១. មុសាវាទវគ្គោ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

បាចិត្តិយេសុ មុសាវាទវគ្គស្ស បឋមេ សម្បជានមុសាវាទេតិ បុព្ពេបិ ជានិត្វា វចនក្ខណេបិ ជានន្តស្សេវ មុសាវាទភណនេ. ភណនញ្ច នាម ឥធ អភូតស្ស វា ភូតតំ, ភូតស្ស វា អភូតតំ កត្វា កាយេន វា វាចាយ វា វិញ្ញាបនប្បយោគោ, និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. តស្មា យោ សម្បជានមុសាវាទំ វទតិ, តស្ស តំនិមិត្តំ តំហេតុ តប្បច្ចយា បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អញ្ញេសុ ច ឦទិសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ ហត្ថកំ សក្យបុត្តំ អារព្ភ អវជានិត្វា បដិជាននាទិវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ មុសា ភណន្តស្ស បារាជិកំ, អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនត្ថំ សង្ឃាទិសេសោ, សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសនត្ថំ បាចិត្តិយំ, អាចារវិបត្តិយា អនុទ្ធំសនត្ថំ ទុក្កដំ, ‘‘យោ តេ វិហារេ វសី’’តិអាទិនា (បារា. ២២០) បរិយាយេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនត្ថំ បដិវិជានន្តស្ស មុសា ភណិតេ ថុល្លច្ចយំ, អប្បដិវិជានន្តស្ស ទុក្កដំ, កេវលំ មុសា ភណន្តស្ស ឥធ បាចិត្តិយំ. អនុបធារេត្វា សហសា ភណន្តស្ស, ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិសំវាទនបុរេក្ខារតា, វិសំវាទនចិត្តេន យមត្ថំ វត្តុកាមោ, តស្ស បុគ្គលស្ស វិញ្ញាបនបយោគោ ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានីតិ.

មុសាវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ ឱមសវាទេតិ ឱវិជ្ឈនវចនេ, ជាតិនាមគោត្តកម្មសិប្បអាពាធលិង្គកិលេសអាបត្តិអក្កោសេសុ ភូតេន វា អភូតេន វា យេន កេនចិ បារាជិកំ អាបន្នំ វា អនាបន្នំ វា យំកិញ្ចិ ភិក្ខុំ យាយ កាយចិ វាចាយ វា ហត្ថមុទ្ទាយ វា អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសនវចនេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ឱមសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តេហិយេវ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលា’’តិអាទិនា (បាចិ. ២៦) នយេន អញ្ញាបទេសំ កត្វា អក្កោសន្តស្ស, ‘‘ចោរោសិ គណ្ឋិភេទកោសី’’តិអាទីហិ បាឡិមុត្តកបទេហិ អក្កោសន្តស្ស, យថា តថា វា អនុបសម្បន្នំ អក្កោសន្តស្ស ច ទុក្កដំ. ឥធ ភិក្ខុនីបិ អនុបសម្បន្នសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. អនក្កោសិតុកាមស្ស កេវលំ ទវកម្យតាយ វទតោ សព្ពត្ថ ទុព្ភាសិតំ. អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារានំ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. យំ អក្កោសតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នតា, អនញ្ញាបទេសេន ជាតិអាទីហិ អក្កោសនំ, ‘‘មំ អក្កោសតី’’តិ ជាននា, អត្ថបុរេក្ខារតាទីនំ អភាវោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, វេទនា បន ឥធ ទុក្ខាតិ.

ឱមសវាទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ ភិក្ខុបេសុញ្ញេតិ ភិក្ខុស្ស បេសុញ្ញេ, ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហិ ភិក្ខូ អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា វចនំ ភិក្ខុនោ បិយកម្យតាយ វា ភេទាធិប្បាយេន វា យោ អក្កុទ្ធោ, តស្ស ភិក្ខុស្ស កាយេន វា វាចាយ វា ឧបសំហដេ តស្មិំ បេសុញ្ញករណវចនេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ បេសុញ្ញឧបសំហរណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, វុត្តនយេនេវ អញ្ញាបទេសេន អក្កោសន្តស្ស វចនូបសំហារេ វា បាឡិមុត្តកអក្កោសូបសំហារេ វា អនុបសម្បន្នស្ស ច ឧបសំហារេ ទុក្កដំ. ឥធាបិ ភិក្ខុនី អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតា. ន បិយកម្យតាយ, ន ភេទាធិប្បាយេន កេវលំ បាបគរហិតាយ វទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ជាតិអាទីហិ អនញ្ញាបទេសេន អក្កោសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សុត្វា វចនំ ភិក្ខុស្ស ឧបសំហរណំ, បិយកម្យតាភេទាធិប្បាយេសុ អញ្ញតរតា, តស្ស វិជាននាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានេវាតិ.

បេសុញ្ញសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ បទសោ ធម្មំ វាចេយ្យាតិ សង្គីតិត្តយំ អនារុឡ្ហម្បិ រាជោវាទតិក្ខិន្ទ្រិយចតុបរិវត្តននន្ទោបនន្ទកុលុម្បសុត្តមគ្គកថាទិធម្មញ្ច សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហំ តិបិដកធម្មញ្ច បទំ បទំ វាចេយ្យ, បទានុបទអន្វក្ខរអនុព្យញ្ជនេសុ ឯកេកំ កោដ្ឋាសន្តិ អត្ថោ. បាចិត្តិយន្តិ ឯតេសុ បទាទីសុ ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា យំកញ្ចិ កោដ្ឋាសំ អវសេសបុគ្គលេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភណន្តស្ស បទាទិគណនាយ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ បទសោ ធម្មវាចនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ. ឧបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ ឯកតោ ឧទ្ទេសគ្គហណេ, សជ្ឈាយករណេ, តស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសគ្គហណេ, យេភុយ្យេន បគុណគន្ថំ ភណន្តស្ស, ឱសារេន្តស្ស ច ខលិតដ្ឋានេ ‘‘ឯវំ ភណាហី’’តិ វចនេ ច ឯកតោ ភណន្តស្សាបិ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អនុបសម្បន្នតា, វុត្តលក្ខណំ ធម្មំ បទសោ វាចនតា, ឯកតោ ឱសាបនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. បទសោធម្មសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បទសោធម្មសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ អនុបសម្បន្នេនាតិ ភិក្ខុំ ឋបេត្វា អន្តមសោ បារាជិកវត្ថុភូតេន តិរច្ឆានគតេនាបិ. ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា រត្តីនំ ឧបរិ. សហសេយ្យន្តិ សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេន ឆន្នបរិច្ឆន្នេ វា សេនាសនេ បុព្ពាបរិយេន វា ឯកក្ខណេន វា ឯកតោ និបជ្ជនំ. កប្បេយ្យាតិ វិទហេយ្យ សម្បាទេយ្យ. តត្ថ ឆទនំ អនាហច្ច ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិច្ឆិន្នម្បិ សព្ពបរិច្ឆន្នមិច្ចេវ វេទិតព្ពំ, តស្មា ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតោ សចេបិ សត្តភូមិកោ បាសាទោ ឯកូបចារោ ហោតិ, សតគព្ភំ វា ចតុសាលំ, យោ តត្ថ វា អញ្ញត្ថ វា តាទិសេ តេន វា អញ្ញេន វា អនុបសម្បន្នេន សហ តិស្សោ រត្តិយោ សយិត្វា ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ អនុបសម្បន្នេ និបន្នេ គព្ភទ្វារំ បិធាយ វា អបិធាយ វា និបជ្ជតិ, បឋមនិបន្នោ វា តស្មិំ និបជ្ជន្តេ ន វុដ្ឋាតិ, តស្ស ឧភិន្នំ ឧដ្ឋហិត្វា និបជ្ជនប្បយោគគណនាយ អនុបសម្បន្នគណនាយ ច បាចិត្តិយំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) សព្ពប្បការតោ វុត្តោ.

អាឡវិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អនុបសម្បន្នេន សហសេយ្យវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘ឧត្តរិទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឧបសម្បន្នេ អនុបសម្បន្នសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ឧបទ្ធច្ឆន្នបរិច្ឆន្នាទីសុ ច ទុក្កដំ. ឩនកទិរត្តតិរត្តំ វសន្តស្ស, តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន វសន្តស្ស, សព្ពច្ឆន្នសព្ពាបរិច្ឆន្នាទីសុ វសន្តស្ស, ឥតរស្មិំ និសិន្នេ និបជ្ជន្តស្ស, និបន្នេ វា និសីទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. បាចិត្តិយវត្ថុកសេនាសនំ, តត្ថ អនុបសម្បន្នេន សហ និបជ្ជនំ, ចតុត្ថទិវសេ សូរិយត្ថង្គមនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ឯឡកលោមសទិសានេវាតិ.

បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ មាតុគាមេនាតិ អន្តមសោ តទហុជាតាយបិ មនុស្សិត្ថិយា. ទិស្សមានរូបា បន យក្ខិបេតិយោ បណ្ឌកោ មេថុនវត្ថុភូតា ច តិរច្ឆានិត្ថិយោ ឥធ ទុក្កដវត្ថុកា ហោន្តិ.

សាវត្ថិយំ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធត្ថេរំ អារព្ភ មាតុគាមេន សហសេយ្យវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសំ អនន្តរសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ អញ្ញត្រ រត្តិបរិច្ឆេទា, តត្រ ហិ ចតុត្ថទិវសេ អាបត្តិ, ឥធ បន បឋមទិវសេបីតិ.

ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ ឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាហីតិឯត្ថ ឯកោ គាថាបាទោ ឯកា វាចាតិ ឯវំ សព្ពត្ថ វាចាបមាណំ វេទិតព្ពំ. ធម្មំ ទេសេយ្យាតិ បទសោធម្មសិក្ខាបទេ វុត្តលក្ខណំ ធម្មំ វា អដ្ឋកថាធម្មំ វា ភាសេយ្យ. អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា បុរិសវិគ្គហេនាតិ វិនា វិញ្ញុនា បុរិសេន. មនុស្សវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន បន យក្ខេន វា បេតេន វា តិរច្ឆានេន វា សទ្ធិំ ឋិតាយបិ ធម្មំ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ. បាចិត្តិយន្តិ ទុតិយានិយតេ វុត្តលក្ខណេន មនុស្សេន វិនា វិញ្ញុមនុស្សិត្ថិយា ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ បទាទិវសេន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស បទាទិគណនាយ, ពហូនំ ទេសយតោ មាតុគាមគណនាយ ច បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ មាតុគាមស្ស ធម្មទេសនាវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ វិញ្ញុនា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អមាតុគាមេ មាតុគាមសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា យក្ខិបេតិបណ្ឌកមនុស្សវិគ្គហតិរច្ឆានិត្ថីនំ ទេសេន្តស្ស ច ទុក្កដំ. ឆហិ វាចាហិ, តតោ វា ឱរំ ទេសេន្តស្ស, វុត្តលក្ខណេ វា បុរិសេ សតិ, សយំ វា ឧដ្ឋាយ, បុន និសីទិត្វា មាតុគាមស្ស វា ឧដ្ឋហិត្វា បុន និសិន្នស្ស, អញ្ញស្ស វា មាតុគាមស្ស ទេសយតោ, ‘‘ទីឃនិកាយោ នាម ភន្តេ កិមត្ថិយោ’’តិ ឯវំ បន បុដ្ឋេ សព្ពម្បិ ទីឃនិកាយំ ទេសេន្តស្ស, អញ្ញស្សត្ថាយ វុច្ចមានំ មាតុគាមេ សុណន្តេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វុត្តលក្ខណស្ស ធម្មស្ស ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ទេសនា, វុត្តលក្ខណោ មាតុគាមោ, ឥរិយាបថបរិវត្តាភាវោ, កប្បិយការកស្សាភាវោ, អបញ្ហាវិស្សជ្ជនាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បទសោធម្មសទិសានេវ, កេវលំ ឥធ កិរិយាកិរិយំ ហោតីតិ.

ធម្មទេសនាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ចតុត្ថបារាជិកេ វុត្តលក្ខណំ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ធម្មំ. ភូតស្មិំ បាចិត្តិយន្តិ អត្តនិ ឈានាទិធម្មេ សតិ តំ ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អញ្ញស្ស អារោចយតោ បាចិត្តិយំ.

វេសាលិយំ វគ្គុមុទាតីរិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ តេសំ ភូតារោចនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, និប្បរិយាយេន អត្តនិ វិជ្ជមានំ ឈានាទិធម្មំ អារោចេន្តស្ស សចេ យស្ស អារោចេតិ, សោ អនន្តរមេវ ‘‘អយំ ឈានលាភី’’តិ វា ‘‘អរិយោ’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន តមត្ថំ ជានាតិ, បាចិត្តិយំ. នោ ចេ ជានាតិ, ទុក្កដំ. បរិយាយេន អារោចិតំ បន ជានាតុ វា, មា វា, ទុក្កដមេវ. តថារូបេ ការណេ សតិ ឧបសម្បន្នស្ស អារោចយតោ, អាទិកម្មិកស្ស ច អនាបត្តិ. យស្មា បន អរិយានំ ឧម្មត្តកាទិភាវោ នត្ថិ, ឈានលាភិនោ បន តស្មិំ សតិ ឈានា បរិហាយន្តិ, តស្មា តេ ឥធ ន គហិតា. ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស ភូតតា, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, តង្ខណវិជាននា, អនញ្ញាបទេសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. ភូតារោចនសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, កុសលាព្យាកតចិត្តេហិ ទ្វិចិត្តំ, សុខមជ្ឈត្តវេទនាហិ ទ្វិវេទនន្តិ.

ភូតារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ភិក្ខុស្សាតិ បារាជិកំ អនជ្ឈាបន្នស្ស. ទុដ្ឋុល្លន្តិ កិញ្ចាបិ ទ្វិន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ, ឥធ បន សង្ឃាទិសេសមេវ អធិប្បេតំ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ អភិណ្ហាបត្តិកស្ស ភិក្ខុនោ អាយតិំ សំវរត្ថាយ អាបត្តីនញ្ច កុលានញ្ច បរិយន្តំ កត្វា វា អកត្វា វា តិក្ខត្តុំ អបលោកេត្វា កតិកំ ករោតិ, តំ ឋបេត្វា, អយថាកតិកាយ ‘‘អយំ អសុចិំ មោចេត្វា សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុនា សទ្ធិំ អាបត្តិំ ឃដេត្វា អារោចេន្តស្ស បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ទុដ្ឋុល្លាបត្តិអារោចនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អទុដ្ឋុល្លាយ ទុដ្ឋុល្លសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ, អវសេសេ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធេ, អនុបសម្បន្នស្ស បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវីតិក្កមសង្ខាតំ ទុដ្ឋុល្លំ វា ឥតរំ អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារំ អារោចេន្តស្សាបិ ទុក្កដមេវ. វត្ថុមត្តំ វា អាបត្តិមត្តំ វា អារោចេន្តស្ស, ភិក្ខុសម្មុតិបរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា អារោចេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វុត្តលក្ខណស្ស ភិក្ខុនោ សវត្ថុកោ សង្ឃាទិសេសោ, អនុបសម្បន្នស្ស អារោចនំ, ភិក្ខុសម្មុតិយា អភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, វេទនា បន ឥធ ទុក្ខាយេវាតិ.

ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ បថវិន្តិ ទុវិធា បថវី ជាតបថវី អជាតបថវីតិ. តត្ថ ជាតបថវី សុទ្ធមិស្សបុញ្ជវសេន តិវិធា, តត្ថ សុទ្ធបថវី នាម បកតិយា សុទ្ធបំសុ វា សុទ្ធមត្តិកា វា. មិស្សបថវី នាម យត្ថ បំសុតោ វា មត្តិកាតោ វា បាសាណសក្ខរកថលមរុម្ពវាលុកាសុ អញ្ញតរស្ស តតិយភាគោ ហោតិ. បុញ្ជបថវី នាម ‘‘អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ បំសុបុញ្ជោ វា មត្តិកាបុញ្ជោ វា’’តិ (បាចិ. ៨៦) វុត្តំ, វុត្តលក្ខណេន បន មិស្សកបុញ្ជោបិ បិដ្ឋិបាសាណេ ឋិតសុខុមរជម្បិ ច ទេវេ ផុសាយន្តេ សកិំ តិន្តំ ចតុមាសច្ចយេន តិន្តោកាសោ បុញ្ជបថវិសង្ខមេវ គច្ឆតិ. តិវិធាបិ ចេសា បថវី ឧទ្ធនបត្តបចនាទិវសេន វា យថា តថា វា អទឌ្ឍា ‘ជាតបថវី’តិ វុច្ចតិ, ទឌ្ឍា បន វុត្តប្បមាណតោ អធិកតរបាសាណាទិមិស្សា វា អជាតបថវី នាម ហោតិ, កោ បន វាទោ សុទ្ធបាសាណាទិភេទាយ. តត្ថ យា ‘ជាតបថវី’តិ វុត្តា, អយំ អកប្បិយបថវី. យោ ភិក្ខុ តំ ឯវរូបំ បថវិំ សយំ ខណតិ, ខណនភេទនវិលេខនបចនាទីហិ វិកោបេតិ, តស្ស បយោគគណនាយ បាចិត្តិយំ. យោ បន ខណាបេតិ, វុត្តនយេនេវ វិកោបាបេតិ, តស្ស ‘‘ឥមំ បទេស’’ន្តិ វា ‘‘ឥមំ បថវិ’’ន្តិ វា ឯវំ និយមេត្វា ‘‘ខណ, ភិន្ទា’’តិអាទិនា នយេន អាណាបេន្តស្ស អាណត្តិយា ទុក្កដំ, សកិំ អាណត្តេ ទិវសម្បិ ខណន្តេ អាណាបកស្ស ឯកមេវ បាចិត្តិយំ, សចេ ឥតរោ បុនប្បុនំ អាណាបេតិ, វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយំ.

អាឡវិយំ អាឡវកេ ភិក្ខូ អារព្ភ បថវិខណនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, បថវិយា វេមតិកស្ស, អបថវិយា បថវិសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. ឱកាសំ អនិយមេត្វា ‘‘បោក្ខរណិំ ខណ, អាវាដំ ខណ, កន្ទំ ខណា’’តិអាទីនិ ភណន្តស្ស, អាតបេន សុស្សិត្វា ផលិតកទ្ទមំ វា គោកណ្ដកំ វា ហេដ្ឋា បថវិយា អសម្ពទ្ធំ ភិជ្ជិត្វា បតិតនទិតដំ វា មហន្តម្បិ នង្គលច្ឆិន្នមត្តិកាបិណ្ឌន្តិឯវមាទីនិ សព្ពញ្ច អជាតបថវិំ វិកោបេន្តស្ស, ‘‘ឥមស្ស ថម្ភស្ស អាវាដំ ជាន, មត្តិកំ ទេហិ, មត្តិកំ អាហរ, បំសុនា មេ អត្ថោ, មត្តិកំ កប្បិយំ ករោហី’’តិ ភណន្តស្ស, អសញ្ចិច្ច រុក្ខាទិបវដ្ដនេន ភិន្ទន្តស្ស, អសតិយា បាទង្គុដ្ឋកាទីហិ វិលេខន្តស្ស, ជាតបថវិភាវំ វា, ‘‘ខណាមិ វា អហ’’ន្តិ អជានន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ជាតបថវី, បថវិសញ្ញិតា, ខណនខណាបនានំ អញ្ញតរន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ, ឥទំ បន បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បថវីខណនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.