២. ភូតគាមវគ្គោ

១. ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

ភូតគាមវគ្គស្ស បឋមេ ភូតគាមបាតព្យតាយាតិ ឯត្ថ ភវន្តិ អហេសុញ្ចាតិ ភូតា, ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ អត្ថោ. គាមោតិ រាសិ, ភូតានំ គាមោ, ភូតា ឯវ វា គាមោតិ ភូតគាមោ, បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. បាតព្យស្ស ភាវោ បាតព្យតា, ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ, តស្សំ ភូតគាមបាតព្យតាយ, និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ, ភូតគាមបាតព្យតាហេតុ ភូតគាមស្ស ឆេទនាទិបច្ចយា បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. តស្មា យោ ភិក្ខុ បថវិឧទកបាការាទីសុ យត្ថកត្ថចិ ជាតំ អសុក្ខំ អន្តមសោ អតិសុខុមតិណម្បិ សាសបពីជកសេវាលម្បិ ឧទ្ធរណច្ឆេទនវិជ្ឈនាទីហិ វិកោបេតិ វា បថវិខណនេ វុត្តនយេន វិកោបាបេតិ វា បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ.

អាឡវិយំ អាឡវកេ ភិក្ខូ អារព្ភ រុក្ខឆិន្ទនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, ភូតគាមតោ វិយោជិតមូលពីជខន្ធពីជផលុពីជអគ្គពីជពីជពីជានំ អញ្ញតរំ ភាជនគតំ វា រាសិកតំ វា ភូមិយំ រោបិតម្បិ និក្ខន្តមូលមត្តំ វា និក្ខន្តអង្កុរមត្តំ វា សចេបិស្ស វិទត្ថិមត្តា បត្តវដ្ដិ និគ្គច្ឆតិ, អនិក្ខន្តេ វា មូលេ និក្ខន្តេ វា មូលេ យាវ អង្កុរោ ហរិតោ ន ហោតិ, តាវ តំ វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដំ, តថា ភូតគាមពីជគាមេ វេមតិកស្ស, អភូតគាមពីជគាមេ ភូតគាមពីជគាមសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច. ឧភយត្ថ បន អតថាសញ្ញិស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ, អសញ្ចិច្ច អសតិយា អជានិត្វា វា វិកោបេន្តស្ស, ‘ឥមំ រុក្ខ’ន្តិ ឯវំ អនិយមេត្វា ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទ, វល្លិំ ឆិន្ទា’’តិអាទីនិ ភណន្តស្ស, ‘‘ឥមំ បុប្ផំ វា ផលំ វា ជាន, ឥមំ ទេហិ, ឥមំ អាហរ, ឥមិនា មេ អត្ថោ, ឥមំ កប្បិយំ ករោហី’’តិ ភណន្តស្ស ច អនាបត្តិ. ឯវំ កប្បិយវចនេន ភូតគាមតោ វិយោជិតំ បន ពីជជាតំ បុន បិ ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ ការេត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឯវញ្ហិស្ស ពីជគាមបរិមោចនម្បិ កតំ ហោតិ.

កប្បិយំ ករោន្តេន បន អគ្គិនា វា នខេន វា សត្ថេន វា កត្តព្ពំ, អគ្គិនា ករោន្តេន ច យេន កេនចិ អគ្គិនា ឯកទេសេ ផុសន្តេន ‘កប្បិយ’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពំ. សត្ថេន ករោន្តេន យស្ស កស្សចិ តិខិណសត្ថស្ស អន្តមសោ សូចិនខច្ឆេទនាទីនម្បិ តុណ្ឌេន វា ធារាយ វា វេធំ វា ឆេទំ វា ទស្សេន្តេន តថេវ កាតព្ពំ. នខេន ករោន្តេន ឋបេត្វា គោមហិំសាទីនំ ខុរេ យេន កេនចិ អបូតិនា មនុស្សានំ វា តិរច្ឆានានំ វា នខេន អន្តមសោ ឆិន្ទិត្វា អាហដេនាបិ សត្ថេ វុត្តនយេនេវ កាតព្ពំ. តត្ថ សចេបិ ពីជានំ បព្ពតមត្តោ រាសិ, រុក្ខសហស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា ឯកាពទ្ធំ, ឧច្ឆូនំ វា មហាភារោ ពន្ធិត្វា ឋបិតោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ពីជេ វា រុក្ខសាខាយ វា ឧច្ឆុម្ហិ វា កប្បិយេ កតេ សព្ពំ កតំ ហោតិ. ឧច្ឆុំ ‘‘កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ តេហិ សទ្ធិំ ពទ្ធំ ទារុកំ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ. សចេ បន យាយ វល្លិយា ភារោ ពទ្ធោ, តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតិ. មរិចបក្កាទីហិ មិស្សេត្វា ភត្តំ អាហរន្តិ, ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេ សចេបិ ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិយេវ, តិលតណ្ឌុលេសុបិ ឯសេវ នយោ. យាគុយា បក្ខិត្តានិ បន ឯកាពទ្ធានិ ហុត្វា ន សន្តិដ្ឋន្តិ, តត្ថ ឯកេកំ វិជ្ឈិត្វាវ កាតព្ពំ. កបិដ្ឋផលាទីនំ អន្តោ មិញ្ជំ កដាហំ មុញ្ចិត្វា សញ្ចរតិ, ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការេតព្ពំ. ឯកាពទ្ធា ចេ, កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតិ. យំ បន ផលំ តរុណំ ហោតិ អពីជំ យញ្ច និព្ពត្តពីជំ ពីជំ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ, តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថិ. ភូតគាមោ, ភូតគាមសញ្ញិតា, វិកោបនំ វា វិកោបាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បថវិខណនសទិសានេវាតិ.

ភូតគាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ យមត្ថំ សង្ឃមជ្ឈេ វិនយធរោ បុច្ឆតិ, តតោ អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកោ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាមំ. វិហេសតីតិ វិហេសកោ, តុណ្ហីភាវស្សេតំ នាមំ, តស្មិំ អញ្ញវាទកេ វិហេសកេ. បាចិត្តិយន្តិ វត្ថុទ្វយេ បាចិត្តិយទ្វយំ វុត្តំ. តស្មា យោ ភិក្ខុ សាវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោ សង្ឃមជ្ឈេ អនុយុញ្ជិយមានោ តំ ន កថេតុកាមោ អញ្ញេន វចនេន អញ្ញំ ឆាទេន្តោ តថា តថា វិក្ខិបតិ, យោ ច តុណ្ហីភាវេន វិហេសេតិ, តេសំ យំ ភគវតា អញ្ញវាទកកម្មញ្ចេវ វិហេសកកម្មញ្ច អនុញ្ញាតំ, តស្មិំ សង្ឃេន កតេ បុន តថា ករោន្តានំ បាចិត្តិយំ.

កោសម្ពិយំ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ធម្មកម្មេ តិកបាចិត្តិយំ, អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដំ, អនារោបិតេ បន អញ្ញវាទកេ វា វិហេសកេ វា តថា ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ. អាបត្តិំ អាបន្នភាវំ វា អជានន្តស្ស ‘‘កិំ តុម្ហេ ភណថា’’តិ បុច្ឆតោ, គេលញ្ញេន វា, ‘‘សង្ឃស្ស ភណ្ឌនាទីនិ វា ភវិស្សន្តិ, អធម្មេន វា វគ្គេន វា នកម្មារហស្ស វា កម្មំ ករិស្សន្តី’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ន កថេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ធម្មកម្មេន អារោបិតតា, អាបត្តិយា វា វត្ថុនា វា អនុយុញ្ជិយមានតា, ឆាទេតុកាមតាយ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ វា តុណ្ហីភាវោ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន សិយា កិរិយំ, សិយា អកិរិយំ, ទុក្ខវេទនញ្ច ហោតីតិ.

អញ្ញវាទកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ យេន វចនេន ឧជ្ឈាបេន្តិ ‘‘ឆន្ទាយ ឥត្ថន្នាមោ ឥទំ នាម ករោតី’’តិអាទីនិ វទន្តា ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មតំ សេនាសនបញ្ញាបកាទិភេទំ តស្ស អយសកាមា ហុត្វា ភិក្ខូហិ អវជានាបេន្តិ, អវញ្ញាយ ឱលោកាបេន្តិ, លាមកតោ វា ចិន្តាបេន្តិ, តំ វចនំ ឧជ្ឈាបនកំ. យេន ច តថេវ វទន្តា ខិយ្យន្តិ, សព្ពត្ថ តស្ស អវណ្ណំ បកាសេន្តិ, តំ ខិយ្យនកំ, តស្មិំ ឧជ្ឈាបនកេ ខិយ្យនកេ. បាចិត្តិយន្តិ វត្ថុទ្វយេ បាចិត្តិយទ្វយំ វុត្តំ. តស្មា យោ សម្មតស្ស ភិក្ខុនោ អយសកាមតាយ ឧបសម្បន្នស្ស វទន្តោ ឧជ្ឈាបេតិ វា ខិយ្យតិ វា, តស្ស បាចិត្តិយំ ហោតិ.

រាជគហេ មេត្តិយភូមជកេ ភិក្ខូ អារព្ភ ឧជ្ឈាបនខិយ្យនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, យំ តស្ស ឧបសម្បន្នស្ស សម្មុតិកម្មំ កតំ, តស្មិំ ធម្មកម្មេ តិកបាចិត្តិយំ, អធម្មកម្មេ តិកទុក្កដំ, អនុបសម្បន្នស្ស បន សន្តិកេ តថា ភណន្តស្ស, អសម្មតស្ស ច អវណ្ណំ យស្ស កស្សចិ សន្តិកេ ភណន្តស្ស, អនុបសម្បន្នស្ស បន សម្មតស្ស វា អសម្មតស្ស វា អវណ្ណំ យស្ស កស្សចិទេវ សន្តិកេ ភណន្តស្ស ច ទុក្កដមេវ. បកតិយាវ ឆន្ទាទិវសេន ករោន្តំ ឧជ្ឈាបេន្តស្ស វា ខិយ្យន្តស្ស វា, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ធម្មកម្មេន សម្មតតា, ឧបសម្បន្នតា, អគតិគមនាភាវោ, តស្ស អវណ្ណកាមតា, យស្ស សន្តិកេ វទតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, ឧជ្ឈាបនំ វា ខិយ្យនំ វាតិ ឥមានេត្ថ ឆ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនមេវាតិ.

ឧជ្ឈាបនកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ សង្ឃិកន្តិ សង្ឃស្ស សន្តកំ. មញ្ចាទីសុ យោកោចិ មញ្ចសង្ខេបេន កតោ សព្ពោបិ មញ្ចោយេវ, បីឋេបិ ឯសេវ នយោ. យេន កេនចិ បន ចោឡេន វា កប្បិយចម្មេន វា ឆវិំ កត្វា ឋបេត្វា មនុស្សលោមំ តាលីសបត្តញ្ច យេហិ កេហិចិ លោមបណ្ណតិណវាកចោឡេហិ បូរេត្វា កតសេនាសនំ ភិសីតិ វុច្ចតិ. តត្ថ និសីទិតុម្បិ និបជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ, បមាណបរិច្ឆេទោបិ ចេត្ថ នត្ថិ. កោច្ឆំ បន វាកឧសីរមុញ្ជបព្ពជាទីនំ អញ្ញតរមយំ អន្តោ សំវេល្លិត្វា ពទ្ធំ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថតំ បណវសណ្ឋានំ មជ្ឈេ សីហចម្មាទិបរិក្ខិត្តំ ហោតិ, អកប្បិយចម្មំ នាមេត្ថ នត្ថិ. សេនាសនញ្ហិ សោវណ្ណមយម្បិ វដ្ដតិ. អជ្ឈោកាសេតិ ឯត្ថ យេ អវស្សិកសង្កេតា វស្សានមាសាតិ ឯវំ អសញ្ញិតា អដ្ឋ មាសា, តេ ឋបេត្វា ឥតរេសុ ចតូសុ មាសេសុ សចេបិ ទេវោ ន វស្សតិ. តថាបិ បកតិអជ្ឈោកាសេ ច ឱវស្សកមណ្ឌបេ ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ. យត្ថ បន ហេមន្តេ វស្សតិ, តត្ថ អបរេបិ ចត្តារោ មាសេ ន វដ្ដតិ. គិម្ហេ បន សព្ពត្ថ វិគតវលាហកំ វិសុទ្ធំ នភំ ហោតិ, តស្មា តទា កេនចិទេវ ករណីយេន គច្ឆតិ, វដ្ដតិ. កាកាទីនំ និពទ្ធវាសរុក្ខមូលេ បន កទាចិបិ ន វដ្ដតិ. ឥតិ យត្ថ ច យទា ច សន្ថរិតុំ ន វដ្ដតិ, តំ សព្ពមិធ អជ្ឈោកាសសង្ខមេវ គតន្តិ វេទិតព្ពំ.

សន្ថរិត្វាតិ តថារូបេ ឋានេ អត្តនោ វា បរស្ស វា អត្ថាយ សន្ថរិត្វា. អញ្ញស្សត្ថាយ សន្ថតម្បិ ហិ យាវ សោ តត្ថ ន និសីទតិ, ‘គច្ឆ ត្វ’ន្តិ វា ន ភណតិ, តាវ សន្ថារកស្សេវ ភារោ. សន្ថរាបេត្វាតិ អនុបសម្បន្នេន សន្ថរាបេត្វា. ឯតទេវ ហិ តស្ស បលិពោធោ ហោតិ, ឧបសម្បន្នេន សន្ថតំ សន្ថារកស្សេវ ភារោ, តញ្ច ខោ យាវ អាណាបកោ តត្ថ ន និសីទតិ, ‘គច្ឆ ត្វ’ន្តិ វា ន ភណតិ. យស្មិញ្ហិ អត្តនា សន្ថរាបិតេ វា បកតិសន្ថតេ វា ឧបសម្បន្នោ និសីទតិ, សព្ពំ តំ និសិន្នស្សេវ ភារោ, តស្មា សន្ថរាបិតន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. តំ បក្កមន្តោ នេវ ឧទ្ធរេយ្យ, ន ឧទ្ធរាបេយ្យាតិ អត្តនា វា ឧទ្ធរិត្វា បតិរូបេ ឋានេ ន ឋបេយ្យ, បរេន វា តថា ន ការាបេយ្យ. អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យាតិ យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតិ, តថារូបំ អនាបុច្ឆិត្វា តំ សេនាសនំ តស្ស អនិយ្យាតេត្វា និរបេក្ខោ គច្ឆតិ, ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមេយ្យ, តស្ស ឯកេន បាទេន លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទាតិក្កមេ បាចិត្តិយំ. ភោជនសាលាយ ឋិតោ បន ‘‘អសុកស្មិំ នាម ទិវាវិហារដ្ឋានេ បញ្ញបេត្វា គច្ឆាហី’’តិ បេសេត្វា តតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោ បាទុទ្ធារេន ការេតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ សន្ថតំ អនុទ្ធរិត្វា អនាបុច្ឆំ បក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, បុគ្គលិកេ តិកទុក្កដំ, ចិមិលិកំ វា ឧត្តរត្ថរណំ វា ភូមត្ថរណំ វា តដ្ដិកំ វា ចម្មក្ខណ្ឌំ វា បាទបុញ្ឆនំ វា ផលកបីឋំ វា យំ វា បនញ្ញំ កញ្ចិ ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌំ អន្តមសោ បត្តាធារកម្បិ វុត្តលក្ខណេ អជ្ឈោកាសេ ឋបេត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដមេវ. អារញ្ញកេន បន អសតិ អនោវស្សកេ សព្ពំ រុក្ខេ លគ្គេត្វាបិ យថា វា ឧបចិកាហិ ន ខជ្ជតិ, ឯវំ កត្វាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ. អព្ភោកាសិកេន បន ចីវរកុដិកំ កត្វាបិ រក្ខិតព្ពំ. អត្តនោ សន្តកេ, វិស្សាសិកបុគ្គលិកេ, ឧទ្ធរណាទីនិ កត្វា គមនេ, ឱតាបេន្តស្ស, ‘‘អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ គច្ឆតោ, វុឌ្ឍតរា ឧដ្ឋាបេន្តិ, អមនុស្សោ តត្ថ និសីទតិ, កោចិ ឥស្សរោ គណ្ហាតិ, សីហាទយោ តំ ឋានំ អាគន្ត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ សេនាសនំ បលិពុទ្ធំ ហោតិ, តថា បលិពុទ្ធេ វា សេនាសនេ, ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយករាសុ អាបទាសុ វា គច្ឆន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. មញ្ចាទីនំ សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ ទេសេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, និរបេក្ខតា, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ ឆ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនសទិសានេវ, ឥទំ បន កិរិយាកិរិយន្តិ.

បឋមសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ វិហារេតិ គព្ភេ វា អញ្ញតរស្មិំ វា សព្ពបរិច្ឆន្នេ វុត្តសេនាសនេ. សេយ្យន្តិ សេយ្យា នាម ភិសី ចិមិលិកា ឧត្តរត្ថរណំ ភូមត្ថរណំ តដ្ដិកា ចម្មក្ខណ្ឌោ និសីទនំ បច្ចត្ថរណំ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោតិ វុត្តំ. តត្ថ ចិមិលិកា នាម បរិកម្មកតាយ ភូមិយា វណ្ណានុរក្ខណត្ថំ កតា. ឧត្តរត្ថរណំ នាម មញ្ចបីឋាទីនំ ឧបរិ អត្ថរិតព្ពយុត្តកំ បច្ចត្ថរណំ. ភូមត្ថរណំ នាម ចិមិលិកាយ សតិ តស្សា ឧបរិ, អសតិ សុទ្ធភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា កដសារកាទិ វិកតិ. តដ្ដិកា នាម តាលបណ្ណាទីហិ កតតដ្ដិកា. ចម្មក្ខណ្ឌោ នាម យំកិញ្ចិ ចម្មំ, សីហចម្មាទីនញ្ហិ បរិហរណេយេវ បរិក្ខេបោ, សេនាសនបរិភោគេ បន អកប្បិយចម្មំ នាម នត្ថិ. បច្ចត្ថរណំ នាម បាវារោ កោជវោតិ ឯត្តកមេវ, សេសំ បាកដមេវ. ឥតិ ឥមាសុ ទសសុ សេយ្យាសុ ឯកម្បិ សេយ្យំ អត្តនោ វស្សគ្គេន គហេត្វា វុត្តលក្ខណេ វិហារេ សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា យោ ភិក្ខុ ទិសំគមិកោ យថា ឋបិតំ ឧបចិកាហិ ន ខជ្ជតិ, តថា ឋបនវសេន នេវ ឧទ្ធរេយ្យ, ន ឧទ្ធរាបេយ្យ, បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យ, តស្ស បរិក្ខិត្តស្ស អារាមស្ស បរិក្ខេបំ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្ស បឋមបាទេ ទុក្កដំ, ទុតិយបាទេ បាចិត្តិយំ. យត្ថ បន ឧបចិកាសង្កា នត្ថិ, តតោ អនាបុច្ឆាបិ គន្តុំ វដ្ដតិ, អាបុច្ឆនំ បន វត្តំ.

សាវត្ថិយំ សត្តរសវគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ សង្ឃិកេ វិហារេ សេយ្យំ សន្ថរិត្វា អនុទ្ធរិត្វា អនាបុច្ឆា បក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, បុគ្គលិកេ តិកទុក្កដំ, វុត្តលក្ខណស្ស បន វិហារស្ស ឧបចារេ ពហិ អាសន្នេ ឧបដ្ឋានសាលាយ វា អបរិច្ឆន្នមណ្ឌបេ វា បរិច្ឆន្នេ វាបិ ពហូនំ សន្និបាតភូតេ រុក្ខមូលេ វា សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា, មញ្ចបីឋញ្ច វិហារេ វា វុត្តប្បការេ វិហារូបចារេ វា សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា ឧទ្ធរណាទីនិ អកត្វា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដមេវ. អត្តនោ សន្តកេ, វិស្សាសិកបុគ្គលិកេ, ឧទ្ធរណាទីនិ កត្វា, បុរិមនយេនេវ បលិពុទ្ធំ ឆឌ្ឌេត្វា គមនេ, យោ ច ‘‘អជ្ជេវ អាគន្ត្វា បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ ឯវំ សាបេក្ខោ នទិបារំ វា គាមន្តរំ វា គន្ត្វា យត្ថស្ស គមនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តត្ថេវ ឋិតោ កញ្ចិ បេសេត្វា វា អាបុច្ឆតិ, នទិបូររាជចោរាទីសុ វា កេនចិ បលិពុទ្ធោ ន សក្កោតិ បច្ចាគន្តុំ, តស្ស ច, អាបទាសុ ច, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វុត្តលក្ខណសេយ្យា, តស្សា សង្ឃិកតា, វុត្តលក្ខណេ វិហារេ សន្ថរណំ វា សន្ថរាបនំ វា, អបលិពុទ្ធតា, អាបទាយ អភាវោ, អនបេក្ខស្ស ទិសាបក្កមនំ, ឧបចារសីមាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ សត្ត អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អនន្តរសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

ទុតិយសេនាសនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ ជានន្តិ ‘‘អនុដ្ឋាបនីយោ អយ’’ន្តិ ជានន្តោ, តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘វុឌ្ឍោ’តិ ជានាតិ, ‘គិលានោ’តិ ជានាតិ, ‘សង្ឃេន ទិន្នោ’តិ ជានាតី’’តិ (បាចិ. ១២១) វុត្តំ. វុឌ្ឍោ ហិ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ អនុដ្ឋាបនីយោ, គិលានោ គិលានតាយ, សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរគណវាចកាចរិយានំ វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សល្លក្ខេត្វា សម្មន្និត្វា ទេតិ, តស្មា យស្ស សង្ឃេន ទិន្នោ, សោបិ អនុដ្ឋាបនីយោ. បុព្ពុបគតន្តិ បុព្ពំ ឧបគតំ. អនុបខជ្ជាតិ មញ្ចបីឋានំ វា តស្ស វា ភិក្ខុនោ បវិសន្តស្ស វា និក្ខមន្តស្ស វា ឧបចារំ អនុបវិសិត្វា. តត្ថ មញ្ចបីឋានំ តាវ មហល្លកេ វិហារេ សមន្តា ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ឧបចារោ, ខុទ្ទកេ យតោ បហោតិ, តតោ ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ, តស្ស បន បវិសន្តស្ស បាទធោវនបាសាណតោ យាវ មញ្ចបីឋំ, និក្ខមន្តស្ស មញ្ចបីឋតោ យាវ បស្សាវដ្ឋានំ, តាវ ឧបចារោ. សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ តស្ស សម្ពាធំ កត្តុកាមតាយ តស្មិំ ឧបចារេ ទសសុ សេយ្យាសុ ឯកម្បិ សន្ថរន្តស្ស វា សន្ថរាបេន្តស្ស វា ទុក្កដំ, តត្ថ និសីទន្តស្ស វា និបជ្ជន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ, ទ្វេបិ ករោន្តស្ស ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, បុនប្បុនំ ករោន្តស្ស បយោគគណនាយ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ អនុបខជ្ជ សេយ្យកប្បនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, បុគ្គលិកេ តិកទុក្កដំ, វុត្តូបចារតោ វា ពហិ, ឧបដ្ឋានសាលាទិកេ វា, វិហារស្ស ឧបចារេ វា, សន្ថរណសន្ថរាបនេសុបិ និសជ្ជសយនេសុបិ ទុក្កដមេវ. អត្តនោ វា, វិស្សាសិកស្ស វា សន្តកេ បន វិហារេ សន្ថរន្តស្ស, យោ ច គិលានោ វា សីតុណ្ហបីឡិតោ វា បវិសតិ, តស្ស ច, អាបទាសុ ច, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សង្ឃិកវិហារតា, អនុដ្ឋាបនីយភាវជាននំ, សម្ពាធេតុកាមតា, ឧបចារេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកសទិសានេវ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនមេវាតិ.

អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ កុបិតោតិ កុទ្ធោ. អនត្តមនោតិ អតុដ្ឋចិត្តោ. និក្កឌ្ឍេយ្យ វា និក្កឌ្ឍាបេយ្យ វា បាចិត្តិយន្តិ ឯត្ថ យេ អនេកភូមកា បាសាទា, អនេកកោដ្ឋកានិ វា ចតុស្សាលានិ, តាទិសេសុ សេនាសនេសុ គហេត្វា អន្តរា អដ្ឋបេត្វា ឯកេនេវ បយោគេន អតិក្កាមេន្តស្ស ឯកំ បាចិត្តិយំ, ឋបេត្វា ឋបេត្វា នានាបយោគេហិ អតិក្កាមេន្តស្ស ទ្វារគណនាយ បាចិត្តិយានិ, ហត្ថេន អនាមសិត្វា ‘និក្ខមា’តិ វត្វា វាចាយ និក្កឌ្ឍន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. និក្កឌ្ឍាបេន្តស្ស បន ‘និក្កឌ្ឍា’តិ អាណត្តមត្តេ ទុក្កដំ, សកិំ អាណត្តេ បន តស្មិំ ពហុកេបិ ទ្វារេ និក្ខមន្តេ ឥតរស្ស ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. សចេ បន ‘‘ឯត្តកានិ ទ្វារានិ និក្កឌ្ឍាហី’’តិ វា, ‘‘យាវ មហាទ្វារំ, តាវ និក្កឌ្ឍាហី’’តិ វា ឯវំ និយមេត្វា អាណត្តោ ហោតិ, ទ្វារគណនាយ បាចិត្តិយានិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ភិក្ខុំ សង្ឃិកា វិហារា និក្កឌ្ឍនវត្ថុស្មិំ

បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, បុគ្គលិកេ តិកទុក្កដំ, តស្ស បរិក្ខារនិក្កឌ្ឍនេ, ឧបដ្ឋានសាលាទិកា វិហារូបចារា តស្ស វា តស្ស បរិក្ខារស្ស វា និក្កឌ្ឍនេ, អនុបសម្បន្នស្ស បន អនុបសម្បន្នបរិក្ខារស្ស វា វិហារា វា វិហារូបចារា វា និក្កឌ្ឍនេ និក្កឌ្ឍាបនេ ច ទុក្កដមេវ. តញ្ច ខោ អសម្ពទ្ធេសុ បរិក្ខារេសុ បរិក្ខារគណនាយ វេទិតព្ពំ. អត្តនោ វា, វិស្សាសិកស្ស វា សន្តកា វិហារា និក្កឌ្ឍនេ, សកលសង្ឃារាមតោបិ ភណ្ឌនការកស្ស វា តស្ស បរិក្ខារស្ស វា និក្កឌ្ឍនេ និក្កឌ្ឍាបនេ វា, អត្តនោ វសនដ្ឋានតោ អលជ្ជិស្ស, ឧម្មត្តកស្ស, ន សម្មាវត្តន្តានំ អន្តេវាសិកសអវិហារិកានំ, តេសំ បរិក្ខារស្ស វា និក្កឌ្ឍនេ ច, សយំ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សង្ឃិកវិហារោ, ឧបសម្បន្នស្ស ភណ្ឌនការកភាវាទិវិនិមុត្តតា, កោបេន និក្កឌ្ឍនំ វា និក្កឌ្ឍាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន ទុក្ខវេទនន្តិ.

និក្កឌ្ឍនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ឧបរិវេហាសកុដិយាតិ ឧបរិ អច្ឆន្នតលាយ ទ្វិភូមិកកុដិយា វា តិភូមិកកុដិយា វា, បទភាជនេ បន ឥធ អធិប្បេតំ កុដិំ ទស្សេតុំ ‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស អសីសឃដ្ដា’’តិ (បាចិ. ១៣១) វុត្តំ. អាហច្ចបាទកន្តិ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា បវេសិតបាទកំ. អភិនិសីទេយ្យាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា និសីទេយ្យ, ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ, មញ្ចេ វា បីឋេ វា និសីទេយ្យ វា និបជ្ជេយ្យ វាតិ អត្ថោ. អភីតិ ឥទំ បន បទសោភណត្ថេ ឧបសគ្គមត្តមេវ, តស្មា យោ ភិក្ខុ វុត្តលក្ខណាយ វេហាសកុដិយា សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យាវ បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សព្ពសោ ហេដ្ឋិមាហិ តុលាហិ សីសំ ន ឃដ្ដេតិ, ឯត្តកំ ឧច្ចាយ តុលានំ ឧបរិ ឋបិតេ អាហច្ចបាទកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា និសីទតិ វា និបជ្ជតិ វា, តស្ស អនុបខជ្ជសិក្ខាបទេ វុត្តនយេន បយោគគណនាយ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧបរិវេហាសកុដិយា អាហច្ចបាទកំ មញ្ចំ បីឋំ សហសា អភិនិសីទនអភិនិបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, បុគ្គលិកេ តិកទុក្កដំ, អត្តនោ វា, វិស្សាសិកស្ស វា សន្តកេ វិហារេ, អវេហាសកុដិយា, សីសឃដ្ដាយ, យស្ស វា ហេដ្ឋា ទព្ពសម្ភារាទីនំ និក្ខិត្តត្តា អបរិភោគំ ហោតិ, ឧបរិតលំ វា បទរសញ្ចិតំ សុធាទិបរិកម្មកតំ វា, តត្ថ អាហច្ចបាទកេ និសីទន្តស្ស, យោ ចេ តស្មិំ វេហាសដ្ឋេបិ អាហច្ចបាទកេ ឋិតោ កិញ្ចិ គណ្ហាតិ វា លគ្គតិ វា, យស្ស ច បដាណី ទិន្នា ហោតិ, បាទសីសានំ ឧបរិ អាណី បវេសិតា, តត្ថ និសីទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សង្ឃិកោ វិហារោ, អសីសឃដ្ដា វេហាសកុដិ, ហេដ្ឋា សបរិភោគំ, អបដាណិទិន្នេ អាហច្ចបាទកេ និសីទនំ វា និបជ្ជនំ វាតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានីតិ.

វេហាសកុដិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ មហល្លកន្តិ សស្សាមិកំ. វិហារន្តិ ឧល្លិត្តាវល្លិត្តំ. យាវ ទ្វារកោសាតិឯត្ថ ទ្វារកោសោ នាម ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស សាមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ បទេសោ. អគ្គឡដ្ឋបនាយាតិ សកវាដកស្ស ទ្វារពន្ធស្ស និច្ចលភាវត្ថាយ. កវាដញ្ហិ លហុបរិវត្តកំ វិវរណកាលេ ភិត្តិំ អាហនតិ, បិទហនកាលេ ទ្វារពន្ធំ. តេន អាហនេន ភិត្តិ កម្បតិ, តតោ មត្តិកា ចលតិ, ចលិត្វា សិថិលា វា ហោតិ បតតិ វា, តេនាហ ភគវា ‘‘យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយា’’តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘ឥទំ នាម កត្តព្ព’’ន្តិ នេវ មាតិកាយំ, ន បទភាជនេ វុត្តំ, អដ្ឋុប្បត្តិយំ បន ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសិ, បុនប្បុនំ លេបាបេសី’’តិ (បាចិ. ១៣៤) អធិការតោ យាវ ទ្វារកោសា អគ្គឡដ្ឋបនាយ បុនប្បុនំ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាលោកសន្ធិបរិកម្មាយាតិឯត្ថ អាលោកសន្ធីតិ វាតបានកវាដកា វុច្ចន្តិ. តេ វិវរណកាលេ វិទត្ថិមត្តម្បិ អតិរេកម្បិ ភិត្តិប្បទេសំ បហរន្តិ, ឧបចារោ បនេត្ថ សព្ពទិសាសុ លព្ភតិ, តស្មា សព្ពទិសាសុ កវាដវិត្ថារប្បមាណោ ឱកាសោ អាលោកសន្ធិបរិកម្មត្ថាយ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

ឯវំ លេបកម្មេ យំ កត្តព្ពំ, តំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឆទនេ កត្តព្ពំ ទស្សេតុំ ទ្វត្តិច្ឆទនស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វត្តិច្ឆទនស្ស បរិយាយន្តិ ឆទនស្ស ទ្វត្តិបរិយាយំ, បរិយាយំ វុច្ចតិ បរិក្ខេបោ, បរិក្ខេបទ្វយំ វា បរិក្ខេបត្តយំ វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អត្ថោ. អប្បហរិតេ ឋិតេនាតិ អហរិតេ ឋិតេន. ហរិតន្តិ ចេត្ថ សត្តធញ្ញាទិភេទំ បុព្ពណ្ណំ, មុគ្គមាសតិលកុលត្ថអលាពុកុម្ភណ្ឌាទិភេទញ្ច អបរណ្ណំ អធិប្បេតំ. យំ តស្មិំ ខេត្តេ វុត្តំ ន តាវ សម្បជ្ជតិ, វស្សេ បន បតិតេ សម្បជ្ជិស្សតិ, តម្បិ ហរិតសង្ខមេវ គច្ឆតិ. តស្មា តស្មិំ ឋត្វា អធិដ្ឋហន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. អប្បហរិតេ ឋត្វា អធិដ្ឋហន្តស្សាបិ អយំ បរិច្ឆេទោ, បិដ្ឋិវំសស្ស វា កូដាគារថូបិកាយ វា បស្សេ និសិន្នោ បុរិសោ ឆទនមុខវដ្ដិអន្តេន ឱលោកេន្តោ យស្មិំ ភូមិភាគេ ឋិតំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, យស្មិញ្ច ឋិតោ តំ ឧបរិ និសិន្នកំ តថេវ ឧល្លោកេន្តោ បស្សតិ, តស្មិំ ឋាតព្ពំ, តស្ស អន្តោ អហរិតេបិ ឋាតុំ ន លភតិ. តតោ ចេ ឧត្តរីតិ មគ្គេន ឆាទិយមានេ តិណ្ណំ មគ្គានំ, បរិយាយេន ឆាទិយមានេ តិណ្ណំ បរិយាយានំ ឧបរិ ឥដ្ឋកសិលាសុធាហិ ឆាទិយមានេ ឥដ្ឋកសិលាសុធាបិណ្ឌគណនាយ, តិណបណ្ណេហិ ឆាទិយមានេ បណ្ណគណនាយ ចេវ តិណមុដ្ឋិគណនាយ ច បាចិត្តិយំ.

កោសម្ពិយំ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ បុនប្បុនំ ឆាទាបនលេបាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនទ្វត្តិបរិយាយេ អតិរេកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. សេតវណ្ណាទិករណេ, ទ្វត្តិបរិយាយេ វា ឩនកទ្វត្តិបរិយាយេ វា, លេណគុហាតិណកុដិកាទីសុ, អញ្ញស្សត្ថាយ, អត្តនោ ធនេន ការេន្តស្ស, វាសាគារំ ឋបេត្វា សេសានិ អធិដ្ឋហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. មហល្លកវិហារតា, អត្តនោ វាសាគារតា, ឧត្តរិ អធិដ្ឋានន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ សញ្ចរិត្តេ វុត្តនយានេវាតិ.

មហល្លកវិហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ ជានំ សប្បាណកន្តិ ‘‘សប្បាណកំ ឯត’’ន្តិ ទិស្វា វា សុត្វា វា យេន កេនចិ អាការេន ជានន្តោ. សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វាតិ តេន ឧទកេន សយំ វា សិញ្ចេយ្យ, អញ្ញំ វា អាណាបេត្វា សិញ្ចាបេយ្យ. តត្ថ ធារំ អវិច្ឆិន្ទិត្វា សិញ្ចន្តស្ស ឯកស្មិំ ឃដេ ឯកាវ អាបត្តិ, វិច្ឆិន្ទន្តស្ស បយោគគណនាយ អាបត្តិយោ. មាតិកំ បមុខំ ករោតិ, ទិវសម្បិ សន្ទតុ, ឯកាវ អាបត្តិ. តត្ថ តត្ថ ពន្ធិត្វា អញ្ញតោ នេន្តស្ស បយោគគណនាយ អាបត្តិយោ. ពហុកម្បិ តិណបណ្ណសាខាទិំ ឯកប្បយោគេន ឧទកេ បក្ខិបន្តស្ស ឯកាវ អាបត្តិ, ឯកេកំ បក្ខិបន្តស្ស បយោគគណនាយ អាបត្តិយោ. ឥទញ្ច យំ ឯវំ បក្ខិបិយមានេ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, អាវិលំ វា ហោតិ, យថា បាណកា មរន្តិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន មហាឧទកំ. សិញ្ចាបនេ អាណត្តិយា ទុក្កដំ, ឯកាណត្តិយា ពហុកម្បិ សិញ្ចតុ, អាណាបកស្ស ឯកមេវ បាចិត្តិយំ.

អាឡវិយំ អាឡវកេ ភិក្ខូ អារព្ភ សិញ្ចនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, អប្បាណកេ សប្បាណកសញ្ញិនោ, ឧភោសុ វេមតិកស្ស ទុក្កដំ. អប្បាណកសញ្ញិនោ, អសញ្ចិច្ច អស្សតិយា វា សិញ្ចន្តស្ស, អជានន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឧទកស្ស សប្បាណកតា, ‘‘សិញ្ចនេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជាននំ, តញ្ច ឧទកំ តាទិសមេវ, វិនា វធកចេតនាយ យេន កេនចិ ករណីយេន តិណាទីនំ សិញ្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សប្បាណកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភូតគាមវគ្គោ ទុតិយោ.