៣. បត្តវគ្គោ

១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

បត្តវគ្គស្ស បឋមេ អតិរេកបត្តោតិ អនធិដ្ឋិតោ ច អវិកប្បិតោ ច, សោ ច ខោ ឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមោមកានំ អញ្ញតរោ បមាណយុត្តោវ, តស្ស បមាណំ ‘‘អឌ្ឍាឡ្ហកោទនំ គណ្ហាតី’’តិអាទិនា (បារា ៦០២) នយេន បាឡិយំ វុត្តំ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលានំ សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធានំ ទ្វេ មគធនាឡិយោ គហេត្វា តេហិ តណ្ឌុលេហិ អនុត្តណ្ឌុលមកិលិន្នមបិណ្ឌិកំ សុវិសទំ កុន្ទមកុឡរាសិសទិសំ អវស្សាវិតោទនំ បចិត្វា និរវសេសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា តស្ស ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ នាតិឃនោ នាតិតនុកោ ហត្ថហារិយោ សព្ពសម្ភារសង្ខតោ មុគ្គសូបោ បក្ខិបិតព្ពោ, តតោ អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនំ បក្ខិបិតព្ពំ, សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិយាទីនិ បន គណនូបគានិ ន ហោន្តិ. តានិ ហិ ឱទនគតិកានេវ, នេវ ហាបេតុំ, ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ, ឯវមេតំ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគធមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. ឧក្កដ្ឋតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ មជ្ឈិមោ. មជ្ឈិមបត្តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ ឱមកោ. តេសម្បិ វុត្តនយេនេវ ភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥច្ចេតេសុ នវសុ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ចាតិ ទ្វេ អបត្តា, សេសា សត្ត បត្តា បមាណយុត្តា នាម, អយមេត្ថសង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៩៨ អាទយោ) វុត្តោ, តស្មា ឯវំ បមាណយុត្តំ សមណសារុប្បេន បក្កំ អយោបត្តំ វា មត្តិកាបត្តំ វា លភិត្វា បុរាណបត្តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពោ. សចេ បនស្ស មូលតោ កាកណិកមត្តម្បិ ទាតព្ពំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, អធិដ្ឋានុបគោ ន ហោតិ, អប្បច្ចុទ្ធរន្តេន វិកប្បេតព្ពោ. តត្ថ បច្ចុទ្ធរណាធិដ្ឋានលក្ខណំ ចីវរវគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, វិកប្បនលក្ខណំ បរតោ វក្ខាម. សចេ បន កោចិ អបត្តកោ ភិក្ខុ ទស បត្តេ លភិត្វា សព្ពេ អត្តនាវ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, ឯកំ បត្តំ អធិដ្ឋាយ បុន ទិវសេ តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អញ្ញោ អធិដ្ឋាតព្ពោ, ឯតេនុបាយេន វស្សសតម្បិ បរិហរិតុំ សក្កា. យោ បនស្ស បត្តោ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលមត្តោកាសតោ បដ្ឋាយ យត្ថកត្ថចិ កង្គុសិត្ថនិក្ខមនមត្តេន ឆិទ្ទេន ឆិទ្ទោ ហោតិ, សោ អធិដ្ឋានុបគោ ន ហោតិ. បុន ឆិទ្ទេ បាកតិកេ កតេ អធិដ្ឋាតព្ពោ, សេសំ អធិដ្ឋានវិជហនំ តិចីវរេ វុត្តនយមេវ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ អតិរេកបត្តធារណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, សេសវណ្ណនាក្កមោ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ ឩនានិ បញ្ច ពន្ធនានិ អស្សាតិ ឩនបញ្ចពន្ធនោ, នាស្ស បញ្ច ពន្ធនានិ បូរេន្តីតិ អត្ថោ, តេន ឩនបញ្ចពន្ធនេន, ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណេ ករណវចនំ. តត្ថ យស្មា អពន្ធនស្សាបិ បញ្ច ពន្ធនានិ ន បូរេន្តិ សព្ពសោ នត្ថិតាយ, តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនោ នាម បត្តោ អពន្ធនោ វា ឯកពន្ធនោ វា’’តិអាទិ (បារា. ៦១៣) វុត្តំ. ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនេនា’’តិ ច វុត្តត្តា យស្ស បញ្ចពន្ធនោ បត្តោ ហោតិ បញ្ចពន្ធនោកាសោ វា, តស្ស សោ អបត្តោ, តស្មា អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ. យស្មិំ បន បត្តេ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ភដ្ឋា ទ្វង្គុលប្បមាណា ឯកាបិ រាជិ ហោតិ, តំ តស្សា រាជិយា ហេដ្ឋិមបរិយន្តេ បត្តវេធកេន វិជ្ឈិត្វា បចិត្វា សុត្តរជ្ជុកមកចិរជ្ជុកាទីហិ វា តិបុសុត្តកេន វា ពន្ធិត្វា តំ ពន្ធនំ អាមិសស្ស អលគ្គនត្ថំ តិបុបដ្ដកេន វា កេនចិ ពទ្ធសិលេសាទិនា វា បដិច្ឆាទេតព្ពំ, សោ ច បត្តោ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពោ, សុខុមំ វា ឆិទ្ទំ កត្វា ពន្ធិតព្ពោ, ផាណិតំ ឈាបេត្វា បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុម្បិ វដ្ដតិ. យស្ស បន ទ្វេ រាជិយោ វា ឯកាយេវ វា ចតុរង្គុលា, តស្ស ទ្វេ ពន្ធនានិ ទាតព្ពានិ. យស្ស តិស្សោ វា ឯកាយេវ វា ឆឡង្គុលា, តស្ស តីណិ. យស្ស ចតស្សោ វា ឯកាយេវ វា អដ្ឋង្គុលា, តស្ស ចត្តារិ. យស្ស បញ្ច វា ឯកាយេវ វា ទសង្គុលា, សោ ពទ្ធោបិ អពទ្ធោបិ អបត្តោយេវ, អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ, ឯស តាវ មត្តិកាបត្តេ វិនិច្ឆយោ.

អយោបត្តេ បន សចេបិ បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ឆិទ្ទានិ ហោន្តិ, តានិ ចេ អយចុណ្ណេន វា អាណិយា វា លោហមណ្ឌលេន វា ពទ្ធានិ មដ្ឋានិ ហោន្តិ, ស្វេវ បរិភុញ្ជិតព្ពោ, អញ្ញោ ន វិញ្ញាបេតព្ពោ. អថ បន ឯកម្បិ ឆិទ្ទំ មហន្តំ ហោតិ, លោហមណ្ឌលេន ពទ្ធម្បិ មដ្ឋំ ន ហោតិ, បត្តេ អាមិសំ លគ្គតិ, អកប្បិយោ ហោតិ អយំ បត្តោ, អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. យោ បន ឯវំ បត្តសង្ខេបគតេ វា អយោបត្តេ, ឩនបញ្ចពន្ធនេ វា មត្តិកាបត្តេ សតិ អញ្ញំ វិញ្ញាបេតិ, បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយោ ហោតិ, និស្សជ្ជិតព្ពោ. និស្សជ្ជន្តេន សង្ឃមជ្ឈេ ឯវ និស្សជ្ជិតព្ពោ, តេន វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុបរិសាយ និស្សជ្ជិតព្ពោ’’តិ. យោ ច តស្សា ភិក្ខុបរិសាយាតិឯត្ថ តេហិ ភិក្ខូហិ បកតិយា ឯវ អត្តនោ អត្តនោ អធិដ្ឋិតំ បត្តំ គហេត្វា សន្និបតិតព្ពំ, តតោ សម្មតេន បត្តគ្គាហាបកេន បត្តស្ស វិជ្ជមានគុណំ វត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ គណ្ហថា’’តិ ថេរោ វត្តព្ពោ. សចេ ថេរស្ស សោ បត្តោ ន រុច្ចតិ, អប្បិច្ឆតាយ វា ន គណ្ហាតិ, វដ្ដតិ. តស្មិំ បន អនុកម្បាយ អគណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ. សចេ បន គណ្ហាតិ, ថេរស្ស បត្តំ ទុតិយត្ថេរំ គាហាបេត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ សង្ឃនវកា គាហាបេតព្ពោ, តេន បរិច្ចត្តបត្តោ បន បត្តបរិយន្តោ នាម, សោ តស្ស ភិក្ខុនោ បទាតព្ពោ. តេនាបិ សោ យថា វិញ្ញាបេត្វា គហិតបត្តោ, ឯវមេវ សក្កច្ចំ បរិភុញ្ជិតព្ពោ. សចេ បន តំ ជិគុច្ឆន្តោ អទេសេ វា និក្ខិបតិ, អបរិភោគេន វា បរិភុញ្ជតិ, វិស្សជ្ជេតិ វា, ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

សក្កេសុ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ពហូ បត្តេ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អពន្ធនេន អពន្ធនំ, ឯកពន្ធនំ, ទុពន្ធនំ, តិពន្ធនំ, ចតុព្ពន្ធនំ, អពន្ធនោកាសំ, ឯកទ្វិតិចតុព្ពន្ធនោកាសំ ចេតាបេតិ, ឯវំ ឯកេកេន បត្តេន ទសធា ទសវិធំ បត្តំ. ចេតាបនវសេន បន ឯកំ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយសតំ ហោតិ. នដ្ឋបត្តស្ស, ភិន្នបត្តស្ស, អត្តនោ ញាតកប្បវារិតេ, អញ្ញស្ស ច ញាតកប្បវារិតេ, តស្សេវត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហតោ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អធិដ្ឋានុបគបត្តស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកតវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ បដិសាយនីយានីតិ បដិសាយិតព្ពានិ, បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ អត្ថោ. ឯតេន សយំ ឧគ្គហេត្វា និក្ខិត្តានំ សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិំ ទស្សេតិ, តានិ ហិ បដិសាយិតុំ ន វដ្ដន្តិ. ភេសជ្ជានីតិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករោន្តុ វា, មា វា, ឯវំ លទ្ធវោហារានិ. សប្បិ នាម គវាទីនំ សប្បិ, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ. តថា នវនីតំ. តេលំ នាម តិលសាសបមធូកឯរណ្ឌកវសាទីហិ និព្ពត្តិតំ. មធុ នាម មក្ខិកាមធុមេវ. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ បន អបក្កា វា អវត្ថុកបក្កា វា សព្ពាបិ ឧច្ឆុវិកតិ ‘‘ផាណិត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. តានិ បដិគ្គហេត្វាតិ តានិ ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា, ន តេសំ វត្ថូនិ. ឯតេន ឋបេត្វា វសាតេលំ យានេត្ថ យាវកាលិកវត្ថុកានិ, តេសំ វត្ថូនិ បដិគ្គហេត្វា កតានិ សប្បិអាទីនិ សត្តាហំ អតិក្កាមយតោបិ អនាបត្តិំ ទស្សេតិ. វសាតេលំ បន កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និបក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ, តស្មា ឋបេត្វា មនុស្សវសំ អញ្ញំ យំកញ្ចិ វសំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា សាមំ បចិត្វា និព្ពត្តិតតេលម្បិ សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន វដ្ដតិ. អនុបសម្បន្នេន បចិត្វា ទិន្នំ បន តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, អញ្ញេសំ យាវកាលិកវត្ថូនំ វត្ថុំ បចិតុំ ន វដ្ដតិយេវ. និព្ពត្តិតសប្បិ វា នវនីតំ វា បចិតុំ វដ្ដតិ, តំ បន តទហុបុរេភត្តម្បិ សាមិសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតខីរាទិតោ អនុបសម្បន្នេន បចិត្វា កតសប្បិអាទីនិ បន តទហុបុរេភត្តំ សាមិសានិបិ វដ្ដន្តិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ អនជ្ឈោហរណីយានិ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ សន្និធិំ កត្វា និទហិត្វា បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតានិ តទហុបុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគេនាបិ វដ្ដន្តិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ បន តានិ ច, បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតានិ ច សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ អត្ថោ. ‘‘បរិភុញ្ជិតព្ពានី’’តិ ច វចនតោ អន្តោសត្តាហេ អព្ភញ្ជនាទីនំ អត្ថាយ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតេសុ អនាបត្តិ, យាវជីវិកានិ សាសបមធូកឯរណ្ឌកអដ្ឋីនិ តេលករណត្ថំ បដិគ្គហេត្វា តទហេវ កតតេលំ សត្តាហកាលិកំ, ទុតិយទិវសេ កតំ ឆាហំ វដ្ដតិ, តតិយទិវសេ កតំ បញ្ចាហំ, ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋសត្តមទិវសេ កតំ តទហេវ វដ្ដតិ. សចេ យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិ, អដ្ឋមទិវសេ កតំ អនជ្ឈោហរណីយំ, អនិស្សគ្គិយត្តា បន ពាហិរបរិភោគេន វដ្ដតិ. សចេបិ ន ករោតិ, តេលត្ថាយ បដិគ្គហិតសាសបាទីនំ បន បាឡិយំ អនាគតសប្បិអាទីនញ្ច សត្តាហាតិក្កមេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. សីតុទកេន កតមធូកបុប្ផផាណិតំ បន ផាណិតគតិកមេវ, អម្ពផាណិតាទីនិ យាវកាលិកានិ. យំ បនេត្ថ សត្តាហកាលិកំ, តំ និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វាបិ អរុអាទីនិ វា មក្ខេតុំ, អជ្ឈោហរិតុំ វា ន វដ្ដតិ. បទីបេ កាឡវណ្ណេ វា ឧបនេតព្ពំ, អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ កាយិកបរិភោគំ វដ្ដតិ. យំ បន និរបេក្ខោ បរិច្ចជិត្វា បុន លភតិ, តំ អជ្ឈោហរិតុម្បិ វដ្ដតិ. វិសុំ ឋបិតសប្បិអាទីសុ, ឯកភាជនេ វា អមិស្សិតេសុ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ សត្តាហំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសំ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ ចតុន្នំ គិម្ហមាសានំ ឯកោ បច្ឆិមមាសោ សេសោ. បរិយេសិតព្ពន្តិ គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកមាសស្ស បច្ឆិមទិវសោ, តាវ ‘‘កាលោ វស្សិកសាដិកាយា’’តិអាទិនា សតុប្បាទករណេន, សង្ឃស្ស បវារិតដ្ឋានតោ, អត្តនោ ញាតកប្បវារិតដ្ឋានតោ បន ‘‘ទេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរ’’ន្តិអាទិកាយ វិញ្ញត្តិយាបិ បរិយេសិតព្ពំ. អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានេ សតុប្បាទំ ករោន្តស្ស វត្តភេទេ ទុក្កដំ, យថា វា តថា វា ‘‘ទេថ មេ’’តិអាទិវចនេន វិញ្ញាបេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. កត្វា និវាសេតព្ពន្តិ គិម្ហានំ បច្ឆិមទ្ធមាសស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកមាសស្ស បច្ឆិមទិវសោ, តាវ សូចិកម្មនិដ្ឋានេន សកិម្បិ វណ្ណភេទមត្តរជនេន កប្បពិន្ទុករណេន ច កត្វា បរិទហិតព្ពា. ឯត្តាវតា គិម្ហានំ បច្ឆិមោ មាសោ បរិយេសនក្ខេត្តំ, បច្ឆិមោ អទ្ធមាសោ ករណនិវាសនក្ខេត្តម្បិ, វស្សានស្ស ចតូសុ មាសេសុ សព្ពម្បិ តំ វដ្ដតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. យោ ចាយំ គិម្ហានំ បច្ឆិមោ មាសោ អនុញ្ញាតោ, ឯត្ថ កតបរិយេសិតម្បិ វស្សិកសាដិកំ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ តស្មិំ មាសេ អតិក្កន្តេ វស្សំ ឧក្កឌ្ឍិយតិ, បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ធោវិត្វា បន និក្ខិបិត្វា វស្សូបនាយិកទិវសេ អធិដ្ឋាតព្ពា. សចេ សតិសម្មោសេន វា អប្បហោនកភាវេន វា អកតា ហោតិ. តេ ច ទ្វេ មាសេ វស្សានស្ស ចតុមាសន្តិ ឆ មាសេ បរិហារំ លភតិ. សចេ បន កត្តិកមាសេ កថិនំ អត្ថរិយតិ, អបរេបិ ចត្តារោ មាសេ លភតិ, ឯវំ ទស មាសា ហោន្តិ. តតោ បរម្បិ សតិយា បច្ចាសាយ តំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេន្តស្ស ឯកមាសន្តិ ឯវំ ឯកាទស មាសេ បរិហារំ លភតិ, ឥតោ បរំ ឯកាហម្បិ ន លភតិ.

ឱរេន ចេ មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសស្ស ឱរិមភាគេ យាវ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសោ, តាវាតិ អត្ថោ. បរិយេសេយ្យាតិ ឯតេសុ សត្តសុ បិដ្ឋិសមយមាសេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ សតុប្បាទករណេន បរិយេសន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, វិញ្ញាបេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស តេន សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, សតុប្បាទំ ករោន្តស្ស ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ. ឱរេនទ្ធមាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ គិម្ហានស្ស បច្ឆិមទ្ធមាសតោ ឱរិមភាគេ ឯកស្មិំ អទ្ធមាសេ. កត្វា និវាសេយ្យាតិ ឯត្ថន្តរេ ធម្មេន ឧប្បន្នម្បិ កត្វា និវាសេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ វស្សិកសាដិកបរិយេសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកមាសទ្ធមាសេសុ អតិរេកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ, តថា សតិយា វស្សិកសាដិកាយ នគ្គស្ស កាយំ ឱវស្សាបយតោ. បោក្ខរណិយាទីសុ បន ន្ហាយន្តស្ស វា អច្ឆិន្នចីវរស្ស វា នដ្ឋចីវរស្ស វា ‘‘អនិវត្ថំ ចោរា ហរន្តី’’តិ ឯវំ អាបទាសុ វា និវាសយតោ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច វស្សិកសាដិកាយ អត្តុទ្ទេសិកតា, អសមយេ បរិយេសនតា, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានិ តាវ បរិយេសនាបត្តិយា តីណិ អង្គានិ. សចីវរតា, អាបទាភាវោ, វស្សិកសាដិកាយ សកភាវោ, អសមយេ និវាសនន្តិ ឥមានិ និវាសនាបត្តិយា ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ សាមំ ចីវរំ ទត្វាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ បច្ចាសិសមានោ សយមេវ ទត្វា. អច្ឆិន្ទេយ្យាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ អករោន្តំ ទិស្វា សកសញ្ញាយ អច្ឆិន្ទន្តស្ស វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. អច្ឆិន្ទាបេយ្យាតិឯត្ថ បន ‘‘អច្ឆិន្ទា’’តិ អាណត្តិយា ទុក្កដំ, អច្ឆិន្ទេសុ យត្តកានិ អាណត្តានិ, តេសំ គណនាយ អាបត្តិយោ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរអច្ឆិន្ទនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ. អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស, អនុបសម្បន្នសញ្ញិនោ វា, ឧបសម្បន្នស្សាបិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បរិក្ខារំ, អនុបសម្បន្នស្ស ច យំកិញ្ចិ អច្ឆិន្ទតោ វា ទុក្កដំ. តេន តុដ្ឋេន វា កុបិតេន វា ទិន្នំ បន តស្ស វិស្សាសំ វា គណ្ហន្តស្ស ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរតា, សាមំ ទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ អញ្ញត្រ វេទនាយ. វេទនា បន ឥធ ទុក្ខវេទនាយេវាតិ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ សុត្តន្តិ ឆព្ពិធំ ខោមសុត្តាទិំ វា តេសំ អនុលោមំ វា. វិញ្ញាបេត្វាតិ ចីវរត្ថាយ យាចិត្វា. វាយាបេយ្យាតិ ‘‘ចីវរំ មេ, អាវុសោ, វាយថា’’តិ អកប្បិយាយ វិញ្ញត្តិយា វាយាបេយ្យ. និស្សគ្គិយន្តិ ឯវំ វាយាបេន្តស្ស យោ តន្តវាយោ ចីវរវាយនត្ថំ តុរិវេមសជ្ជនាទិកេ បយោគេ ករោតិ, តស្ស សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

រាជគហេ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ចីវរវាយាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, វិញ្ញាបិតសុត្តំ វិញ្ញាបិតតន្តវាយេន វាយាបេន្តស្ស ទីឃតោ វិទត្ថិមត្តេ តិរិយញ្ច ហត្ថមត្តេ វីតេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឥតិ យាវ ចីវរំ វឌ្ឍតិ, តាវ ឥមិនា បមាណេន អាបត្តិយោ វឌ្ឍន្តិ. តេនេវ បន អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស យថា បុព្ពេ និស្សគ្គិយំ, ឯវំ ឥធ ទុក្កដំ. តេនេវ វិញ្ញត្តញ្ច អវិញ្ញត្តញ្ច វាយាបេន្តស្ស សចេ វុត្តប្បមាណេន កេទារពទ្ធំ វិយ ចីវរំ ហោតិ, អកប្បិយសុត្តមយេ បរិច្ឆេទេ បាចិត្តិយំ, ឥតរស្មិំ តថេវ ទុក្កដំ. តតោ ចេ ឩនតរា បរិច្ឆេទា, សព្ពបរិច្ឆេទេសុ ទុក្កដានេវ. អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន ទីឃតោ វា កប្បិយំ តិរិយំ អកប្បិយំ កត្វា វីតំ ហោតិ, បុព្ពេ វុត្តប្បមាណគណនាយ ទុក្កដានិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន កប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយសុត្តេ, កប្បិយាកប្បិយេហិ តន្តវាយេហិ សុត្តេបិ កប្បិយេ អកប្បិយេ កប្បិយាកប្បិយេ ច អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. តិកបាចិត្តិយំ, អវាយាបិតេ វាយាបិតសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ចីវរសិព្ពនអាយោគកាយពន្ធនអំសពទ្ធកបត្តត្ថវិកបរិស្សាវនានំ អត្ថាយ សុត្តំ វិញ្ញាបេន្តស្ស, ញាតកប្បវារិតេហិ កប្បិយសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស, អញ្ញស្សត្ថាយ, អត្តនោ ធនេន, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ, ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តំ, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ តត្រ ចេ សោ ភិក្ខូតិ យត្រ គាមេ វា និគមេ វា តន្តវាយា, តត្រ. បុព្ពេ អប្បវារិតោតិ ចីវរសាមិកេហិ អប្បវារិតោ ហុត្វា. វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យាតិ វិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យ. ឥទានិ យេនាការេន វិកប្បំ អាបន្នោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ឥទំ ខោ, អាវុសោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាយតន្តិ ទីឃំ. វិត្ថតន្តិ បុថុលំ. អប្បិតន្តិ ឃនំ. សុវីតន្តិ សុដ្ឋុ វីតំ, សព្ពដ្ឋានេសុ សមំ កត្វា វីតំ. សុប្បវាយិតន្តិ សុដ្ឋុ បវាយិតំ, សព្ពដ្ឋានេសុ សមំ កត្វា តន្តេ បសារិតំ. សុវិលេខិតន្តិ លេខនិយា សុដ្ឋុ វិលេខិតំ. សុវិតច្ឆិតន្តិ កោច្ឆេន សុដ្ឋុ វិតច្ឆិតំ, សុដ្ឋុ និទ្ធោតន្តិ អត្ថោ. បិណ្ឌបាតមត្តម្បីតិ ឯត្ថ ច ន ភិក្ខុនោ បិណ្ឌបាតទានមត្តេន តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, សចេ បន តេ តស្ស វចនេន ចីវរសាមិកានំ ហត្ថតោ សុត្តំ គហេត្វា ឦសកម្បិ អាយតំ វា វិត្ថតំ វា អប្បិតំ វា ករោន្តិ, អថ តេសំ បយោគេ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ញាតកប្បវារិតានំ តន្តវាយេហិ, អញ្ញស្ស វា អត្ថាយ, អត្តនោ វា ធនេន, មហគ្ឃំ វាយាបេតុកាមំ អប្បគ្ឃំ វាយាបេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អញ្ញាតកអប្បវារិតានំ តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បមាបជ្ជនតា, ចីវរស្ស អត្តុទ្ទេសិកតា, តស្ស វចនេន សុត្តវឌ្ឍនំ, ចីវរប្បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ទសាហានាគតន្តិ ទស អហានិ ទសាហំ, តេន ទសាហេន អនាគតា ទសាហានាគតា, ទសាហេន អសម្បត្តាតិ អត្ថោ, តំ ទសាហានាគតំ, អច្ចន្តសំយោគវសេន ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមន្តិ បឋមកត្តិកបុណ្ណមំ, ឥធាបិ បឋមបទស្ស អនុបយោគតា បុរិមនយេនេវ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យតោ បដ្ឋាយ បឋមប្បវារណា ‘‘ទសាហានាគតា’’តិ វុច្ចតិ, សចេបិ តានិ ទិវសានិ អច្ចន្តមេវ ភិក្ខុនោ អច្ចេកចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ‘‘អច្ចេកំ ឥទ’’ន្តិ ជានមានេន ភិក្ខុនា សព្ពម្បិ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ. តេន បវារណាមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតិ. កាមញ្ចេស ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិតំ. អច្ចេកចីវរន្តិ គមិកគិលានគព្ភិនិអភិនវុប្បន្នសទ្ធានំ បុគ្គលានំ អញ្ញតរេន ‘‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អារោចេត្វា ទិន្នំ. សចេ តំ បុរេ បវារណាយ វិភជិតំ, យេន គហិតំ, តេន វស្សច្ឆេទោ ន កាតព្ពោ, ករោតិ ចេ, តំ ចីវរំ សង្ឃិកំ ហោតិ. យាវ ចីវរកាលសមយន្តិ អនត្ថតេ កថិនេ យាវ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ យាវ បញ្ច មាសា, តាវ និក្ខិបិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អច្ចេកចីវរស្ស ចីវរកាលសមយំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ឧបវស្សំ ខោ បនាតិ ឯត្ថ ឧបវស្សន្តិ ឧបវស្ស, ឧបវសិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ, ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ (វិភ. ៥៧០) វិយ ហេត្ថ អនុនាសិកោ ទដ្ឋព្ពោ, វស្សំ ឧបគន្ត្វា វសិត្វា ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្ស ច បទស្ស ‘‘តថារូបេសុ ភិក្ខុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ’’តិឥមិនា សម្ពន្ធោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – វស្សំ ឧបគន្ត្វា វសិត្វា ច តតោ បរំ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមបរិយោសានកាលំ យានិ ខោ បន តានិ អារញ្ញកានិ…បេ… អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ. តត្ថ អារញ្ញកានីតិ សព្ពបច្ឆិមានិ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា គាមស្ស ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ បញ្ចធនុសតប្បមាណេ បទេសេ កតសេនាសនានិ. សចេ បន អបរិក្ខិត្តោ គាមោ ហោតិ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ មិនេតព្ពំ. សចេ វិហារស្ស បរិក្ខេបោ វា អបរិក្ខិត្តស្ស យំ គាមតោ សព្ពបឋមំ សេនាសនំ វា ចេតិយំ វា ពោធិ វា ធុវសន្និបាតដ្ឋានំ វា យាវ, តំ តាវ បកតិមគ្គេន មិនេតព្ពំ, អញ្ញំ មគ្គំ កាតុំ, អមគ្គេន វា មិនេតុំ ន វដ្ដតិ. សាសង្កសម្មតានីតិ ចោរាទីនំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេន ‘‘សាសង្កានី’’តិ សម្មតានិ, ឯវំ សញ្ញាតានីតិ អត្ថោ. សហ បដិភយេន សប្បដិភយានិ, ចោរេហិ មនុស្សានំ ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោ សន្និហិតពលវភយានីតិ អត្ថោ.

អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ អារញ្ញកស្ស សេនាសនស្ស សមន្តា សព្ពទិសាភាគេសុ អត្តនា អភិរុចិតេ គោចរគាមេ និក្ខិបេយ្យ. តញ្ច ខោ សតិយា អង្គសម្បត្តិយា, តត្រាយំ អង្គសម្បត្តិ – បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា មហាបវារណាយ បវារិតោ ហោតិ, ឥទមេកំ អង្គំ. កត្តិកមាសោយេវ ហោតិ, ឥទំ ទុតិយំ អង្គំ. បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមប្បមាណយុត្តំ សេនាសនំ ហោតិ, ឥទំ តតិយំ អង្គំ. ឩនប្បមាណេ វា គាវុតតោ អតិរេកប្បមាណេ វា ន លភតិ, យត្រ ហិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុត្តវេលាយមេវ បុន វិហារំ សក្កា អាគន្តុំ, តទេវ ឥធាធិប្បេតំ. សាសង្កសប្បដិភយមេវ ហោតិ, ឥទំ ចតុត្ថំ អង្គំ ហោតីតិ. កោចិទេវ បច្ចយោតិ កិញ្ចិទេវ ការណំ. តេន ចីវរេនាតិ តេន អន្តរឃរេ និក្ខិត្តចីវរេន. វិប្បវាសាយាតិ វិយោគវាសាយ. តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យាតិ ឆារត្តតោ ឧត្តរិ តស្មិំ សេនាសនេ សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យាតិ អត្ថោ, តថា អសក្កោន្តេន បន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា សភាយំ វា យត្ថ កត្ថចិ វា វសិត្វា ចីវរប្បវត្តិំ ញត្វា បក្កមិតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរេន វិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា អលទ្ធសម្មុតិកស្ស អតិរេកឆារត្តំ វិប្បវសតោ និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ ចីវរវិប្បវាសវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស ទុតិយសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ សង្ឃិកន្តិ សង្ឃស្ស សន្តកំ. សោ ហិ សង្ឃស្ស បរិណតត្តា ហត្ថេ អនារុឡ្ហោបិ ឯកេន បរិយាយេន សង្ឃសន្តកោ ហោតិ. លាភន្តិ លភិតព្ពំ ចីវរាទិវត្ថុំ. បរិណតន្តិ ‘‘ទស្សាម ករិស្សាមា’’តិ វចីភេទេន វា ហត្ថមុទ្ទាយ វា សង្ឃស្ស និន្នំ ហុត្វា ឋិតំ. អត្តនោ បរិណាមេយ្យាតិ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ទេថា’’តិអាទីនិ វទន្តោ អត្តនិន្នំ ករេយ្យ. សចេ បន សង្ឃស្ស ទិន្នំ ហោតិ, តំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, សង្ឃស្សេវ ទាតព្ពំ. បរិណតំ បន សហធម្មិកានំ វា គិហីនំ វា អន្តមសោ មាតុសន្តកម្បិ អត្តនោ បរិណាមេន្តស្ស បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ បរិណាមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, បរិណតេ វេមតិកស្ស, អបរិណតេ បរិណតសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច, សង្ឃចេតិយបុគ្គលេសុ យស្ស កស្សចិ បរិណតំ អញ្ញសង្ឃាទីនំ បរិណាមេន្តស្ស ច ទុក្កដំ. អបរិណតសញ្ញិនោ, ‘‘កត្ថ ទេមា’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘យត្ថ តុម្ហាកំ ចិត្តំ បសីទតិ, តត្ថ ទេថ, តុម្ហាកំ ទេយ្យធម្មោ បរិភោគំ វា លភេយ្យា’’តិអាទីនិ វទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សង្ឃេ បរិណតភាវោ, តំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានីតិ.

បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បត្តវគ្គោ តតិយោ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

និស្សគ្គិយបាចិត្តិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.