បិ អជ្ឈោហរិតំ, សោ ឯវំ វុច្ចតិ. បវារិតោតិ ‘‘អសនំ បញ្ញាយតិ, ភោជនំ បញ្ញាយតិ, ហត្ថបាសេ ឋិតោ អភិហរតិ, បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតី’’តិ (បាចិ. ២៣៩) ឯវំ បាឡិយំ វុត្តបញ្ចង្គវសេន កតប្បវារណោ, កតប្បដិក្ខេបោតិ អត្ថោ. តត្ថ យស្មា ‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិ ឥមិនា វិប្បកតភោជនោ ‘បវារិតោ’តិ វុត្តោ. យោ ច វិប្បកតភោជនោ, តេន កិញ្ចិ ភុត្តំ, កិញ្ចិ អភុត្តំ, យញ្ច ភុត្តំ, តំ សន្ធាយ ‘ភុត្តាវី’តិបិ សង្ខំ គច្ឆតិ. តស្មា ‘ភុត្តាវី’តិវចនេន វិសុំ កិញ្ចិ អត្ថសិទ្ធិំ ន បស្សាម, ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ៥២) បន ទិរត្តាទិវចនំ វិយ បវារិតបទស្ស បរិវារភាវេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ចេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បវារណង្គេសុ បន អសនំ បញ្ញាយតីតិ វិប្បកតភោជនំ ទិស្សតិ, តំ ភុញ្ជមានោ ចេស បុគ្គលោ ហោតីតិ អត្ថោ. ភោជនំ បញ្ញាយតីតិ បវារណប្បហោនកំ ភោជនំ ទិស្សតិ, ឱទនាទីនំ ចេ អញ្ញតរំ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភោជនំ ហោតីតិ អត្ថោ. ហត្ថបាសេ ឋិតោតិ បវារណប្បហោនកំ ចេ ភោជនំ គណ្ហិត្វា ទាយកោ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេ ឱកាសេ ឋិតោ ហោតីតិ អត្ថោ. អភិហរតីតិ សោ ចេ ទាយកោ តស្ស តំ ភោជនំ កាយេន អភិសំហរតីតិ អត្ថោ. បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតីតិ បដិក្ខេបោ ទិស្សតិ, តំ ចេ អភិហដំ សោ ភិក្ខុ កាយេន វា វាចាយ វា បដិក្ខិបតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បញ្ចន្នំ អង្គានំ វសេន បវារិតោ ហោតិ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ‘អសន’ន្តិអាទីសុ តាវ យញ្ច អស្នាតិ, យញ្ច ភោជនំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន អភិហដំ បដិក្ខិបតិ, តំ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសន្តិ ឥមេសំ អញ្ញតរមេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឱទនោ នាម សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ កង្គុ វរកោ កុទ្រូសកោតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ តណ្ឌុលេ គហេត្វា ‘‘ភត្តំ បចាមា’’តិ វា ‘‘យាគុំ បចាមា’’តិ វា យំកិញ្ចិ សន្ធាយ បចន្តុ, សចេ ឧណ្ហំ វា សីតលំ វា ភុញ្ជន្តានំ ភោជនកាលេ គហិតគហិតដ្ឋានេ ឱធិ បញ្ញាយតិ, ឱទនោ ហោតិ, បវារណំ ជនេតិ. យោ បន បាយាសោ វា អម្ពិលយាគុ វា ឧទ្ធនតោ ឱតារិតមត្តា អព្ភុណ្ហា សក្កា ហោតិ អាវិជ្ឈិត្វា បិវិតុំ, សា យស្ស ហត្ថេន គហិតោកាសេបិ ឱធិ ន បញ្ញាយតិ, បវារណំ ន ជនេតិ. សចេ បន ឧសុមាយ វិគតាយ ឃនភាវំ គច្ឆតិ, ឱធិំ ទស្សេតិ, បុន បវារណំ ជនេតិ, បុព្ពេ តនុកភាវោ ន រក្ខតិ. សចេបិ ពហូ បណ្ណផលកឡីរេ បក្ខិបិត្វា មុដ្ឋិមត្តាបិ តណ្ឌុលា បក្ខិត្តា ហោន្តិ, ភោជនកាលេ ចេ ឱធិ បញ្ញាយតិ, បវារណំ ជនេតិ. អយាគុកេ និមន្តនេ ‘‘យាគុំ ទស្សាមា’’តិ ភត្តេ ឧទកកញ្ជិកខីរាទីនិ អាកិរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ ទេន្តិ, កិញ្ចាបិ តនុកា ហោតិ, បវារណំ ជនេតិយេវ. សចេ បន បក្កុថិតេសុ ឧទកាទីសុ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា ទេន្តិ, យាគុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. សចេ យាគុយាបិ សាសបមត្តម្បិ មច្ឆមំសក្ខណ្ឌំ វា ន្ហារុ វា បក្ខិត្តំ ហោតិ, បវារណំ ជនេតិ. ឋបេត្វា សានុលោមានំ វុត្តធញ្ញានំ តណ្ឌុលេ អញ្ញេហិ វេឡុតណ្ឌុលាទីហិ វា កន្ទមូលផលេហិ វា យេហិ កេហិចិ កតភត្តំ បវារណំ ន ជនេតិ. កុម្មាសោ នាម យវេហិ កតោ. អញ្ញេហិ បន មុគ្គាទីហិ កតកុម្មាសោ បវារណំ ន ជនេតិ. សត្តុ នាម សត្ត ធញ្ញានិ ភជ្ជិត្វា កតោ. អន្តមសោ ខរបាកភជ្ជិតានំ វីហីនំ តណ្ឌុលេ កោដ្ដេត្វា កតចុណ្ណម្បិ កុណ្ឌកម្បិ សត្តុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. សមបាកភជ្ជិតានំ បន អាតបសុក្ខានំ កុណ្ឌកំ វា, យេ កេចិ តណ្ឌុលា វា លាជា វា, លាជេហិ កតភត្តសត្តុអាទីនិ វា ន បវារេន្តិ. មច្ឆមំសេសុ សចេ យាគុំ បិវន្តស្ស យាគុសិត្ថមត្តានេវ ទ្វេ មច្ឆក្ខណ្ឌានិ វា មំសក្ខណ្ឌានិ វា ឯកភាជនេ វា នានាភាជនេ វា ទេន្តិ, តានិ ចេ អខាទន្តោ អញ្ញំ បវារណប្បហោនកំ យំកិញ្ចិ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. តតោ ឯកំ ខាទិតំ, ឯកំ ហត្ថេ វា បត្តេ វា ហោតិ, សចេ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ បវារេតិ. ទ្វេបិ ខាទិតានិ ហោន្តិ, មុខេ សាសបមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ នត្ថិ, សចេបិ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. យោ បន អកប្បិយមំសំ កុលទូសនវេជ្ជកម្មឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនសាទិតរូបិយាទីហិ និព្ពត្តំ អកប្បិយភោជនញ្ច អញ្ញំ កប្បិយំ វា អកប្បិយំ វា ខាទន្តោ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ.

ឯវំ យញ្ច អស្នាតិ, យញ្ច ភោជនំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន អភិហដំ បដិក្ខិបន្តោ បវារណំ ជនេតិ, តំ ញត្វា ឥទានិ យថា អាបជ្ជតិ, តស្ស ជាននត្ថំ អយំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ – ‘‘អសនំ ភោជន’’ន្តិ ឯត្ថ តាវ យេន ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហដំ ហោតិ, សោ សចេ បត្តមុខហត្ថេសុ យត្ថកត្ថចិ ភោជនេ សតិ សាបេក្ខោវ អញ្ញំ វុត្តលក្ខណំ ភោជនំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. សចេ បន និរបេក្ខោ ហោតិ, យំ បត្តាទីសុ អវសិដ្ឋំ, តំ ន ច អជ្ឈោហរិតុកាមោ, អញ្ញស្ស វា ទាតុកាមោ, អញ្ញត្រ វា គន្ត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ, សោ បដិក្ខិបន្តោបិ ន បវារេតិ. ‘‘ហត្ថបាសេ ឋិតោ’’តិ ឯត្ថ បន សចេ ភិក្ខុ និសិន្នោ ហោតិ, អានិសទស្ស បច្ឆិមន្តតោ បដ្ឋាយ, សចេ ឋិតោ, បណ្ហីនំ អន្តតោ បដ្ឋាយ, សចេ និបន្នោ, យេន បស្សេន និបន្នោ, តស្ស បារិមន្តតោ បដ្ឋាយ ទាយកស្ស និសិន្នស្ស វា ឋិតស្ស វា និបន្នស្ស វា ឋបេត្វា បសារិតហត្ថំ យំ អាសន្នតរំ អង្គំ, តស្ស ឱរិមន្តេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ ‘ហត្ថបាសោ’តិ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ ឋត្វា អភិហដំ បដិក្ខិបន្តស្សេវ បវារណា ហោតិ, ន តតោ បរំ. ‘អភិហរតី’តិ ហត្ថបាសព្ភន្តរេ ឋិតោ គហណត្ថំ ឧបនាមេតិ. សចេ បន អនន្តរនិសិន្នោបិ ភិក្ខុ ហត្ថេ វា អាធារកេ វា ឋិតំ បត្តំ អនភិហរិត្វាវ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ. ភត្តបច្ឆិំ អានេត្វា បុរតោ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឯវំ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឦសកំ បន ឧទ្ធរិត្វា វា អបនាមេត្វា វា ‘គណ្ហថា’តិ វុត្តេ តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ភត្តបច្ឆិំ គហេត្វា បរិវិសន្តស្ស អញ្ញោ ‘‘អហំ ធារេស្សាមី’’តិ គហិតមត្តមេវ ករោតិ, បរិវេសកោយេវ បន តំ ធារេតិ, តស្មា សា អភិហដាវ ហោតិ, តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ហោតិ. សចេ បន បរិវេសកេន ផុដ្ឋមត្តាវ ហោតិ, ឥតរោវ នំ ធារេតិ, តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ន ហោតិ. កដច្ឆុនា ឧទ្ធដេ បន ហោតិ, ទ្វិន្នំ សមភារេបិ បដិក្ខិបន្តោ បវារេតិយេវ. អនន្តរស្ស ទិយ្យមានេ ឥតរោ បត្តំ បិទហតិ, អញ្ញស្ស អភិហដំ នាម បដិក្ខិត្តំ ហោតិ, តស្មា បវារណា នត្ថិ. ‘បដិក្ខេបោ’តិ ឯត្ថ វាចាយ អភិហដេ បដិក្ខេបោ ន រុហតិ, កាយេន អភិហដំ បន អង្គុលិចលនាទិនា កាយវិការេន វា ‘‘អលំ, មា ទេហី’’តិអាទិនា វចីវិការេន វា បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ.

ឯកោ សមំសកំ រសំ អភិហរតិ, ‘‘រសំ បដិគ្គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តំ សុត្វា បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ. ‘មំសរស’ន្តិ វុត្តេ បន បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ‘‘ឥមំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេបិ ហោតិយេវ. មំសំ វិសុំ កត្វា ‘មំសរស’ន្តិ វុត្តេបិ សចេ សាសបមត្តម្បិ ខណ្ឌំ អត្ថិ, បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. សចេ នត្ថិ, វដ្ដតិ. កឡីរបនសាទីហិ មិស្សេត្វា មច្ឆមំសំ បចន្តិ, តំ គហេត្វា ‘‘កឡីរសូបំ គណ្ហថ, បនសព្យញ្ជនំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ឯវម្បិ ន បវារេតិ. កស្មា? អបវារណារហស្ស នាមេន វុត្តត្តា. ‘‘មច្ឆមំសំ ព្យញ្ជន’’ន្តិ វា ‘‘ឥមំ គណ្ហថា’’តិ វា វុត្តេ បន បវារេតិ, អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ. គមនាទីសុ បន យស្មិំ ឥរិយាបថេ បវារេតិ, តំ អវិកោបេន្តេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ.

អនតិរិត្តន្តិ ន អតិរិត្តំ, ន អធិកន្តិ អត្ថោ. តំ បន កប្បិយកតាទីហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ អកតំ វា គិលានស្ស អនធិកំ វា ហោតិ. តស្មា បទភាជនេ (បាចិ. ២៣៩) ‘អកប្បិយកត’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ យំ ផលំ វា កន្ទមូលាទិ វា បញ្ចហិ សមណកប្បិយេហិ កប្បិយំ អកតំ, យញ្ច អកប្បិយមំសំ វា អកប្បិយភោជនំ វា, ឯតំ អកប្បិយំ នាម, តំ អកប្បិយំ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ ឯវំ អតិរិត្តំ កតំ អកប្បិយកតន្តិ វេទិតព្ពំ. អប្បដិគ្គហិតកតន្តិ ភិក្ខុនា អប្បដិគ្គហិតំយេវ បុរិមនយេន អតិរិត្តំ កតំ. អនុច្ចារិតកតន្តិ កប្បិយំ ការេតុំ អាគតេន ភិក្ខុនា ឦសកម្បិ អនុក្ខិត្តំ វា អនបនាមិតំ វា កតំ. អហត្ថបាសេ កតន្តិ កប្បិយំ ការេតុំ អាគតស្ស ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតេន កតំ. អភុត្តាវិនា កតន្តិ យោ អតិរិត្តំ ករោតិ, តេន បវារណប្បហោនកំ ភោជនំ អភុត្តេន កតំ. ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កតន្តិ ឥទំ ឧត្តានមេវ. ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អវុត្តន្តិ វចីភេទំ កត្វា ឯវំ អវុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឥមេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ យំ អតិរិត្តំ កប្បិយំ អកតំ, យញ្ច បន ន គិលានាតិរិត្តំ, តទុភយម្បិ អនតិរិត្តំ. អតិរិត្តំ បន តស្សេវ បដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពំ.

អបិចេត្ថ ភុត្តាវិនា កតំ ហោតីតិ (បាចិ. ២៣៩) អន្តមសោ អនន្តរនិសិន្នស្ស បត្តតោ ឯកម្បិ សិត្ថំ វា មំសហីរំ វា ខាទិត្វា កតម្បិ ភុត្តាវិនា កតំ ហោតិ, យោ បាតោវ ឯវំ ភុត្តាវី បវារិតោ និសីទតិយេវ, សោ ឧបកដ្ឋេបិ កាលេ អភិហដំ បិណ្ឌំ ភិក្ខុនា ឧបនីតំ កប្បិយំ កាតុំ លភតិ. សចេ បន តស្មិំ កប្បិយេ កតេ ភុញ្ជន្តស្ស អញ្ញំ អាមិសំ អាកិរន្តិ, តំ សោ បុន កាតុំ ន លភតិ. យញ្ហិ អកតំ, តំ កាតព្ពំ. យេន ច អកតំ, តេន ច កាតព្ពន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-៩) វុត្តំ, តស្មា តស្មិំ ភាជនេ ករិយមានេ បឋមកតេន សទ្ធិំ កតំ ហោតីតិ តំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. អញ្ញស្មិំ បន ភាជនេ តេន វា អញ្ញេន វា កាតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ កតំ បឋមកតេន មិស្សេត្វាបិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ន កេវលញ្ច តស្ស យេន បន កតំ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ បវារិតានម្បិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. យថា បន អកតេន មិស្សំ ន ហោតិ, ឯវំ មុខញ្ច ហត្ថញ្ច សុទ្ធំ កត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. គិលានាតិរិត្តំ បន ន កេវលំ គិលានស្ស ភុត្តាវសេសមេវ, អថ ខោ យំកិញ្ចិ គិលានំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អជ្ជ វា ស្វេ វា យទា វា ឥច្ឆតិ, តទា ខាទិស្សតី’’តិ អាហដំ, តំ សព្ពំ ‘គិលានាតិរិត្ត’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វាតិ យំកិញ្ចិ យាវកាលិកំ. ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន បវារិតស្ស អនតិរិត្តំ យំកិញ្ចិ អាមិសំ អជ្ឈោហរណត្ថាយ បដិគ្គណ្ហតោ គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អញ្ញត្រ ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អនតិរិត្ត’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, យាមកាលិកាទីនិ អាហារត្ថាយ គណ្ហតោ, និរាមិសានិ អជ្ឈោហរតោ ច ទុក្កដំ, តថា អតិរិត្តេ អនតិរិត្តសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច. អតិរិត្តសញ្ញិនោ បន, ‘‘អតិរិត្តំ ការាបេត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ គណ្ហន្តស្ស, អញ្ញស្សត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស, យាមកាលិកាទីនិ តេសំ អនុញ្ញាតបរិភោគវសេន និរាមិសានិ បរិភុញ្ជន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បវារិតភាវោ, អាមិសស្ស អនតិរិត្តតា, កាលេន អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយន្តិ.

បឋមបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យាតិ អភិហរិត្វា ‘‘ហន្ទ, ភិក្ខុ ខាទ វា ភុញ្ជ វា’’តិ ឯវំ បវារេយ្យ. ជានន្តិ សុត្វា វា ទិស្វា វា តស្ស បវារិតភាវំ ជានន្តោ. អាសាទនាបេក្ខោតិ អាសាទនំ ចោទនំ មង្កុករណភាវំ អបេក្ខមានោ. ភុត្តស្មិំ បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ អភិហារេ តាវ ទុក្កដំ, សចេ សោ តំ គណ្ហាតិ, បុន អភិហារកស្ស ទុក្កដំ, តស្មិំ បន ភុញ្ជន្តេ អភិហារកស្ស តស្ស អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ ទុក្កដំ, ភោជនបរិយោសានេ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ អនតិរិត្តេន ភោជនេន អភិហដ្ឋុំ បវារណាវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, បវារិតេ បវារិតសញ្ញិនោ បាចិត្តិយំ. វេមតិកស្ស, យាមកាលិកាទីនិ អាហារត្ថាយ អភិហរន្តស្ស, តេសញ្ច បដិគ្គហណអជ្ឈោហារេសុ, អប្បវារិតេ ច បវារិតសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អប្បវារិតសញ្ញិស្ស បន, យោ ច អតិរិត្តំ ការាបេត្វា ទេតិ, ‘‘ការាបេត្វា វា ភុញ្ជាហី’’តិ ទេតិ, យោ វា ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយ ហរន្តោ គច្ឆាហី’’តិ ទេតិ, យោ ច យាមកាលិកាទីនិ ‘‘សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជាហី’’តិ ទេតិ, តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បវារិតតា, បវារិតសញ្ញិតា, អាសាទនាបេក្ខតា, អនតិរិត្តេន អភិហដ្ឋុំ បវារណតា, ភោជនបរិយោសានន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

ទុតិយបវារណាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ វិកាលេតិ វិគតេ កាលេ, មជ្ឈន្ហិកាតិក្កមនតោ យាវ អរុណុគ្គមនាតិ អធិប្បាយោ. តស្មា យោ ភិក្ខុ ឯតស្មិំ អន្តរេ យំកិញ្ចិ វនមូលផលំ ឧបាទាយ អាមំ វា បក្កំ វា អាមិសសង្ខេបគតំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា អជ្ឈោហរណត្ថាយ បដិគ្គណ្ហាតិ, តស្ស បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ.

រាជគហេ សត្តរសវគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ វិកាលេ ភោជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, យាមកាលិកាទីនិ អាហារត្ថាយ បដិគ្គហណអជ្ឈោហារេសុ, កាលេ វិកាលសញ្ញិស្ស, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ, កាលេ កាលសញ្ញិស្ស យាមកាលិកាទីនិ សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តស្ស ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រោមដ្ឋកស្ស រោមដ្ឋំ, ន ច ភិក្ខវេ ពហិមុខទ្វារា នីហរិត្វា អជ្ឈោហរិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៣) អនុញ្ញាតនយេន រោមដ្ឋកស្សាបិ អនាបត្តិ. វិកាលតា, យាវកាលិកតា, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានីតិ.

វិកាលភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ សន្និធិការកន្តិ ការោ ករណំ កិរិយាតិ អត្ថតោ ឯកំ, សន្និធិ ការោ អស្សាតិ សន្និធិការំ, សន្និធិការមេវ សន្និធិការកំ, បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តិំ វីតិនាមិតស្សេតំ នាមំ. តស្មា ឯវំ សន្និធិកតំ យំកិញ្ចិ យាវកាលិកំ វា យាមកាលិកំ វា ‘អជ្ឈោហរិស្សាមី’តិ គណ្ហន្តស្ស បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ. សចេបិ បត្តោ ទុទ្ធោតោ ហោតិ, យំ អង្គុលិយា ឃំសន្តស្ស លេខា បញ្ញាយតិ, គណ្ឋិកបត្តស្ស វា គណ្ឋិកន្តរេ ស្នេហោ បវិដ្ឋោ ហោតិ, យោ ឧណ្ហេ ឱតាបេន្តស្ស បគ្ឃរតិ, ឧណ្ហយាគុយា វា គហិតាយ សន្ទិស្សតិ, តាទិសេ បត្តេបិ បុនទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយំ. យំ បន ភិក្ខុ និរបេក្ខោ សាមណេរានំ បរិច្ចជិត្វា តេហិ និហិតំ លភិត្វា ភុញ្ជតិ, តំ វដ្ដតិ. សយំ បដិគ្គហេត្វា អបរិច្ចត្តមេវ ហិ ទុតិយទិវសេ កប្បិយភោជនំ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយំ. អកប្បិយេសុ បន មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយំ, សេសេសុ បន ទុក្កដេន សទ្ធិំ. យាមកាលិកំ សតិ បច្ចយេ អជ្ឈោហរតោ បាចិត្តិយំ, អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរតោ ទុក្កដេន សទ្ធិំ. យោ បន បវារិតោ ហុត្វា អនតិរិត្តកតំ អជ្ឈោហរតិ, តស្ស សព្ពវិកប្បេសុ អបរម្បិ បាចិត្តិយំ វឌ្ឍតិ. សចេ វិកាលេ អជ្ឈោហរតិ, អនតិរិត្តបច្ចយា សព្ពវិកប្បេសុ អនាបត្តិ, សតិ បច្ចយេ វិកាលបច្ចយា យាមកាលិកាទីសុ ច អនាបត្តិ. អវសេសេសុ វិកាលបច្ចយា បាចិត្តិយំ វឌ្ឍតិយេវ. ភិក្ខុស្ស បន សន្និធិ ភិក្ខុនិយា វដ្ដតិ, ភិក្ខុនិយា ច សន្និធិ ភិក្ខុស្ស វដ្ដតិ, ភិក្ខុនិក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤២១-៤២២) អនុញ្ញាតត្តា វដ្ដតីតិ.

សាវត្ថិយំ អាយស្មន្តំ ពេលដ្ឋសីសំ អារព្ភ សន្និធិការកភោជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, សត្តាហកាលិក យាវជីវិកានំ បន អាហារត្ថាយ បដិគ្គហណេ អជ្ឈោហារេ ច ទុក្កដំ. យថា ចេតានិ អាហារត្ថាយ ន កប្បន្តិ, ឯវំ យាវកាលិកាទីហិ សំសដ្ឋានិបិ, វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យាវកាលិកេន, ភិក្ខវេ, យាមកាលិកំ តទហុបដិគ្គហិតំ កាលេ កប្បតិ, វិកាលេ ន កប្បតី’’តិអាទិ (មហាវ. ៣០៥). តស្មា សចេបិ តំ តំ តេន តេន សទ្ធិំ សំសដ្ឋំ លភតិ, សចេ អសម្ភិន្នរសំ វា ហោតិ សុធោតំ វា, យថា ឥតរេន សំសគ្គោ ន បញ្ញាយតិ, អត្តនោ កាលានុរូបេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

សចេ បន សម្ភិន្នរសំ វា ហោតិ ទុទ្ធោតំ វា, ន វដ្ដតិ. យាវកាលិកញ្ហិ អត្តនា សទ្ធិំ សម្ភិន្នរសានិ តីណិបិ យាមកាលិកាទីនិ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ, យាមកាលិកំ ទ្វេបិ សត្តាហកាលិកាទីនិ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ, សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកមេវ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ. តស្មា តេន តទហុបដិគ្គហិតេន សទ្ធិំ តទហុបដិគ្គហិតំ វា បុរេ បដិគ្គហិតំ វា យាវជីវិកំ សត្តាហំ កប្បតិ, ទ្វីហប្បដិគ្គហិតេន ឆាហំ, តីហប្បដិគ្គហិតេន បញ្ចាហំ…បេ… សត្តាហប្បដិគ្គហិតេន តទហេវ កប្បតីតិ វេទិតព្ពំ. តស្មាយេវ ហិ ‘‘សត្តាហកាលិកេន, ភិក្ខវេ, យាវជីវិកំ តទហុបដិគ្គហិត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ កប្បតី’’តិ វុត្តំ. កាលយាមសត្តាហាតិក្កមេសុ ចេត្ថ វិកាលភោជន សន្និធិភេសជ្ជសិក្ខាបទានំ វសេន អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា, ឥមេសុ បន ចតូសុ កាលិកេសុ យាវកាលិកំ យាមកាលិកន្តិ ឥមមេវ ទ្វយំ អន្តោវុដ្ឋញ្ចេវ សន្និធិការកញ្ច, សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកញ្ច អកប្បិយកុដិយំ និក្ខិបិតុម្បិ វដ្ដតិ, សន្និធិម្បិ ន ជនេតិ. អកប្បិយកុដិយំ អន្តោវុដ្ឋេន បន តេន សទ្ធិំ ឥតរទ្វយំ តទហុបដិគ្គហិតម្បិ ន វដ្ដតិ, មុខសន្និធិ នាម ហោតិ, មហាបច្ចរិយំ បន អន្តោវុដ្ឋំ ហោតីតិ វុត្តំ. តត្ថ នាមមត្តមេវ នានាករណំ, អាបត្តិ បន ទុក្កដមេវ. តត្ថ អកប្បិយកុដិ នាម សង្ឃស្ស វា ឧបសម្បន្នបុគ្គលស្ស វា សន្តកំ វសនត្ថាយ កតគេហំ, តត្ថ សហសេយ្យប្បហោនកេ បទេសេ វុដ្ឋំ យាវកាលិកញ្ច យាមកាលិកញ្ច សង្ឃិកំ វា ឧបសម្បន្នបុគ្គលស្ស វា សន្តកំ អន្តោវុដ្ឋំ នាម ហោតិ, តត្ថ បក្កំ អន្តោបក្កំ នាម, យត្ថ កត្ថចិ បន សយំ បក្កំ សាមំ បក្កំ នាម, តំ សព្ពំ អនជ្ឈោហរណីយំ. តេន តេន សទ្ធិំ សំសដ្ឋម្បិ តំគតិកមេវ, សព្ពំ អជ្ឈោហរន្តស្ស ទុក្កដំ. តស្មា អន្តោវុដ្ឋអន្តោបក្កមោចនត្ថំ ភគវតា ចតស្សោ កប្បិយភូមិយោ (មហាវ. ២៩៥) អនុញ្ញាតា, តាសំ វិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៩៥) វុត្តោ. យត្ថ បនេតា ន សន្តិ, តត្ថ អនុបសម្បន្នស្ស សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សាមំ បាកម្បិ បុនបាកំ វដ្ដតិ, អសន្និធិការកេ សន្និធិការកសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. អសន្និធិការកសញ្ញិនោ, យាវកាលិកាទីនិ តីណិ និទហិត្វា សកំ សកំ កាលំ អនតិក្កមិត្វា, យាវជីវិកំ សទាបិ សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អាមិសំ, សន្និធិភាវោ, តស្ស អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានេវាតិ.

សន្និធិការកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ បណីតភោជនានីតិ បណីតសំសដ្ឋានិ សត្តធញ្ញនិព្ពត្តានិ ភោជនានិ. យថា ហិ អាជញ្ញយុត្តោ រថោ ‘អាជញ្ញរថោ’តិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ បណីតសំសដ្ឋានិ ភោជនានិ បណីតភោជនានីតិ. យេហិ បន បណីតេហិ សំសដ្ឋានិ, តានិ ‘បណីតភោជនានី’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បភេទទស្សនត្ថំ សេយ្យថិទំ សប្បិ នវនីតន្តិអាទិមាហ, តត្ថ សប្បិអាទីនិ ភេសជ្ជសិក្ខាបទេ (កង្ខា. អដ្ឋ. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តលក្ខណេនេវ វេទិតព្ពានិ. មច្ឆាទីសុ បន សព្ពោបិ ‘ឱទកោ’តិ (បាចិ. ២៦០) វុត្តលក្ខណោ មច្ឆោ មច្ឆោយេវ. យេសំ បន មំសំ កប្បតិ, តេសំ មំសញ្ច ខីរទធីនិ ច ឥធាធិប្បេតានិ. ឯវរូបានិ បណីតភោជនានីតិ យានិ ឯតេហិ សប្បិអាទីហិ សំសដ្ឋត្តា ‘បណីតភោជនានី’តិ វុច្ចន្តិ, តថារូបានិ បណីតភោជនានិ. អគិលានោតិ យស្ស តេហិ វិនាបិ ផាសុ ហោតិ. អត្តនោ អត្ថាយ វិញ្ញាបេត្វាតិ ឯត្ថ បន យោ អគិលានោ សុទ្ធានិ សប្បិអាទីនិ ភេសជ្ជត្ថាយ វិញ្ញាបេតិ, សោ មហានាមសិក្ខាបទេន (បាចិ. ៣០៣) ការេតព្ពោ, មច្ឆាទីនិ ចត្តារិ វិញ្ញាបេន្តោ សូបោទនវិញ្ញត្តិយា (បាចិ. ៦១២-៦១៣) ការេតព្ពោ, សប្បិអាទីហិ សំសដ្ឋភោជនានិ វិញ្ញាបេន្តោ ឥមិនា ការេតព្ពោ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ‘‘សប្បិនា ភត្តំ ទេហិ, សប្បិំ អាកិរិត្វា ទេហិ, សប្បិមិស្សកំ កត្វា ទេហិ, សហ សប្បិនា ទេហិ, សប្បិញ្ច ភត្តញ្ច ទេហី’’តិ ឯវំ វិញ្ញាបេន្តស្ស តាវ វិញ្ញត្តិយា ទុក្កដំ, បដិគ្គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហរណេ អជ្ឈោហរណេ បាចិត្តិយំ. ‘‘សប្បិភត្តំ ទេហី’’តិ វុត្តេ បន យស្មា សាលិភត្តំ វិយ សប្បិភត្តំ នាម នត្ថិ, តស្មា សូបោទនវិញ្ញត្តិយា ទុក្កដមេវ ហោតិ. សចេ បន ‘‘សប្បិនា ភត្តំ ទេហី’’តិ វុត្តេ ភត្តំ ទត្វា ‘‘សប្បិំ កត្វា ភុញ្ជាហី’’តិ នវនីតខីរាទីនិ វា កប្បិយភណ្ឌំ វា ទេតិ ‘‘ឥមិនា សប្បិំ គហេត្វា ភុញ្ជាហី’’តិ, យថាវត្ថុកមេវ. ‘‘គោសប្បិនា ភត្តំ ទេហី’’តិ វុត្តេ បន គោសប្បិំ វា ទេតុ, តស្មិំ អសតិ បុរិមនយេន នវនីតាទីនិ វា, គាវិំយេវ វា ទេតុ ‘‘ឥតោ សប្បិនា ភុញ្ជាហី’’តិ, យថាវត្ថុកមេវ. សចេ បន ‘‘គោសប្បិនា ទេហី’’តិ យាចិតោ អជិកាសប្បិអាទីហិ ទេតិ, វិសង្កេតំ. ឯវញ្ហិ សតិ អញ្ញំ យាចិតេន អញ្ញំ ទិន្នំ នាម ហោតិ, តស្មា អនាបត្តិ, ឯស នយោ ‘‘អជិកាសប្បិនា ទេហី’’តិអាទីសុបិ. ‘‘កប្បិយសប្បិនា ទេហី’’តិ វុត្តេ អកប្បិយសប្បិនា ទេតិ, វិសង្កេតមេវ. ‘‘អកប្បិយសប្បិនា ទេហី’’តិ វុត្តេ អកប្បិយសប្បិនាវ ទេតិ, បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ ទុក្កដមេវ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សចេ បន សព្ពេហិបិ សប្បិអាទីហិ ឯកដ្ឋានេ វា នានាដ្ឋានេ វា វិញ្ញាបេត្វា បដិលទ្ធំ ឯកតោ សម្ភិន្នរសំ កត្វា តតោ កុសគ្គេន ឯកពិន្ទុម្បិ អជ្ឈោហរតិ, នវ បាចិត្តិយានិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ បណីតភោជនវិញ្ញត្តិវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អគិលានោ’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, គិលានស្ស អគិលានសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. គិលានសញ្ញិស្ស, គិលានកាលេ វិញ្ញាបេត្វា អគិលានស្ស ភុញ្ជតោ, គិលានស្ស សេសកេ, ញាតកប្បវារិតដ្ឋានតោ, អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញត្តេ, អត្តនោ ធនេន គហិតេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បណីតភោជនតា, អគិលានតា, កតវិញ្ញត្តិយា បដិលាភោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. អទ្ធានសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បណីតភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ អទិន្នន្តិ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា គណ្ហន្តស្ស ហត្ថបាសេ ឋត្វា កាយកាយប្បដិពទ្ធនិស្សគ្គិយានំ អញ្ញតរេន ន ទិន្នំ, អប្បដិគ្គហិតកស្សេតំ នាមំ. អប្បដិគ្គហិតកញ្ហិ ភិក្ខុនោ អត្តនោ សន្តកម្បិ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដតិ. បដិគ្គហិតំ អន្តមសោ វិស្សាសិកសន្តកម្បិ វដ្ដតិ, តស្ស លក្ខណំ វុត្តវិបល្លាសេន វេទិតព្ពំ. សចេ ហិ យោ កោចិ អនុបសម្បន្នោ អន្តមសោ តិរច្ឆានោបិ ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា ហត្ថបាសេ ឋិតោ កាយាទីនំ អញ្ញតរេន ទេតិ, តញ្ចេ ភិក្ខុនា យេន កេនចិ សរីរាវយវេន វា, តប្បដិពទ្ធេន វា, សំហារិមេន ច អន្តមសោ មញ្ចេនាបិ, ធារេតុំ សមត្ថេន ច អន្តមសោ អតត្ថជាតករុក្ខបណ្ណេនាបិ, សូចិយា បរាមដ្ឋមត្តេនាបិ បដិគ្គហិតំ, បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. បដិពទ្ធប្បដិពទ្ធំ នាម ឥធ នត្ថិ, យម្បិ នត្ថុករណិយា ទិយ្យមានំ នាសិកាយ, អកល្លកោ វា មុខេន បដិគ្គណ្ហាតិ, សព្ពំ វដ្ដតិ, អាភោគមត្តមេវ ហេត្ថ បមាណំ. បុព្ពាភោគេ ច សតិ បច្ឆា និទ្ទាយន្តស្ស បត្តេ ទិន្នម្បិ ហត្ថបាសេ សតិ បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. យម្បិ ‘‘បត្តេន បដិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ និសិន្នស្សេវ ហត្ថេ បតតិ, តំ វដ្ដតិយេវ. អភិហដភាជនតោ បតិតរជម្បិ វដ្ដតិ, តត្ថ ឋិតនិសិន្ននិបន្នានំ បវារណាសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ ហត្ថបាសោ វេទិតព្ពោ.

សចេ បន ទាយកប្បដិគ្គាហកេសុ ឯកោ អាកាសេ ហោតិ, ឯកោ ភូមិយំ, ភូមដ្ឋស្ស សីសេន អាកាសដ្ឋស្ស ច ឋបេត្វា ទាតុំ វា គហេតុំ វា បសារិតហត្ថំ យំ អាសន្នតរំ អង្គំ, តស្ស ឱរិមន្តេន ហត្ថបាសប្បមាណំ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ. សចេបិ ឯកោ កូបេ ហោតិ, ឯកោ កូបតដេ, ឯកោ វា រុក្ខេ, ឯកោ បថវិយំ, វុត្តនយេនេវ ហត្ថបាសប្បមាណំ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ. តស្មិំ ឋត្វា សចេបិ ទ្វេ តយោ វា សាមណេរា យំ មជ្ឈិមោ បុរិសោ ឧក្ខិបិតុំ សក្កោតិ, ឯវរូបំ ភារំ បវដ្ដេន្តា ភិក្ខុនោ ភូមិយំ ឋបិតហត្ថំ អារោបេន្តិ, ឧក្ខិបិត្វា វា ភិក្ខុនោ បសារិតហត្ថេ ឯកទេសេនាបិ ឋបេន្តិ, តំ បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. យំ បន បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស បត្តេ រជំ បតតិ, តំ អប្បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ, តស្មា បដិគ្គហេត្វាវ ភិក្ខា គណ្ហិតព្ពា. អប្បដិគ្គហេត្វា គណ្ហន្តស្ស វិនយទុក្កដំ, តំ បន បុន បដិគ្គហេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ. សចេ ‘‘បដិគ្គហេត្វា ទេថា’’តិ វុត្តេ វចនំ អស្សុត្វា វា អនាទិយិត្វា វា ភិក្ខំ ទេន្តិយេវ, វិនយទុក្កដា មុច្ចតិ, បុន បដិគ្គហេត្វា អញ្ញា ភិក្ខា បដិគ្គហេតព្ពា. សចេ មហាវាតោ តតោ តតោ រជំ បាតេតិ, ន សក្កា ហោតិ ភិក្ខំ គហេតុំ, ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទស្សាមី’’តិ សុទ្ធចិត្តេន អាភោគំ កត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. តំ អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា បុន តេន ទិន្នំ វា តស្ស វិស្សាសេន វា បដិគ្គហេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. អស្សុខេឡសិង្ឃាណិកាទីសុ យំ ឋានតោ ចវិត្វា ហត្ថេ វា បត្តេ វា បតតិ, តំ បដិគ្គហេតព្ពំ, អង្គលគ្គំ បដិគ្គហិតមេវ. បតន្តម្បិ វោច្ឆិន្នញ្ចេ អន្តរា ន គហេតព្ពំ, ឧគ្គហិតកំ នាម ហោតិ, តំ បច្ឆា បដិគ្គហិតម្បិ ន វដ្ដតិ. យំ បន ភេសជ្ជំ វា មូលផលំ វា មាតាទីនំ អត្ថាយ គហេត្វា ឆាយត្ថាយ វា ផលិនិសាខំ ឧក្ខិបិត្វា គច្ឆតិ, តតោ យំ ឥច្ឆតិ, តំ បុន បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. យោ បន តត្ថ ជាតកផលិនិសាខាយ វា វល្លិយា វា គហេត្វា ចាលេតិ. តស្ស តតោ លទ្ធំ ផលំ ន វដ្ដតិ, ទុរុបចិណ្ណទុក្កដញ្ច អាបជ្ជតិ, អញ្ញស្ស តំ វដ្ដតិ, ផលិរុក្ខំ បន អបស្សយិតុំ វា អាលម្ពិតុំ វា វដ្ដតិ, បដិគ្គហេត្វា ឋបិតេ យំ អញ្ញំ អង្កុរាទិ ឧប្បជ្ជតិ, បដិគ្គហិតមេវ តំ. យាវ ហិ ហត្ថតោ មុត្តេ និរបេក្ខោ ន ហោតិ, និរបេក្ខតាយ វា ហត្ថតោ ន មុច្ចតិ, តាវ ន បដិគ្គហណំ វិជហតិ, អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ.

មុខទ្វារន្តិ គលនាឡិកំ. មុខេន វា ហិ បវិដ្ឋំ ហោតុ, នាសិកាយ វា, គលេន អជ្ឈោហរណីយតាយ សព្ពម្បិ តំ មុខទ្វារំ បវេសិតមេវ ហោតិ. អាហារន្តិ យំកិញ្ចិ យាវកាលិកំ វា យាមកាលិកំ វា សត្តាហកាលិកំ វា យាវជីវិកំ វា. សព្ពញ្ហេតំ អជ្ឈោហរណីយត្តា ‘អាហារោ’តិ វុច្ចតិ, តត្ថ សព្ពម្បិ ធញ្ញំ វា ធញ្ញានុលោមំ វា តាលនាឡិកេរបនសលពុជអលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលតិបុសផលឯឡាលុកសង្ខាតំ នវវិធំ មហាផលញ្ចេវ អបរណ្ណញ្ច, យញ្ចញ្ញំ វនមូលបត្តបុប្ផផលាទិ អាហារត្ថំ ផរតិ, តំ សព្ពំ យាវ មជ្ឈន្ហិកកាលោ, តាវ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាវកាលិកំ នាម. អម្ពបានំ ជម្ពុបានំ ចោចបានំ មោចបានំ មធុកបានំ មុទ្ទិកបានំ សាលូកបានំ ផារុសកបានន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ បានានិ, យានិ ច តេសំ អនុលោមានិ វេត្តតិន្តិណិកមាតុលុង្គកបិដ្ឋកោសម្ពករមន្ទាទិខុទ្ទកផលបានានិ, ឯតានិ សព្ពានិ អនុបសម្បន្នេហិ សីតោទកេន មទ្ទិត្វា កតានិ អាទិច្ចបាកានិ វា យាវ រត្តិយា បច្ឆិមយាមំ និទហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាមកាលិកានិ នាម. អវសេសេសុ អនុញ្ញាតផលបត្តបុប្ផរសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សប្បិអាទីនិ បញ្ច ភេសជ្ជានិ សត្តាហំ និទហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ សត្តាហកាលិកានិ នាម. ឥទំ បន យាវកាលិកាទិត្តយំ កាលវិមុត្តញ្ច ឧទកំ ឋបេត្វា អវសេសមូលផលាផលាទិ យំ នេវ ខាទនីយត្ថំ ន ភោជនីយត្ថំ ផរតិ, តំ យាវជីវំ និទហិត្វា សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាវជីវិកំ នាម. អាហរេយ្យាតិ បវេសេយ្យ. អញ្ញត្រ ឧទកទន្តបោនាតិ ឥទំ អនាហារេបិ ឧទកេ អាហារសញ្ញាយ, ទន្តបោនេ ច ‘‘មុខទ្វារំ អាហដំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ញាយ កុក្កុច្ចាយន្តានំ កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថំ វុត្តំ. ឧទកញ្ហិ យថាសុខំ បាតុំ, ទន្តកដ្ឋញ្ច ទន្តបោនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឋបេត្វា បន ឥទំ ទ្វយំ អវសេសំ អជ្ឈោហរណត្ថាយ គណ្ហតោ គហណេ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ, សចេបិ ទន្តកដ្ឋរសោ អជានន្តស្ស អន្តោ បវិសតិ, បាចិត្តិយមេវ.

វេសាលិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ អទិន្នំ អាហារំ អាហរណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ ឧទកទន្តបោនា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, បដិគ្គហិតកេ អប្បដិគ្គហិតសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. បដិគ្គហិតសញ្ញិស្ស, ឧទកទន្តបោនេ, ចត្តារិ មហាវិកដានិ សតិ បច្ចយេ អសតិ កប្បិយការកេ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឯត្ថ ទុព្ពចោបិ អសមត្ថោបិ កប្បិយការកោ អសន្តបក្ខេយេវ តិដ្ឋតិ, ឆារិកាយ អសតិ សុក្ខទារុំ ឈាបេត្វា, តស្មិញ្ច អសតិ អល្លទារុំ រុក្ខតោ ឆិន្ទិត្វាបិ កាតុំ, មត្តិកត្ថាយ ច បថវិំ ខណិតុម្បិ វដ្ដតិ, ឥទំ បន ចតុព្ពិធម្បិ មហាវិកដំ កាលោទិស្សំ នាម សប្បទដ្ឋក្ខណេយេវ សាមំ គហេតុំ វដ្ដតិ, អញ្ញទា បដិគ្គាហាបេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អប្បដិគ្គហិតកតា, អននុញ្ញាតតា, ធូមាទិអព្ពោហារិកាភាវោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានីតិ.

ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភោជនវគ្គោ ចតុត្ថោ.