និស្សគ្គិយកណ្ឌោ

ឥតោ បរំ បន ឥមេ ខោ បនាតិអាទិ សព្ពត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

១. ចីវរវគ្គោ

១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និស្សគ្គិយេសុ បន ចីវរវគ្គស្ស តាវ បឋមសិក្ខាបទេ និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ សូចិកម្មបរិយោសានេន វា, ‘‘នដ្ឋំ វា វិនដ្ឋំ វា ទឌ្ឍំ វា ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នា’’តិ (បារា. ៤៦៣) ឥមេសុ វា យេន កេនចិ អាការេន និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ, ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អត្ថោ. អត្ថតកថិនស្ស ហិ ភិក្ខុនោ យាវ ឥមេហាការេហិ ចីវរបលិពោធោ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ កថិនានិសំសំ លភតិ. ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ យំ សង្ឃស្ស កថិនំ អត្ថតំ, តស្មិញ្ច ឧព្ភតេ. តត្រេវំ សង្ខេបតោ កថិនត្ថារោ ច ឧព្ភារោ ច វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ កថិនត្ថារោ នាម ភគវតា បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ អនុញ្ញាតោ, សោ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ, តស្មា យត្ថ ចត្តារោ វា តយោ វា ទ្វេ វា ឯកោ វា បុរិមវស្សំ ឧបគតោ, តត្ថ បច្ឆិមវស្សូបគតេ គណបូរកេ កត្វា អត្ថរិតព្ពំ, តេ ច គណបូរកាវ ហោន្តិ, អានិសំសេ ន លភន្តិ, តស្មា សចេ បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ គហដ្ឋបព្ពជិតេសុ យោ កោចិ ធម្មេន សមេន ចីវរំ ទេតិ ‘‘ឥមិនា កថិនំ អត្ថរថា’’តិ (មហាវ. ៣០៦-៣០៩), តំ ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ កថិនត្ថារារហស្ស ភិក្ខុនោ ទាតព្ពំ. តេន តទហេវ បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ខណ្ឌានិ ឆិន្ទិត្វា សង្ឃាដិ វា ឧត្តរាសង្គោ វា អន្តរវាសកោ វា កាតព្ពោ, សេសភិក្ខូហិបិ តស្ស សហាយេហិ ភវិតព្ពំ, សចេ កតចីវរមេវ ឧប្បជ្ជតិ, សុន្ទរមេវ. អច្ឆិន្នាសិព្ពិតំ បន ន វដ្ដតិ. តេន ភិក្ខុនា សចេ សង្ឃាដិយា អត្ថរិតុកាមោ ហោតិ, បោរាណិកំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’’តិ អត្ថរិតព្ពំ. ឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកេសុបិ ឯសេវ នយោ. តតោ តេន បុរិមវស្សំវុដ្ឋេ អន្តោសីមាគតេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិនំ, ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទថា’’តិ (បរិ. ៤១៣) វត្តព្ពំ, ថេរានញ្ច នវានញ្ច ពហូនញ្ច ឯកស្ស ច អនុរូបំ សល្លក្ខេត្វា វត្តព្ពំ. តេហិបិ ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិន’’ន្តិ វា ‘‘អត្ថតំ, អាវុសោ, សង្ឃស្ស កថិន’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទាមា’’តិ វា ‘‘អនុមោទាមី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋេសុបិ យេ អនុមោទន្តិ, តេសំយេវ អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ. តេ តតោ បដ្ឋាយ យាវ កថិនស្សុព្ភារា អនាមន្តចារោ, អសមាទានចារោ, យាវទត្ថចីវរំ, គណភោជនំ, យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោ, តស្មិំ អាវាសេ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នចីវរញ្ចាតិ ឥមេ បញ្ចានិសំសេ លភន្តិ, អយំ តាវ កថិនត្ថារោ. តំ បនេតំ កថិនំ ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា កថិនស្សុព្ភារាយ បក្កមនន្តិកា និដ្ឋានន្តិកា សន្និដ្ឋានន្តិកា នាសនន្តិកា សវនន្តិកា អាសាវច្ឆេទិកា សីមាតិក្កមនន្តិកា សហុព្ភារា’’តិ (មហាវ. ៣១០) ឯវំ វុត្តាសុ អដ្ឋសុ មាតិកាសុ អញ្ញតរវសេន ឧទ្ធរីយតិ, តត្ថ វិត្ថារវិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១០) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. ឥតិ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិឥមិនា សេសបលិពោធាភាវំ ទស្សេតិ.

ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទសាហបរមោ, តំ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ. អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា អតិរេកំ ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ, ចីវរំ នាម ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គន្តិ ឯតេសំ វា តទនុលោមានំ វា អញ្ញតរំ អយមស្ស ជាតិ, បមាណតោ បន តំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ ឥធ អធិប្បេតំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមតោ អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨). យំ បន វុត្តំ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា’’តិ, ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ, និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ បច្ចត្ថរណំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវ អាពាធា អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ, មុខបុញ្ឆនចោឡកំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា នយេន អធិដ្ឋាតព្ពវិកប្បេតព្ពតា ជានិតព្ពា. តត្ថ តិចីវរំ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បមាណយុត្តមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ, តស្ស បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា តាវ ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ, អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ, តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតិ. វុត្តប្បមាណតោ បន អតិរេកញ្ច ឩនកញ្ច ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តត្ថ យស្មា ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានានិ កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន វា អធិដ្ឋាតព្ពា, វចីភេទំ កត្វា វាចាយ វា អធិដ្ឋាតព្ពា. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភាទីសុ សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ ច អន្តរវាសកេ ច. នាមមត្តមេវ ហិ វិសេសោ. តស្មា សព្ពានិ សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គំ អន្តរវាសកន្តិ ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ នាមេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. សចេ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ សង្ឃាដិអាទីនិ ករោតិ, និដ្ឋិតេ រជនេ ច កប្បេ ច ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឥទញ្ច បន តិចីវរំ សុខបរិភោគត្ថំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ.

វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តបមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតិ, ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តិ. និសីទនំ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តិ. បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន មហន្តម្បិ ឯកម្បិ ពហូនិបិ វដ្ដន្តិ, នីលម្បិ បីតកម្បិ សទសម្បិ បុប្ផទសម្បីតិ សព្ពប្បការម្បិ វដ្ដតិ. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ យាវ អាពាធោ អត្ថិ, តាវ បមាណិកា អធិដ្ឋាតព្ពា, អាពាធេ វូបសន្តេ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, សា ឯកាវ វដ្ដតិ. មុខបុញ្ឆនចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន ឯកម្បិ ពហូនិបិ មហន្តម្បិ វដ្ដតិយេវ. បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថិ, យត្តកំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ថវិកាបិ បរិស្សាវនម្បិ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមបមាណំ ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, ពហូនិបិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នយេន អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិយេវ. មញ្ចភិសិ បីឋភិសិ ពិព្ពោហនំ បាវារោ កោជវោតិ ឯតេសុ បន សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ច អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិយេវ. សព្ពញ្ច បនេតំ វុត្តប្បការេន អធិដ្ឋិតចីវរំ អញ្ញស្ស ទានេន, អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន, វិស្សាសគ្គាហេន, ហីនាយាវត្តនេន, សិក្ខាបច្ចក្ខានេន, កាលង្កិរិយាយ, លិង្គបរិវត្តនេន, បច្ចុទ្ធរណេនាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តិចីវរំ បន កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណេន ឆិទ្ទេនាបិ វិជហតិ, តញ្ច ខោ វិនិព្ពេធេនេវ. សចេ ហិ ឆិទ្ទស្ស អព្ភន្តរេ ឯកតន្តុបិ អច្ឆិន្នោ ហោតិ, រក្ខតិយេវ. តត្ថ សង្ឃាដិយា ច ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, អន្តរវាសកេបិ ទីឃន្តតោ ឯតទេវ បមាណំ, តិរិយន្តេន បន ចតុរង្គុលតា វេទិតព្ពា. តិណ្ណន្នម្បិ វុត្តោកាសស្ស បរតោ ន ភិន្ទតិ, តស្មា ឆិទ្ទេ ជាតេ តិចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តស្មា សា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពា. វិកប្បនលក្ខណំ បន សព្ពចីវរានំ វិកប្បនសិក្ខាបទេយេវ វណ្ណយិស្សាម. កេវលញ្ហិ ឥមស្មិំ ឱកាសេ យំ ឯវំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតញ្ច, តំ ‘‘អតិរេកចីវរ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណំ ចីវរំទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ ឯត្ថន្តរេ យថា អតិរេកចីវរំ ន ហោតិ, តថា អក្រុព្ពតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តញ្ច ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, បាចិត្តិយំ អាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ, និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយមិច្ចេវ. កិំ តំ? បាចិត្តិយំ. តំ អតិក្កាមយតោ សហ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តញ្ច បនេតំ ចីវរំ យំ ទិវសំ ឧប្បន្នំ, តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ ទសាហាតិក្កមិតំ ហោតិ, តំ គហេត្វា សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា និស្សជ្ជិតព្ពំ, តត្រាយំ នយោ – សង្ឃស្ស តាវ ឯវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ ទសហាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ និស្សជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សចេ ទ្វេ ហោន្តិ, ‘‘ទ្វេ’’តិ វត្តព្ពំ, សចេ តទុត្តរិ, ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សជ្ជនេបិ សចេ ទ្វេ វា ពហូនិ វា ហោន្តិ, ‘‘ឥមានិ មេ, ភន្តេ, ចីវរានិ ទសាហាតិក្កន្តានិ និស្សគ្គិយានិ, ឥមានាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, បាឡិំ វត្តុំ អសក្កោន្តេន អញ្ញថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៣៩), ឥមិនា លក្ខណេន អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហិត្វា វត្តព្ពោ ‘‘បស្សសី’’តិ, ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ, ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ. ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វា បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ កាតព្ពោ. ទេសិតាយ អាបត្តិយា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៦៤) ឯវំ និស្សដ្ឋចីវរំ ទាតព្ពំ, ទ្វីសុ ពហូសុ វា វចនភេទោ កាតព្ពោ.

គណស្ស បន និស្សជ្ជន្តេន ‘‘ឥមាហ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមានិ អហ’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘អាយស្មន្តានំ និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, អាបត្តិប្បដិគ្គាហកេនាបិ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ…បេ… ទេសេតិ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្ល’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ចីវរទានេបិ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ អាយស្មន្តានំ និស្សដ្ឋំ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, អាយស្មន្តា ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យុ’’ន្តិ (បារា. ៤៦៦) វត្តព្ពំ, សេសំ បុរិមសទិសមេវ. បុគ្គលស្ស បន និស្សជ្ជន្តេន ‘‘ឥមាហ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមានិ អហ’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘អាយស្មតោ និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, និស្សជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សចេ បន នវកតរោ ហោតិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពំ, តេនាបិ ‘‘បស្សសី’’តិ វា ‘‘បស្សថា’’តិ វា វុត្តេ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វា ‘‘អាម អាវុសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘បស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ, តតោ ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ វា ‘‘សំវរេយ្យាថា’’តិ វា វុត្តេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ ទេសិតាយ អាបត្តិយា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ទាតព្ពំ, ទ្វីសុ តីសុ វា បុព្ពេ វុត្តានុសារេនេវ នយោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិន្នំ បន យថា គណស្ស, ឯវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ, តតោ អាបត្តិប្បដិគ្គហណញ្ច និស្សដ្ឋចីវរទានញ្ច តេសំ អញ្ញតរេន យថា ឯកេន បុគ្គលេន, តថា កាតព្ពំ, ឥទំ បន សព្ពនិស្សគ្គិយេសុ វិធានំ. ចីវរំ បត្តោ និសីទនន្តិ វត្ថុមត្តមេវ ហិ នានំ, បរម្មុខំ បន វត្ថុ ‘‘ឯត’’ន្តិ និស្សជ្ជិតព្ពំ. សចេ ពហូនិ ហោន្តិ, ‘‘ឯតានី’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សដ្ឋទានេបិ ឯសេវ នយោ. និស្សដ្ឋវត្ថុំ ‘‘ទិន្នមិទំ ឥមិនា មយ្ហ’’ន្តិ សញ្ញាយ ន បដិទេន្តស្ស ទុក្កដំ, តស្ស សន្តកភាវំ ញត្វា លេសេន អច្ឆិន្ទន្តោ សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបេន ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោតិ.

វេសាលិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ អតិរេកចីវរធារណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ, យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ, តស្មា នំ បរតោ ន វក្ខាម. ទសាហំ អនតិក្កន្តេបិ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អតិក្កន្តេ អនតិក្កន្តសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ, តថា អនធិដ្ឋិតាវិកប្បិតអអស្សជ្ជិតអនដ្ឋាវិនដ្ឋអទឌ្ឍាវិលុត្តេសុ អធិដ្ឋិតាទិសញ្ញិនោ. អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋិតេ វិកប្បិតេ វិស្សជ្ជិតេ នដ្ឋេ វិនដ្ឋេ ទឌ្ឍេ អច្ឆិន្នេ វិស្សាសេន គាហិតេ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អាចារវិបត្តិ, យថា ច ឥទំ, ឯវំ ឥតោ បរានិបិ, ឧភតោបាតិមោក្ខេសុបិ ហិ បារាជិកានិ ច សង្ឃាទិសេសា ច សីលវិបត្តិ, សេសាបត្តិយោ អាចារវិបត្តិ, អាជីវវិបត្តិ វា ទិដ្ឋិវិបត្តិ វា កាចិ អាបត្តិ នាម នត្ថិ. អាជីវវិបត្តិបច្ចយា បន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា, ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ, ឥទមេត្ថ លក្ខណំ, ឥតិ វិបត្តិកថា ឥធេវ និដ្ឋិតាតិ, ន នំ ឥតោ បរំ វិចារយិស្សាម. ជាតិប្បមាណសម្បន្នស្ស ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, គណនុបគតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. កថិនសមុដ្ឋានំ, អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិឯត្ថ បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ អត្ថំ អគ្គហេត្វា និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ ភិក្ខុនោតិ ឯវំ សាមិវសេន ករណវចនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ករណវសេន ហិ ភិក្ខុនា ឥទំ នាម កម្មំ កាតព្ពំ, តំ នត្ថិ, សាមិវសេន បន ភិក្ខុនោ ចីវរស្មិំ និដ្ឋិតេ កថិនេ ច ឧព្ភតេ ឯវំ ឥមេហិ ចីវរនិដ្ឋានកថិនុព្ភារេហិ ឆិន្នបលិពោធោ ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យាតិ ឯវំ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តត្ថ តិចីវរេនាតិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតេសុ សង្ឃាដិអាទីសុ យេនកេនចិ. វិប្បវសេយ្យាតិ វិយុត្តោ វសេយ្យ, ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៧) នយេន បាឡិយំ វុត្តានំ គាមនិគមននិវេសនឧទោសិតអដ្ដមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហាររុក្ខមូលអជ្ឈោកាសប្បភេទានំ បន្នរសានំ និក្ខេបដ្ឋានានំ យត្ថកត្ថចិ និក្ខិបិត្វា តេសំ គាមាទីនំ ពហិ ហត្ថបាសាតិក្កមេន អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៣-៤៧៧-៨) វុត្តោ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា អលទ្ធសម្មុតិកស្ស ភិក្ខុនោ ឯករត្តម្បិ វិប្បវាសតោ វុត្តនយេនេវ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ, កេវលំ ឥធ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ រត្តិវិប្បវុត្ថំ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា និស្សគ្គិយ’’ន្តិអាទិនា នយេន វចនភេទោ ហោតិ, អយំ បន វិសេសោ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមនវត្ថុស្មិំ

បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អវិប្បវុត្ថេ វិប្បវុត្ថសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. វិប្បវុត្ថេ វិប្បវុត្ថសញ្ញិនោបិ អវិប្បវុត្ថសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សាបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តថា អបច្ចុទ្ធដអវិស្សជ្ជិតាទីសុ ច បច្ចុទ្ធដវិស្សជ្ជិតាទិសញ្ញិនោ. អន្តោអរុណេ បច្ចុទ្ធដេ បន បឋមកថិនេ វុត្តវិស្សជ្ជិតាទិភេទេ ច អនាបត្តិ, តថា លទ្ធសម្មុតិកស្ស វិប្បវាសេ. អាពាធេ បន វូបសន្តេ បច្ចាគន្តព្ពំ, តត្ថេវ វា ឋិតេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ, អថាបិស្ស បុន សោ វា អញ្ញោ វា អាពាធោ កុប្បតិ, លទ្ធកប្បិយមេវ. អធិដ្ឋិតចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិកតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនេ វុត្តប្បការានេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ អនធិដ្ឋានំ អវិកប្បនញ្ច អកិរិយា, ឥធ អប្បច្ចុទ្ធរណំ, អយំ វិសេសោតិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ សាមិវសេនេវ ករណត្ថោ វេទិតព្ពោ. អកាលចីវរំ នាម យ្វាយំ ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ចមាសា’’តិ (បារា. ៦៤៩) ចីវរកាលោ វុត្តោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញទា ឧប្បន្នំ, យញ្ច កាលេបិ សង្ឃស្ស វា ‘‘ឥទំ អកាលចីវរ’’ន្តិ, បុគ្គលស្ស វា ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិអាទិនា នយេន ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរំ នាម. ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ឯវរូបំ ចីវរំ អត្តនោ ភាគបដិលាភវសេន សង្ឃតោ វា សុត្តន្តិកាទិគណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បំសុកូលំ វា អត្តនោ វា ធនេន (បារា. ៥០០), អថ វា បន ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា ចីវរស្ស ឧប្បាទាយ សីមាយ ទេតិ, កតិកាយ ទេតិ, ភិក្ខាបញ្ញត្តិកាយ ទេតិ, សង្ឃស្ស ទេតិ, ឧភតោសង្ឃស្ស ទេតិ, វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទេតិ, អាទិស្ស ទេតិ, បុគ្គលស្ស ទេតី’’តិ (មហាវ. ៣៧៩) ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯត្ថ ច ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ ឯវំ សីមំ បរាមសិត្វា ទេន្តោ សីមាយ ទេតិ នាម, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច សីមាតិ ខណ្ឌសីមា ឧបចារសីមា សមានសំវាសសីមា អវិប្បវាសសីមា លាភសីមា គាមសីមា និគមសីមា នគរសីមា អព្ភន្តរសីមា ឧទកុក្ខេបសីមា ជនបទសីមា រដ្ឋសីមា រជ្ជសីមា ទីបសីមា ចក្កវាឡសីមាតិ បន្នរសវិធា. តត្ថ ឧបចារសីមា នាម បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបេន, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នា. អបិ ច ភិក្ខូនំ ធុវសន្និបាតដ្ឋានតោ វា បរិយន្តេ ឋិតភោជនសាលតោ វា និពទ្ធវសនកអាវាសតោ វា ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តោ ‘‘ឧបចារសីមា’’តិ វេទិតព្ពា. សា បន អាវាសេ វឌ្ឍន្តេ វឌ្ឍតិ, ហាយន្តេ ហាយតិ, យោជនសតម្បិ ឧបចារសីមាវ ហោតិ. តត្ថ ទិន្នលាភោ សព្ពេសំ អន្តោសីមគតានំ បាបុណាតិ, ភិក្ខុនីនំ អារាមបវេសនសេនាសនាបុច្ឆនានិ បរិវាសមានត្តារោចនំ វស្សច្ឆេទនិស្សយសេនាសនគ្គាហាទិវិធានន្តិ ឥទម្បិ សព្ពំ ឥមិស្សាវ សីមាយ វសេន វេទិតព្ពំ. លាភសីមាតិ យំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិហារំ ការាបេត្វា គាវុតំ វា អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា សមន្តា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ វិហារស្ស លាភសីមា, យំ ឯត្ថន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សព្ពំ អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ ឋបេន្តិ, អយំ លាភសីមា នាម. កាសិកោសលាទីនំ បន រដ្ឋានំ អន្តោ ពហូ ជនបទា ហោន្តិ, តត្ថ ឯកោ ជនបទបរិច្ឆេទោ ជនបទសីមា, កាសិកោសលាទិរដ្ឋបរិច្ឆេទោ រដ្ឋសីមា, ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ រជ្ជសីមា, សមុទ្ទន្តេន បរិច្ឆិន្នោ មហាទីបោ វា អន្តរទីបោ វា ទីបសីមា, ឯកចក្កវាឡបព្ពតបរិក្ខេបព្ភន្តរំ ចក្កវាឡសីមា, សេសា និទានកថាយំ វុត្តនយា ឯវ. តត្ថ ‘‘ខណ្ឌសីមាយ ទេមា’’តិ ទិន្នំ ខណ្ឌសីមដ្ឋានំយេវ បាបុណាតិ, តតោ ពហិសីមាយ សីមន្តរិកដ្ឋានម្បិ ន បាបុណាតិ. ‘‘ឧបចារសីមាយ ទេមា’’តិ ទិន្នំ បន អន្តោបរិច្ឆេទេ ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកាសុ ឋិតានម្បិ បាបុណាតិ, សមានសំវាសសីមាយ ទិន្នំ ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ, អវិប្បវាសសីមាលាភសីមាសុ ទិន្នំ តាសំ អន្តោគធានំយេវ បាបុណាតិ, គាមសីមាទីសុ ទិន្នំ តាសំ សីមានំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, អព្ភន្តរសីមាឧទកុក្ខេបសីមាសុ ទិន្នំ តត្ថ អន្តោគធានំយេវ បាបុណាតិ, ជនបទសីមាទីសុ ទិន្នម្បិ តាសំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, តស្មា យំ ជម្ពុទីបេ ឋត្វា ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបេ សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទីយតិ, តំ តម្ពបណ្ណិទីបតោ ឯកោបិ គន្ត្វា សព្ពេសំ សង្គណ្ហិតុំ លភតិ. សចេបិ តត្ថេវ ឯកោ សភាគោ ភិក្ខុ សភាគានំ ភាគំ គណ្ហាតិ, ន វារេតព្ពោ. យោ បន វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘អសុកសីមាយា’’តិ អវត្វាវ កេវលំ ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ វទតិ, សោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘សីមា នាម ពហុវិធា, កតរំ សន្ធាយ វទសី’’តិ, សចេ វទតិ ‘‘អហមេតំ ភេទំ ន ជានាមិ, សីមដ្ឋកសង្ឃោ គណ្ហតូ’’តិ, ឧបចារសីមដ្ឋេហិ ភាជេតព្ពំ.

កតិកាយាតិឯត្ថ កតិកា នាម សមានលាភកតិកា. សា បន ឯវំ កាតព្ពា, ឯកស្មិំ វិហារេ សន្និបតិតេហិ ភិក្ខូហិ យំ វិហារំ សង្គណ្ហិតុកាមា សមានលាភំ កាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តស្ស នាមំ គហេត្វា ‘‘អសុកោ នាម វិហារោ បោរាណកោ អប្បលាភោ’’តិ យំ កិញ្ចិ ការណំ វត្វា ‘‘តំ វិហារំ ឥមិនា វិហារេន សទ្ធិំ ឯកលាភំ កាតុំ សង្ឃស្ស រុច្ចតី’’តិ តិក្ខត្តុំ សាវេតព្ពំ, ឯត្តាវតា តស្មិំ វិហារេ និសិន្នោបិ ឥធ និសិន្នោវ ហោតិ, តស្មិំ វិហារេបិ ឯវមេវ កាតព្ពំ, ឯត្តាវតា ឥធ និសិន្នោបិ តស្មិំ និសិន្នោវ ហោតិ. ឯកស្មិំ វិហារេ លាភេ ភាជិយមានេ ឥតរស្មិំ ឋិតស្ស ភាគំ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ភិក្ខាបញ្ញត្តិយាតិ ឯត្ថ ភិក្ខាបញ្ញត្តិ នាម ទាយកស្ស បរិច្ចាគបញ្ញត្តិដ្ឋានំ, តស្មា ‘‘យត្ថ មយ្ហំ ធុវការា ករីយន្តិ, តត្ថ ទម្មី’’តិ វា ‘‘តត្ថ ទេថា’’តិ វា វុត្តេ យត្ថ តស្ស បាកវត្តំ វា វត្តតិ, យតោ វា ភិក្ខូ និច្ចំ ភោជេតិ, យត្ថ វា តេន កិញ្ចិ សេនាសនំ កតំ, សព្ពត្ថ ទិន្នមេវ ហោតិ. សចេ បន ឯកស្មិំ ធុវការដ្ឋានេ ថោកតរា ភិក្ខូ ហោន្តិ, ឯកមេវ វា វត្ថំ ហោតិ, មាតិកំ អារោបេត្វា យថា សោ វទតិ, តថា គហេតព្ពំ.

សង្ឃស្ស ទេតីតិ ឯត្ថ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ ឧបចារសីមាគតានញ្ច តតោ ពហិទ្ធាបិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធានញ្ច បាបុណាតិ, តស្មា តេសំ គាហកេ សតិ អសម្បត្តានម្បិ ភាគោ ទាតព្ពោ. យំ បន ពហិ ឧបចារសីមាយ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ ទីយតិ, តំ ឯកាពទ្ធបរិសាយ បាបុណាតិ. យេ បន ទ្វាទសហិ ហត្ថេហិ បរិសំ អសម្បត្តា, តេសំ ន បាបុណាតិ.

ឧភតោសង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ បន យំ ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នំ, តតោ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ, ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុនីនំ ទាតព្ពំ. សចេបិ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, ឯកា វា ភិក្ខុនី, អន្តមសោ អនុបសម្បន្នស្សាបិ ឧបឌ្ឍមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន សចេ ទស ភិក្ខូ ច ទស ភិក្ខុនិយោ ច ហោន្តិ, ឯកវីសតិ បដិវីសេ កត្វា ឯកោ បុគ្គលស្ស ទាតព្ពោ, ទស ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ទស ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ច, យេន បុគ្គលិកោ លទ្ធោ, សោ សង្ឃតោបិ អត្តនោ វស្សគ្គេន គហេតុំ លភតិ, កស្មា? ឧភតោសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា, ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ បន ចេតិយស្ស សង្ឃតោ បាបុណកោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, ឯកបុគ្គលស្ស បត្តកោដ្ឋាសសមោ ឯកោ កោដ្ឋាសោ ហោតិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ទាតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បុគ្គលោ វិសុំ ន លភតិ, បាបុណកោដ្ឋាសតោ ឯកមេវ លភតិ. ‘‘ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស ឯកោ បុគ្គលបដិវីសោ លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, បុគ្គលគណនាយ ឯវ វិភជិតព្ពំ, តេហិ សទ្ធិំ បុគ្គលចេតិយបរាមសនំ អនន្តរនយសទិសមេវ, យថា ច ភិក្ខុសង្ឃំ អាទិំ កត្វា នយោ នីតោ, ឯវំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទិំ កត្វាបិ នេតព្ពោ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតិ, ចេតិយស្ស បន លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ វិសុំ ន លព្ភតិ, ចេតិយស្ស បន លព្ភតិយេវ.

វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ សចេ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ, យេ តត្ថ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បុរិមវស្សំវុដ្ឋា, តេសំ ពហិ សីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, ន អញ្ញេសំ. សចេ បន ពហិឧបចារសីមាយំ ឋិតោ ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សា’’តិ វទតិ, យត្ថកត្ថចិ វុដ្ឋវស្សានំ សព្ពេសំ សម្បត្តានំ បាបុណាតិ. អថ ‘‘អសុកវិហារេ វស្សំវុដ្ឋស្សា’’តិ វទតិ, តត្ថ វស្សំវុដ្ឋានំយេវ យាវ កថិនស្សុព្ភារា បាបុណាតិ. គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វទតិ, តត្រ សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ, ន អញ្ញេសំ.

អាទិស្ស ទេតីតិ អាទិសិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេតិ, កថំ? ភិក្ខូ អជ្ជតនាយ វា ស្វាតនាយ វា យាគុយា និមន្តេត្វា តេ ឃរេ យាគុំ បាយេត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា, តេសំ ទម្មី’’តិ វទតិ, យេហិ និមន្តិតេហិ យាគុ បីតា, តេសំយេវ បាបុណាតិ, ភត្តខជ្ជកាទីហិ និមន្តិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

បុគ្គលស្ស ទេតីតិ ‘‘ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ បរម្មុខា វា, បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ តុម្ហាក’’ន្តិ ឯវំ សម្មុខា វា ទេតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ. ឥតិ ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកាបទានំ វសេន យំ អកាលចីវរលក្ខណេន បដិលទ្ធំ, តំ សន្ធាយ ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

អាកង្ខមានេនាតិ ឥច្ឆមានេន. ខិប្បមេវ ការេតព្ពន្តិ សីឃំ អន្តោទសាហេយេវ ការេតព្ពំ. នោ ចស្ស បារិបូរីតិ នោ ចេ បារិបូរី ភវេយ្យ, យត្តកេន ករិយមានំ អធិដ្ឋានចីវរំ បហោតិ, តំ ចីវរំ តត្តកំ ន ភវេយ្យ, ឩនកំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សតិយា បច្ចាសាយាតិ ‘‘អសុកទិវសំ នាម សង្ឃោ ចីវរានិ លភិស្សតិ, តតោ មេ ចីវរំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិឥមិនា នយេន សង្ឃគណញាតិមិត្តេសុ វា អញ្ញតរដ្ឋានតោ, ‘‘បំសុកូលំ វា លច្ឆាមី’’តិ, ‘‘ឥមិនា វា កប្បិយភណ្ឌេន ចីវរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឯវំ វិជ្ជមានាយ ចីវរាសាយ. តតោ ចេ ឧត្តរីតិ មាសបរមតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ, និស្សគ្គិយន្តិ អត្ថោ. យទិ បនស្ស មូលចីវរំ សណ្ហំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ ថូលំ ហោតិ, ន សក្កា យោជេតុំ, រត្តិយោ ច សេសា ហោន្តិ, ន តាវ មាសោ បូរតិ, ន អកាមា ចីវរំ ការេតព្ពំ, អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ លភិត្វា ឯវ កាលព្ភន្តរេ ការេតព្ពំ. សចេ ន លភតិ, បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អថ មូលចីវរំ ថូលំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ សណ្ហំ, មូលចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចាសាចីវរមេវ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតព្ពំ, តំ បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ឯតេនុបាយេន យាវ ន លច្ឆតិ, តាវ អញ្ញំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតុំ លព្ភតិ. ឥមស្ស ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, អកាលចីវរំ មាសាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥០០) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អកាលចីវរំ បដិគ្គហេត្វា មាសំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ

បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឥតោ បរំ សព្ពំ បឋមកថិនេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ មាសាតិក្កមោតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ អញ្ញាតិកាយាតិ ន ញាតិកាយ, មាតិតោ វា បិតិតោ វា យាវ សត្តមំ យុគំ, តាវ កេនចិ អាការេន អសម្ពទ្ធាយាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុនិយាតិ សាកិយានិយោ វិយ សុទ្ធភិក្ខុសង្ឃេ វា ឧភតោសង្ឃេ វា ឧបសម្បន្នាយ. បុរាណចីវរន្តិ រជិត្វា កប្បំ កត្វា ឯកវារម្បិ និវត្ថំ វា បារុតំ វា, យំ អន្តមសោ បរិភោគសីសេន អំសេ វា មត្ថកេ វា កត្វា មគ្គំ គតោ ហោតិ, ឧស្សីសកំ វា កត្វា និបន្នោ, ឯតម្បិ បុរាណចីវរមេវ. ធោវាបេយ្យ វាតិ សចេ ‘‘ធោវា’’តិវាចាយ វទតិ, កាយវិការំ វា ករោតិ, ហត្ថេន វា ហត្ថេ ទេតិ, បាទមូលេ វា ឋបេតិ, អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ ឋត្វា ឧបរិ វា ខិបតិ, អញ្ញស្ស វា ហត្ថេ បេសេតិ, តាយ ធោតំ, ធោវាបិតមេវ ហោតិ, រជាបនាកោដាបនេសុបិ ឯសេវ នយោ. សិក្ខមានាយ វា សាមណេរិយា វា ឧបាសិកាយ វា ហត្ថេ ធោវនត្ថាយ ទេតិ, សា សចេ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, ឯវម្បិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឧបាសកស្ស វា សាមណេរស្ស វា ហត្ថេ ទិន្នំ ហោតិ, សោ ចេ លិង្គេ បរិវត្តេ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, ទហរស្ស ភិក្ខុស្ស វា ទិន្នំ ហោតិ, សោបិ លិង្គេ បរិវត្តេ ធោវតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ, រជាបនាកោដាបនេសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, បុរាណចីវរំ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ធោវាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥០៥) ឥមិនា បនេត្ថ នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ បុរាណចីវរធោវាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ ‘‘ធោវា’’តិអាទិកាយ អាណត្តិយា, ឯវំ អាណត្តាយ ច ភិក្ខុនិយា ឧទ្ធនសជ្ជនាទីសុ សព្ពប្បយោគេសុ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ. ធោវិត្វា ឧក្ខិត្តមត្តំ បន រត្តមត្តំ អាកោដិតមត្តញ្ច និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ធោវនាទីនិ តីណិបិ ទ្វេ វា ការាបេន្តស្ស ឯកេន វត្ថុនា និស្សគ្គិយំ, ឥតរេហិ ទុក្កដំ. សចេ បន ‘‘ធោវា’’តិ វុត្តា សព្ពានិបិ ករោតិ, ធោវនបច្ចយាវ អាបត្តិ. ‘‘ឥមស្មិំ ចីវរេ យំ កត្តព្ពំ, តំ ករោហី’’តិ វទតោ បន ឯកវាចាយ បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទ្វេ ទុក្កដានិ, ភិក្ខុនិសង្ឃវសេន ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ធោវាបេន្តស្ស អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស, អញ្ញស្ស វា សន្តកំ និសីទនបច្ចត្ថរណំ វា ធោវាបេន្តស្ស, ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញិនោ ចេវ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ, អញ្ញាតិកាយ ញាតិកសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សាបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ. ឥតោ បរំ បន ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ‘‘តិកបាចិត្តិយ’’ន្តិ វក្ខាម, សចេ ញាតិកាយ សហាយា អញ្ញាតិកា ‘‘ធោវា’’តិ អវុត្តា វា ធោវតិ, អបរិភុត្តំ វា អញ្ញំ វា បរិក្ខារំ ធោវតិ, សិក្ខមានសាមណេរិយោ វា ធោវន្តិ, អនាបត្តិ, ឧម្មត្តកាទីនំ អនាបត្តិយេវ. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ អញ្ញាតិកាយាតិឥទំ វុត្តនយមេវ, តស្មា ឥតោ បរំ កត្ថចិ ន វិចារយិស្សាម. ចីវរន្តិ ឆន្នំ អញ្ញតរំ វិកប្បនុបគំ, ឯស នយោ សព្ពេសុ ចីវរប្បដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ. យត្ថ បន វិសេសោ ភវិស្សតិ, តត្ថ វក្ខាម. បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិឯត្ថ ហត្ថេន វា ហត្ថេ ទេតុ, បាទមូលេ វា ឋបេតុ, ធម្មកថំ កថេន្តស្ស វត្ថេសុ ខិបិយមានេសុ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាបិ ឧបរិ វា ខិបតុ, សចេ សាទិយតិ, បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. យស្ស កស្សចិ បន អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ បេសិតំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘បំសុកូលំ គណ្ហិស្សតី’’តិ សង្ការកូដាទីសុ ឋបិតម្បិ បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វា គហេតុំ វដ្ដតិយេវ. អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ យំ ‘‘អន្តមសោ ហរីដកក្ខណ្ឌម្បិ ទត្វា វា ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា វា បារិវត្តកំ គណ្ហាតិ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ អន្តមសោ វិកប្បនុបគំ បដបរិស្សាវនម្បិ គណ្ហន្តស្ស និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្រ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ បដិគ្គហិតំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥១២) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

រាជគហេ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ ចីវរប្បដិគ្គហណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ បារិវត្តកា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, គហណត្ថាយ ហត្ថប្បសារណាទិប្បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សជ្ជិតព្ពំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ញាតិកាយ ច អញ្ញាតិកសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. វិស្សាសគ្គាហេ, តាវកាលិកេ, បត្តត្ថវិកាទិម្ហិ ច អនធិដ្ឋាតព្ពបរិក្ខារេ, សិក្ខមានសាមណេរីនំ ហត្ថតោ គហណេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិកប្បនុបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានំ, កិរិយាកិរិយំ, សេសំ ចតុត្ថសទិសមេវាតិ.

ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ គហបតិន្តិ ភិក្ខូសុ អបព្ពជិតមនុស្សំ. គហបតានិន្តិ ភិក្ខុនីសុ អបព្ពជិតិត្ថិំ, ឯស នយោ សព្ពេសុ គហបតិប្បដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ. វិញ្ញាបេយ្យាតិ យាចេយ្យ វា យាចាបេយ្យ វា. អញ្ញត្រ សមយាតិ យោ អច្ឆិន្នចីវរោ វា ហោតិ នដ្ឋចីវរោ វា, តស្ស តំ សមយំ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ វិញ្ញាបនប្បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អញ្ញាតកំ គហបតិកំ អញ្ញត្រ សមយា វិញ្ញាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២៤) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ. ‘‘អញ្ញត្រ សមយា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. សមយេ វា ញាតកប្បវារិតេ វា វិញ្ញាបេន្តស្ស, អញ្ញស្ស វា ញាតកប្បវារិតេ តស្សេវត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ តញ្ចេតិ តំ អច្ឆិន្នចីវរំ វា នដ្ឋចីវរំ វា. អភិហដ្ឋុន្តិ អភីតិ ឧបសគ្គោ, ហរិតុន្តិ អត្ថោ, គណ្ហិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បវារេយ្យាតិ ឥច្ឆាបេយ្យ, ឥច្ឆំ រុចិំ ឧប្បាទេយ្យ, ‘‘យាវត្តកំ ឥច្ឆសិ, តាវត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ ឯវំ និមន្តេយ្យាតិ អត្ថោ, យថា វា ‘‘នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ (សុ. និ. ៤២៦, ១១០៤; ចូឡនិ. ជតុកណ្ណីមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦៧) ឯត្ថ ទិស្វាតិ អត្ថោ, ឯវមិធាបិ ‘‘អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ ឧបនេត្វា បុរតោ ឋបេន្តោ កាយេន វា, ‘‘អម្ហាកំ ទុស្សកោដ្ឋាគារតោ យត្តកំ ឥច្ឆថ, តត្តកំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តោ វាចាយ វា អភិហរិត្វា និមន្តេយ្យាតិ អត្ថោ. សន្តរុត្តរបរមន្តិ សអន្តរំ ឧត្តរំ បរមំ អស្ស ចីវរស្សាតិ សន្តរុត្តរបរមំ, និវាសនេន សទ្ធិំ បារុបនំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ អស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ ចីវរំ សាទិតព្ពន្តិ តតោ អភិហដចីវរតោ ឯត្តកំ ចីវរំ គហេតព្ពំ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – យស្ស អធិដ្ឋិតចីវរស្ស តីណិ នដ្ឋានិ, តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា អញ្ញំ សភាគដ្ឋានតោ បរិយេសិតព្ពំ. យស្ស ទ្វេ នដ្ឋានិ, តេន ឯកំ សាទិតព្ពំ. សចេ បន បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតិ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯវំ ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតិ. យស្ស តីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, កិញ្ចិ ន សាទិតព្ពំ. យស្ស បន ទ្វីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតិ, តញ្ច នដ្ឋំ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ភិក្ខុនិយា បន បញ្ចសុ នដ្ឋេសុ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ចតូសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិតព្ពំ, តីសុ នដ្ឋេសុ ន កិញ្ចិ សាទិតព្ពំ, កោ បន វាទោ ទ្វីសុ វា ឯកស្មិំ វា. យេន កេនចិ ហិ សន្តរុត្តរបរមតាយ ឋាតព្ពំ, តតោ ឧត្តរិ វិញ្ញាបនប្បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អញ្ញាតកំ គហបតិកំ តតុត្តរិ វិញ្ញាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២៤) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ពហុចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ទ្វេ ចីវរានិ កត្វា ‘‘សេសកំ អាហរិស្សាមី’’តិ វត្វា គណ្ហន្តស្ស, ‘‘សេសកំ តុយ្ហំយេវ ហោតូ’’តិ វុត្តស្ស, ន អច្ឆិន្ននដ្ឋការណា ទិន្នំ គណ្ហន្តស្ស, វុត្តនយេន ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. តតុត្តរិតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ភិក្ខុំ បនេវ ឧទ្ទិស្សាតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អបទិសិត្វា. ចីវរចេតាបន្នន្តិ ហិរញ្ញាទិកំ ចីវរមូលំ. ឧបក្ខដំ ហោតីតិ សជ្ជិតំ ហោតិ, សំហរិត្វា ឋបិតំ. ចេតាបេត្វាតិ បរិវត្តេត្វា, ការេត្វា វា កិណិត្វា វាតិ អត្ថោ. ចីវរេន អច្ឆាទេស្សាមីតិ វោហារវចនមេតំ, ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សាមីតិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. តត្រ ចេ សោតិ យត្រ សោ គហបតិ វា គហបតានី វា, តត្រ សោ ភិក្ខុ បុព្ពេ អប្បវារិតោ ឧបសង្កមិត្វា ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យ ចេតិ អយមេត្ថ បទសម្ពន្ធោ. វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យាតិ វិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យ. យថា បន តមាបជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ សាធុ វតាតិអាទិមាហ. តត្ថ សាធូតិ អាយាចនេ និបាតោ. វតាតិ បរិវិតក្កេ. មន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អាយស្មាតិ បរំ អាលបតិ. ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វាតិ អាយតាទីសុ អញ្ញតរំ. កល្យាណកម្យតំ ឧបាទាយាតិ សុន្ទរកាមតំ វិសិដ្ឋកាមតំ ចិត្តេន គហេត្វា, តស្ស ‘‘អាបជ្ជេយ្យ ចេ’’តិឥមិនា សម្ពន្ធោ, សចេ បន ឯវរូបំ អាបជ្ជន្តស្ស តស្ស វចនេន យោ បឋមំ អធិប្បេតតោ មូលំ វឌ្ឍេត្វា សុន្ទរតរំ ចេតាបេតិ, តស្ស បយោគេ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ បុព្ពេ អប្បវារិតំ អញ្ញាតកំ គហបតិកំ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បំ អាបន្នំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២៩) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. មហគ្ឃំ ចេតាបេតុកាមំ អប្បគ្ឃំ វា, ឯតេនេវ មូលេន ‘‘អញ្ញំ ឯវរូបំ វា ទេហី’’តិ វទន្តស្ស, វុត្តនយេន ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

ឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ បុរិមស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិសំ, កេវលំ តត្ថ ឯកស្ស បីឡា កតា, ឥធ ទ្វិន្នំ, អយមេត្ថ វិសេសោ, សេសំ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. យថា ច ទ្វិន្នំ, ឯវំ ពហូនំ បីឡំ កត្វា គណ្ហតោបិ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. និស្សជ្ជនវិធានេ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ បុព្ពេ អប្បវារិតេ អញ្ញាតកេ គហបតិកេ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បំ អាបន្នំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៣៤) ឥមិនា នយេន វចនភេទោ ញាតព្ពោតិ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ រាជភោគ្គោតិ រាជតោ ភោគ្គំ ភុញ្ជិតព្ពំ អស្ស អត្ថីតិ រាជភោគ្គោ, ‘‘រាជភោគោ’’តិបិ បាឋោ, រាជតោ ភោគោ អស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ. ចីវរចេតាបន្នន្តិ ហិរញ្ញាទិកំ អកប្បិយំ. បហិណេយ្យាតិ បេសេយ្យ. ឥមិនាតិអាទិ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សចេ ហិ ‘‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យ. អាភតន្តិ អានីតំ. ន ខោ មយន្តិអាទិ ឥទំ កប្បិយវសេន អាភតម្បិ ចីវរមូលំ ឦទិសេន ទូតវចនេន អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា តំ បដិក្ខិបិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សុវណ្ណំ រជតំ កហាបណោ មាសកោតិ ឥមានិ ហិ ចត្តារិ និស្សគ្គិយវត្ថូនិ, មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ លោហិតង្កោ មសារគល្លំ សត្ត ធញ្ញានិ ទាសិទាសខេត្តវត្ថុបុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឥមានិ ទុក្កដវត្ថូនិ ច អត្តនោ វា ចេតិយសង្ឃគណបុគ្គលានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដន្តិ, តស្មា តំ សាទិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ន ខោ មយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ ឥទំ បន អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អាភតត្តា វត្តុំ វដ្ដតិ, តស្មា វុត្តំ. កាលេនាតិ យុត្តបត្តកាលេន, យទា នោ អត្ថោ ហោតិ, តទា កប្បិយំ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ អត្ថោ. វេយ្យាវច្ចករោតិ កប្បិយការកោ. និទ្ទិសិតព្ពោតិឥទំ ‘‘អត្ថិ បនាយស្មតោ កោចិ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ កប្បិយវចនេន វុត្តត្តា អនុញ្ញាតំ. សចេ បន ទូតោ ‘‘កោ ឥមំ គណ្ហាតី’’តិ វា ‘‘កស្ស ទេមី’’តិ វា វទតិ, ន និទ្ទិសិតព្ពោ. អារាមិកោ វា ឧបាសកោ វាតិឥទំ សារុប្បតាយ វុត្តំ, ឋបេត្វា បន បញ្ច សហធម្មិកេ យោ កោចិ កប្បិយការកោ វដ្ដតិ. ឯសោ ខោ, អាវុសោតិឥទំ ភិក្ខុស្ស កប្បិយវចនទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឯវមេវ ហិ វត្តព្ពំ, ‘‘ឯតស្ស ទេហី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ. សញ្ញត្តោ សោ មយាតិ អាណត្តោ សោ មយា, យថា តុម្ហាកំ ចីវរេន អត្ថេ សតិ ចីវរំ ទស្សតិ, ឯវំ វុត្តោតិ អត្ថោ. ទូតេន ហិ ឯវំ អារោចិតេយេវ តំ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, នេវ តស្ស ហត្ថេ ទត្វា គតមត្តការណេន. សចេ បន ‘‘អយំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ សម្មុខា និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ, ទូតោ ច សម្មុខា ឯវ តស្ស ហត្ថេ ចេតាបន្នំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ គច្ឆតិ, ឯវំ ‘‘សញ្ញត្តោ សោ មយា’’តិ អវុត្តេបិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន ទូតោ គច្ឆន្តោវ ‘‘អហំ តស្ស ហត្ថេ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ ភិក្ខុនោ វត្វា វា គច្ឆតិ, អញ្ញំ វា បេសេត្វា អារោចាបេតិ, ឯវំ សតិ ឥតរម្បិ ចោទេតុំ វដ្ដតិយេវ. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘‘ទូតេនា’’តិ. យោបិ អត្តនា អាហរិត្វា ឯវំ បដិបជ្ជតិ, តស្មិម្បិ ឥទមេវ លក្ខណំ. អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនាតិ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនមេតំ. សចេ ហិ វាចាយ ចោទេតិ, ឥទំ វា វចនំ យាយ កាយចិ ភាសាយ ឯតស្ស អត្ថោ វា វត្តព្ពោ, ‘‘ទេហិ មេ, អាហរ មេ’’តិអាទិនា នយេន បន វត្តុំ ន វដ្ដតិ. អភិនិប្ផាទេយ្យាតិ ឯវំ វចីភេទំ កត្វា តិក្ខត្តុំ ចោទយមានោ បដិលាភវសេន សាធេយ្យ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឯតំ សុន្ទរំ.

ឆក្ខត្តុបរមន្តិ ភាវនបុំសកវចនមេតំ. ឆក្ខត្តុបរមញ្ហិ តេន ចីវរំ ឧទ្ទិស្ស តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ, ន និសីទិតព្ពំ, ន អាមិសំ បដិគ្គហេតព្ពំ, ន ធម្មោ ភាសិតព្ពោ. ‘‘កិំការណា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ បន ‘‘ជានាហិ, អាវុសោ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ. សចេ និសជ្ជាទីនិ ករោតិ, ឋានំ ភញ្ជតិ, អាគតការណំ វិនាសេតិ, ឥទំ កាយេន ចោទនាយ លក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន តិស្សន្នំ ចោទនានំ ឆន្នញ្ច ឋានានំ អនុញ្ញាតត្តា ចោទនាយ ទិគុណំ ឋានំ អនុញ្ញាតំ ហោតិ, តស្មា សចេ ចោទេតិយេវ, ន តិដ្ឋតិ, ឆ ចោទនាយោ លព្ភន្តិ. សចេ តិដ្ឋតិយេវ, ន ចោទេតិ, ទ្វាទស ឋានានិ លព្ភន្តិ. សចេ ឧភយំ ករោតិ, ឯកាយ ចោទនាយ ទ្វេ ឋានានិ ហាបេតព្ពានិ. តត្ថ យោ ឯកទិវសមេវ បុនប្បុនំ គន្ត្វា ឆក្ខត្តុំ ចោទេតិ, សកិំយេវ វា គន្ត្វា ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិ ឆក្ខត្តុំ វទតិ, តថា ឯកទិវសមេវ បុនប្បុនំ គន្ត្វា ទ្វាទសក្ខត្តុំ តិដ្ឋតិ, សកិំយេវ វា គន្ត្វា តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតិ, សោបិ សព្ពចោទនាយោ សព្ពដ្ឋានានិ ច ភញ្ជតិ, កោ បន វាទោ នានាទិវសេសុ ឯវំ ករោន្តស្សាតិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. យេ បន កប្បិយការកេ ទាយកោ សយមេវ គន្ត្វា និសីទតិ តេ សតក្ខត្តុម្បិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. យោ បន ឧភោហិ បិ អនិទ្ទិដ្ឋោ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ ច បរម្មុខកប្បិយការកោ ច, សោ ន កិញ្ចិ វត្តព្ពោ, ឯវំ ឥធ ទសបិ កប្បិយការកា ទស្សិតា ហោន្តិ.

តតោ ចេ ឧត្តរីតិ វុត្តចោទនាឋានបរិមាណតោ ឧត្តរិ. និស្សគ្គិយន្តិ ឧត្តរិ វាយាមមានស្ស សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អតិរេកតិក្ខត្តុំ ចោទនាយ អតិរេកឆក្ខត្តុំ ឋានេន អភិនិប្ផាទិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៣៩) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. យតស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភតន្តិ យតោ រាជតោ វា រាជភោគ្គតោ វា អស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរចេតាបន្នំ អានីតំ, ‘‘យត្វស្សា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្ស រញ្ញោ វា រាជភោគ្គស្ស វា សន្តិកំ, សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មវចនំ. ន តំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អត្ថំ អនុភោតីតិ តំ ចេតាបន្នំ តស្ស ភិក្ខុនោ អប្បមត្តកម្បិ កម្មំ ន និប្ផាទេតិ. យុញ្ជន្តាយស្មន្តោ សកន្តិ អាយស្មន្តោ អត្តនោ សន្តកំ ធនំ បាបុណន្តុ. មា វោ សកំ វិនស្សាតិ តុម្ហាកំ សន្តកំ មា វិនស្សតុ. អយំ តត្ថ សាមីចីតិ អយំ តត្ថ អនុធម្មតា លោកុត្តរធម្មំ អនុគតា, វត្តធម្មតាតិ អត្ថោ, តស្មា ឯវំ អករោន្តោ វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ‘‘អជ្ជុណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេហី’’តិ (បារា. ៥៣៧) វុច្ចមានោ នាគមេសិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកេសុ ចោទនាឋានេសុ អតិរេកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. អចោទនាយ លទ្ធេ, សាមិកេហិ ចោទេត្វា ទិន្នេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. កប្បិយការកស្ស ភិក្ខុនោ និទ្ទិដ្ឋភាវោ, ទូតេន អប្បិតតា, តតុត្តរិវាយាមោ, តេន វាយាមេន បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចីវរវគ្គោ បឋមោ.

២. ឯឡកលោមវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯឡកលោមវគ្គស្ស បឋមេ កោសិយមិស្សកន្តិ ឯកេនាបិ កោសិយំសុនា អន្តមសោ តស្ស ករណដ្ឋានេ វាតវេគេន និបាតិតេនាបិ មិស្សីកតំ. សន្ថតន្តិ សមេ ភូមិភាគេ កោសិយំសូនិ ឧបរូបរិ សន្ថរិត្វា កញ្ជិយាទីហិ សិញ្ចិត្វា កត្តព្ពតាលក្ខណំ. ការាបេយ្យ និស្សគ្គិយន្តិ ករណការាបនប្បយោគេសុ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, កោសិយមិស្សកំ សន្ថតំ ការាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៤៤) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ, ឥមស្សេវ វចនស្ស អនុសារេន ឥតោ បរំ សព្ពសន្ថតំ វេទិតព្ពំ. សក្កា ហិ ឯត្តាវតា ជានិតុន្តិ ន តំ ឥតោ បរំ ទស្សយិស្សាម.

អាឡវិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ កោសិយមិស្សកំ សន្ថតំ ការាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អត្តនោ អត្ថាយ ការាបនវសេន សាណត្តិកំ, អត្តនា វិប្បកតបអយោសាបននយេន ចតុក្កបាចិត្តិយំ, អញ្ញស្សត្ថាយ ករណការាបនេសុ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជនេ ច ទុក្កដំ. វិតានាទិករណេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. កោសិយមិស្សកភាវោ, អត្តនោ អត្ថាយ សន្ថតស្ស ករណការាបនំ, បដិលាភោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវាតិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ សុទ្ធកាឡកានន្តិ សុទ្ធានំ កាឡកានំ អញ្ញេហិ អមិស្សីកតានំ. វេសាលិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ តាទិសំ សន្ថតំ ករណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសំ បឋមសទិសមេវាតិ.

សុទ្ធកាឡកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ ទ្វេ ភាគាតិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា. អាទាតព្ពាតិ គហេតព្ពា. គោចរិយានន្តិ កបិលវណ្ណានំ. អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – យត្តកេហិ កត្តុកាមោ ហោតិ, តេសុ តុលយិត្វា ទ្វេ កោដ្ឋាសា កាឡកានំ គហេតព្ពា, ឯកោ ឱទាតានំ, ឯកោ គោចរិយានំ. ឯកស្សាបិ កាឡកលោមស្ស អតិរេកភាវេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឩនកំ វដ្ដតិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ តាទិសំ សន្ថតំ ករណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, កិរិយាកិរិយំ, សេសំ បឋមសទិសមេវាតិ. ឥមានិ បន តីណិ និស្សជ្ជិត្វា បដិលទ្ធានិបិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដន្តិ.

ទ្វេភាគសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ ឱរេន ចេ ឆន្នំ វស្សានន្តិ ឆន្នំ វស្សានំ ឱរិមភាគេ, អន្តោតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ សន្ថតសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា អលទ្ធសម្មុតិកស្ស ឆព្ពស្សព្ភន្តរេ អញ្ញំ សន្ថតំ ករោន្តស្ស និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អនុវស្សំ សន្ថតំ ការាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សា យេន លទ្ធា ហោតិ, តស្ស យាវ រោគោ ន វូបសម្មតិ, វូបសន្តោ វា បុន កុប្បតិ, តាវ គតគតដ្ឋានេ អនុវស្សម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ, អញ្ញស្សត្ថាយ ការេតុំ, កតញ្ច បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ, សេសំ បឋមសទិសមេវាតិ.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ បុរាណសន្ថតំ នាម យត្ថ សកិម្បិ និសិន្នោ វា ហោតិ និបន្នោ វា. សមន្តាតិ ឯកបស្សតោ វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា ឆិន្ទិត្វា គហិតដ្ឋានំ យថា វិទត្ថិមត្តំ ហោតិ, ឯវំ គហេតព្ពំ. សន្ថរន្តេន បន ឯកទេសេ វា សន្ថរិតព្ពំ, វិជដេត្វា វា មិស្សកំ កត្វា សន្ថរិតព្ពំ, ឯវំ ថិរតរំ ហោតិ. អនាទា ចេតិ សតិ បុរាណសន្ថតេ អគ្គហេត្វា. អសតិ បន អគ្គហេត្វាបិ វដ្ដតិ, អញ្ញស្សត្ថាយ ការេតុំ, កតញ្ច បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ សន្ថតវិស្សជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសំ តតិយសទិសមេវាតិ.

និសីទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សាតិ អទ្ធានសង្ខាតំ ទីឃមគ្គំ បដិបន្នស្ស, សព្ពញ្ចេតំ វត្ថុមត្តទីបនមេវ, យត្ថ កត្ថចិ បន ធម្មេន លភិត្វា គណ្ហតោ ទោសោ នត្ថិ. តិយោជនបរមន្តិ គហិតដ្ឋានតោ តិយោជនប្បមាណំ ទេសំ. សហត្ថាតិ សហត្ថេន, អត្តនា ហរិតព្ពានីតិ អត្ថោ. អសន្តេ ហារកេតិ អសន្តេយេវ អញ្ញស្មិម្បិ ហារកេ. សចេ បន អត្ថិ, តំ គាហេតុំ វដ្ដតិ. អត្តនា បន អន្តមសោ វាតាពាធប្បដិការត្ថំ សុត្តកេន អពន្ធិត្វា កណ្ណច្ឆិទ្ទេ បក្ខិត្តានិបិ អាទាយ តិយោជនំ ឯកំ បាទំ អតិក្កាមេន្តស្ស ទុក្កដំ, ទុតិយបាទាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ.

សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ តិយោជនាតិក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកតិយោជនេ អតិរេកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. តិយោជនំ ហរណបច្ចាហរណេ, វាសាធិប្បាយេន គន្ត្វា តតោ បរំ ហរណេ, អច្ឆិន្នំ វា និស្សដ្ឋំ វា បដិលភិត្វា ហរណេ, អញ្ញំ ហរាបនេ, អន្តមសោ សុត្តកេនបិ ពទ្ធកតភណ្ឌហរណេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឯឡកលោមានំ អកតភណ្ឌតា, បឋមប្បដិលាភោ, អត្តនា អាទាយ វា អញ្ញស្ស អជានន្តស្ស យានេ បក្ខិបិត្វា វា តិយោជនាតិក្កមនំ, អាហរណបច្ចាហរណំ, អវាសាធិប្បាយតាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ សក្កេសុ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ឯឡកលោមធោវាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ. តត្ថ បុរាណចីវរធោវាបនេ វុត្តនយេនេវ សព្ពោបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ជាតរូបសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ជាតរូបរជតន្តិ សុវណ្ណញ្ចេវ រូបិយញ្ច, អបិច កហាបណោ លោហមាសកទារុមាសកជតុមាសកាទយោបិ យេ វោហារំ គច្ឆន្តិ, សព្ពេ តេ ឥធ រជតន្ត្វេវ វុត្តា. ឧគ្គណ្ហេយ្យ វាតិ អត្តនោ អត្ថាយ ទិយ្យមានំ វា យត្ថកត្ថចិ ឋិតំ វា និប្បរិគ្គហិតំ ទិស្វា សយំ គណ្ហេយ្យ វា. ឧគ្គណ្ហាបេយ្យ វាតិ តទេវ អញ្ញេន គាហាបេយ្យ វា. ឧបនិក្ខិត្តំ វា សាទិយេយ្យាតិ ‘‘ឥទំ អយ្យស្ស ហោតូ’’តិ ឯវំ សម្មុខា វា, ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឋានេ មម ហិរញ្ញសុវណ្ណំ, តំ តុយ្ហំ ហោតូ’’តិ ឯវំ បរម្មុខា ឋិតំ វា កេវលំ វាចាយ វា ហត្ថមុទ្ទាយ វា ‘‘តុយ្ហ’’ន្តិ វត្វា បរិច្ចត្តំ យោ កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន អធិវាសេយ្យ, អយំ ‘‘សាទិយេយ្យា’’តិ វុច្ចតិ. សចេ បន ចិត្តេន សាទិយតិ, គណ្ហិតុកាមោ ហោតិ, កាយេន វា វាចាយ វា ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិបតិ, កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា សុទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ‘‘នយិទំ អម្ហាកំ កប្បតី’’តិ ន សាទិយតិ, វដ្ដតិ. និស្សគ្គិយន្តិ ឧគ្គហណាទីសុ យំកិញ្ចិ ករោន្តស្ស អឃនពទ្ធេសុ វត្ថូសុ វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តំ និស្សជ្ជន្តេន ‘‘អហំ, ភន្តេ, រូបិយំ បដិគ្គហេសិំ, ឥទំ មេ, ភន្តេ, និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ (បារា. ៥៨៤) ឯវំ សង្ឃមជ្ឈេយេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ. សចេ តត្ថ កោចិ គហដ្ឋោ អាគច្ឆតិ, ‘‘ឥទំ ជានាហី’’តិ វត្តព្ពោ. ‘‘ឥមិនា កិំ អាហរិយ្យតូ’’តិ ភណន្តេ បន ‘‘ឥទំ នាមា’’តិ អវត្វា ‘‘សប្បិអាទីនិ ភិក្ខូនំ កប្បន្តី’’តិ ឯវំ កប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ សោ អាហរតិ, រូបិយប្បដិគ្គាហកំ ឋបេត្វា សព្ពេហិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. រូបិយប្បដិគ្គាហកស្ស បន យំ តប្បច្ចយា ឧប្បន្នំ, តំ អញ្ញេន លភិត្វា ទិយ្យមានម្បិ អន្តមសោ តតោ និព្ពត្តរុក្ខច្ឆាយាបិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន សោ កិញ្ចិ អាហរិតុំ ន ឥច្ឆតិ, ‘‘ឥមំ ឆដ្ដេហី’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ យត្ថ កត្ថចិ និក្ខិបតិ, គហេត្វា វា គច្ឆតិ, ន វារេតព្ពោ. នោ ចេ ឆដ្ដេតិ, បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ភិក្ខុ រូបិយឆដ្ដកោ សម្មន្និតព្ពោ. តេន អនិមិត្តំ កត្វាវ គូថំ វិយ ឆដ្ដេតព្ពំ. សចេ និមិត្តំ ករោតិ, ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

រាជគហេ ឧបនន្ទំ អារព្ភ រូបិយប្បដិគ្គហណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, អរូបិយេ រូបិយសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា, សង្ឃចេតិយាទីនំ អត្ថាយ គណ្ហន្តស្ស, មុត្តាមណិអាទិប្បដិគ្គហណេ ច ទុក្កដំ. រតនសិក្ខាបទនយេន និក្ខិបន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, គហណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីសុ សិយា កិរិយំ គហណេន អាបជ្ជនតោ, សិយា អកិរិយំ បដិក្ខេបស្ស អករណតោ, សេសំ សញ្ចរិត្តេ វុត្តនយមេវាតិ.

ជាតរូបសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ នានប្បការកន្តិ កតាទិវសេន អនេកវិធំ. រូបិយសំវោហារន្តិ ជាតរូបរជតបរិវត្តនំ. បុរិមសិក្ខាបទេន ហិ និស្សគ្គិយវត្ថុទុក្កដវត្ថូនំ បដិគ្គហណំ វារិតំ, ឥមិនា បរិវត្តនំ. តស្មា ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុកប្បិយវត្ថូនិ, កប្បិយវត្ថុនា ច ទុក្កដវត្ថុំ បរិវត្តេន្តស្ស ទុក្កដំ. និស្សគ្គិយវត្ថុនា បន និស្សគ្គិយវត្ថុំ វា ទុក្កដវត្ថុំ វា កប្បិយវត្ថុំ វា, ទុក្កដវត្ថុកប្បិយវត្ថូហិ ច និស្សគ្គិយវត្ថុំ បរិវត្តេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តំ បុរិមនយានុសារេនេវ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជិតព្ពំ, និស្សដ្ឋវត្ថុស្មិញ្ច តត្ថ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ រូបិយសំវោហារវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, យំ អត្តនោ ធនេន បរិវត្តេតិ, តស្ស វា ធនស្ស វា រូបិយភាវោ ចេវ, បរិវត្តនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. កិរិយំ, សេសំ អនន្តរសិក្ខាបទេ វុត្តនយមេវាតិ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ នានប្បការកន្តិ ចីវរាទីនំ កប្បិយភណ្ឌានំ វសេន អនេកវិធំ. កយវិក្កយន្តិ កយញ្ចេវ វិក្កយញ្ច. ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហិ, ឥមំ អាហរ, បរិវត្តេហិ, ចេតាបេហី’’តិ ឥមិនា ហិ នយេន បរស្ស កប្បិយភណ្ឌំ គណ្ហន្តោ កយំ សមាបជ្ជតិ, អត្តនោ កប្បិយភណ្ឌំ ទេន្តោ វិក្កយំ សមាបជ្ជតិ. តស្មា ឋបេត្វា បញ្ច សហធម្មិកេ យំ ឯវំ អត្តនោ កប្បិយភណ្ឌំ ទត្វា មាតុ សន្តកម្បិ កប្បិយភណ្ឌំ គណ្ហាតិ, តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. វុត្តលក្ខណវសេន សង្ឃគណបុគ្គលេសុ យស្ស កស្សចិ និស្សជ្ជិតព្ពំ, ‘‘ឥមំ ភុញ្ជិត្វា វា គហេត្វា វា ឥទំ នាម អាហរ វា ករោហិ វា’’តិ រជនាទិំ អាហរាបេត្វា វា ធមករណាទិបរិក្ខារំ ភូមិសោធនាទិញ្ច នវកម្មំ ការេត្វា វា សន្តំ វត្ថុ និស្សជ្ជិតព្ពំ, អសន្តេ បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពមេវ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ កយវិក្កយវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘ឥទំ កិំ អគ្ឃតី’’តិ ឯវំ អគ្ឃំ បុច្ឆន្តស្ស, យស្ស ហត្ថតោ ភណ្ឌំ គណ្ហិតុកាមោ ហោតិ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ អន្តមសោ តស្សេវ បុត្តភាតុកម្បិ កប្បិយការកំ កត្វា ‘‘ឥមិនា ឥទំ នាម គហេត្វា ទេហី’’តិ អាចិក្ខន្តស្ស, ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ អត្ថិ, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច អត្ថោ’’តិ ឯវំ វត្វា អត្តនោ ធនេន លទ្ធំ គណ្ហន្តស្ស, សហធម្មិកេហិ សទ្ធិំ កយវិក្កយំ ករោន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. យំ អត្តនោ ធនេន បរិវត្តេតិ, យេន ច បរិវត្តេតិ, តេសំ កប្បិយវត្ថុតា, អសហធម្មិកតា, កយវិក្កយាបជ្ជនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សេសំ រូបិយសំវោហារេ វុត្តនយមេវាតិ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯឡកលោមវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. បត្តវគ្គោ

១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

បត្តវគ្គស្ស បឋមេ អតិរេកបត្តោតិ អនធិដ្ឋិតោ ច អវិកប្បិតោ ច, សោ ច ខោ ឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមោមកានំ អញ្ញតរោ បមាណយុត្តោវ, តស្ស បមាណំ ‘‘អឌ្ឍាឡ្ហកោទនំ គណ្ហាតី’’តិអាទិនា (បារា ៦០២) នយេន បាឡិយំ វុត្តំ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលានំ សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធានំ ទ្វេ មគធនាឡិយោ គហេត្វា តេហិ តណ្ឌុលេហិ អនុត្តណ្ឌុលមកិលិន្នមបិណ្ឌិកំ សុវិសទំ កុន្ទមកុឡរាសិសទិសំ អវស្សាវិតោទនំ បចិត្វា និរវសេសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា តស្ស ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ នាតិឃនោ នាតិតនុកោ ហត្ថហារិយោ សព្ពសម្ភារសង្ខតោ មុគ្គសូបោ បក្ខិបិតព្ពោ, តតោ អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនំ បក្ខិបិតព្ពំ, សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិយាទីនិ បន គណនូបគានិ ន ហោន្តិ. តានិ ហិ ឱទនគតិកានេវ, នេវ ហាបេតុំ, ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ, ឯវមេតំ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ សចេ បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគធមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. ឧក្កដ្ឋតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ មជ្ឈិមោ. មជ្ឈិមបត្តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ ឱមកោ. តេសម្បិ វុត្តនយេនេវ ភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥច្ចេតេសុ នវសុ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ចាតិ ទ្វេ អបត្តា, សេសា សត្ត បត្តា បមាណយុត្តា នាម, អយមេត្ថសង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៩៨ អាទយោ) វុត្តោ, តស្មា ឯវំ បមាណយុត្តំ សមណសារុប្បេន បក្កំ អយោបត្តំ វា មត្តិកាបត្តំ វា លភិត្វា បុរាណបត្តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពោ. សចេ បនស្ស មូលតោ កាកណិកមត្តម្បិ ទាតព្ពំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, អធិដ្ឋានុបគោ ន ហោតិ, អប្បច្ចុទ្ធរន្តេន វិកប្បេតព្ពោ. តត្ថ បច្ចុទ្ធរណាធិដ្ឋានលក្ខណំ ចីវរវគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, វិកប្បនលក្ខណំ បរតោ វក្ខាម. សចេ បន កោចិ អបត្តកោ ភិក្ខុ ទស បត្តេ លភិត្វា សព្ពេ អត្តនាវ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, ឯកំ បត្តំ អធិដ្ឋាយ បុន ទិវសេ តំ បច្ចុទ្ធរិត្វា អញ្ញោ អធិដ្ឋាតព្ពោ, ឯតេនុបាយេន វស្សសតម្បិ បរិហរិតុំ សក្កា. យោ បនស្ស បត្តោ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលមត្តោកាសតោ បដ្ឋាយ យត្ថកត្ថចិ កង្គុសិត្ថនិក្ខមនមត្តេន ឆិទ្ទេន ឆិទ្ទោ ហោតិ, សោ អធិដ្ឋានុបគោ ន ហោតិ. បុន ឆិទ្ទេ បាកតិកេ កតេ អធិដ្ឋាតព្ពោ, សេសំ អធិដ្ឋានវិជហនំ តិចីវរេ វុត្តនយមេវ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ អតិរេកបត្តធារណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, សេសវណ្ណនាក្កមោ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ.

បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ ឩនានិ បញ្ច ពន្ធនានិ អស្សាតិ ឩនបញ្ចពន្ធនោ, នាស្ស បញ្ច ពន្ធនានិ បូរេន្តីតិ អត្ថោ, តេន ឩនបញ្ចពន្ធនេន, ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណេ ករណវចនំ. តត្ថ យស្មា អពន្ធនស្សាបិ បញ្ច ពន្ធនានិ ន បូរេន្តិ សព្ពសោ នត្ថិតាយ, តេនស្ស បទភាជនេ ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនោ នាម បត្តោ អពន្ធនោ វា ឯកពន្ធនោ វា’’តិអាទិ (បារា. ៦១៣) វុត្តំ. ‘‘ឩនបញ្ចពន្ធនេនា’’តិ ច វុត្តត្តា យស្ស បញ្ចពន្ធនោ បត្តោ ហោតិ បញ្ចពន្ធនោកាសោ វា, តស្ស សោ អបត្តោ, តស្មា អញ្ញំ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ. យស្មិំ បន បត្តេ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ភដ្ឋា ទ្វង្គុលប្បមាណា ឯកាបិ រាជិ ហោតិ, តំ តស្សា រាជិយា ហេដ្ឋិមបរិយន្តេ បត្តវេធកេន វិជ្ឈិត្វា បចិត្វា សុត្តរជ្ជុកមកចិរជ្ជុកាទីហិ វា តិបុសុត្តកេន វា ពន្ធិត្វា តំ ពន្ធនំ អាមិសស្ស អលគ្គនត្ថំ តិបុបដ្ដកេន វា កេនចិ ពទ្ធសិលេសាទិនា វា បដិច្ឆាទេតព្ពំ, សោ ច បត្តោ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពោ, សុខុមំ វា ឆិទ្ទំ កត្វា ពន្ធិតព្ពោ, ផាណិតំ ឈាបេត្វា បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុម្បិ វដ្ដតិ. យស្ស បន ទ្វេ រាជិយោ វា ឯកាយេវ វា ចតុរង្គុលា, តស្ស ទ្វេ ពន្ធនានិ ទាតព្ពានិ. យស្ស តិស្សោ វា ឯកាយេវ វា ឆឡង្គុលា, តស្ស តីណិ. យស្ស ចតស្សោ វា ឯកាយេវ វា អដ្ឋង្គុលា, តស្ស ចត្តារិ. យស្ស បញ្ច វា ឯកាយេវ វា ទសង្គុលា, សោ ពទ្ធោបិ អពទ្ធោបិ អបត្តោយេវ, អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ, ឯស តាវ មត្តិកាបត្តេ វិនិច្ឆយោ.

អយោបត្តេ បន សចេបិ បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ឆិទ្ទានិ ហោន្តិ, តានិ ចេ អយចុណ្ណេន វា អាណិយា វា លោហមណ្ឌលេន វា ពទ្ធានិ មដ្ឋានិ ហោន្តិ, ស្វេវ បរិភុញ្ជិតព្ពោ, អញ្ញោ ន វិញ្ញាបេតព្ពោ. អថ បន ឯកម្បិ ឆិទ្ទំ មហន្តំ ហោតិ, លោហមណ្ឌលេន ពទ្ធម្បិ មដ្ឋំ ន ហោតិ, បត្តេ អាមិសំ លគ្គតិ, អកប្បិយោ ហោតិ អយំ បត្តោ, អញ្ញោ វិញ្ញាបេតព្ពោ. យោ បន ឯវំ បត្តសង្ខេបគតេ វា អយោបត្តេ, ឩនបញ្ចពន្ធនេ វា មត្តិកាបត្តេ សតិ អញ្ញំ វិញ្ញាបេតិ, បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយោ ហោតិ, និស្សជ្ជិតព្ពោ. និស្សជ្ជន្តេន សង្ឃមជ្ឈេ ឯវ និស្សជ្ជិតព្ពោ, តេន វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុបរិសាយ និស្សជ្ជិតព្ពោ’’តិ. យោ ច តស្សា ភិក្ខុបរិសាយាតិឯត្ថ តេហិ ភិក្ខូហិ បកតិយា ឯវ អត្តនោ អត្តនោ អធិដ្ឋិតំ បត្តំ គហេត្វា សន្និបតិតព្ពំ, តតោ សម្មតេន បត្តគ្គាហាបកេន បត្តស្ស វិជ្ជមានគុណំ វត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ គណ្ហថា’’តិ ថេរោ វត្តព្ពោ. សចេ ថេរស្ស សោ បត្តោ ន រុច្ចតិ, អប្បិច្ឆតាយ វា ន គណ្ហាតិ, វដ្ដតិ. តស្មិំ បន អនុកម្បាយ អគណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ. សចេ បន គណ្ហាតិ, ថេរស្ស បត្តំ ទុតិយត្ថេរំ គាហាបេត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ សង្ឃនវកា គាហាបេតព្ពោ, តេន បរិច្ចត្តបត្តោ បន បត្តបរិយន្តោ នាម, សោ តស្ស ភិក្ខុនោ បទាតព្ពោ. តេនាបិ សោ យថា វិញ្ញាបេត្វា គហិតបត្តោ, ឯវមេវ សក្កច្ចំ បរិភុញ្ជិតព្ពោ. សចេ បន តំ ជិគុច្ឆន្តោ អទេសេ វា និក្ខិបតិ, អបរិភោគេន វា បរិភុញ្ជតិ, វិស្សជ្ជេតិ វា, ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

សក្កេសុ ឆព្ពគ្គិយេ អារព្ភ ពហូ បត្តេ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អពន្ធនេន អពន្ធនំ, ឯកពន្ធនំ, ទុពន្ធនំ, តិពន្ធនំ, ចតុព្ពន្ធនំ, អពន្ធនោកាសំ, ឯកទ្វិតិចតុព្ពន្ធនោកាសំ ចេតាបេតិ, ឯវំ ឯកេកេន បត្តេន ទសធា ទសវិធំ បត្តំ. ចេតាបនវសេន បន ឯកំ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយសតំ ហោតិ. នដ្ឋបត្តស្ស, ភិន្នបត្តស្ស, អត្តនោ ញាតកប្បវារិតេ, អញ្ញស្ស ច ញាតកប្បវារិតេ, តស្សេវត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហតោ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អធិដ្ឋានុបគបត្តស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកតវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ បដិសាយនីយានីតិ បដិសាយិតព្ពានិ, បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ អត្ថោ. ឯតេន សយំ ឧគ្គហេត្វា និក្ខិត្តានំ សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិំ ទស្សេតិ, តានិ ហិ បដិសាយិតុំ ន វដ្ដន្តិ. ភេសជ្ជានីតិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករោន្តុ វា, មា វា, ឯវំ លទ្ធវោហារានិ. សប្បិ នាម គវាទីនំ សប្បិ, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ. តថា នវនីតំ. តេលំ នាម តិលសាសបមធូកឯរណ្ឌកវសាទីហិ និព្ពត្តិតំ. មធុ នាម មក្ខិកាមធុមេវ. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ បន អបក្កា វា អវត្ថុកបក្កា វា សព្ពាបិ ឧច្ឆុវិកតិ ‘‘ផាណិត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. តានិ បដិគ្គហេត្វាតិ តានិ ភេសជ្ជានិ បដិគ្គហេត្វា, ន តេសំ វត្ថូនិ. ឯតេន ឋបេត្វា វសាតេលំ យានេត្ថ យាវកាលិកវត្ថុកានិ, តេសំ វត្ថូនិ បដិគ្គហេត្វា កតានិ សប្បិអាទីនិ សត្តាហំ អតិក្កាមយតោបិ អនាបត្តិំ ទស្សេតិ. វសាតេលំ បន កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និបក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតំ, តស្មា ឋបេត្វា មនុស្សវសំ អញ្ញំ យំកញ្ចិ វសំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា សាមំ បចិត្វា និព្ពត្តិតតេលម្បិ សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន វដ្ដតិ. អនុបសម្បន្នេន បចិត្វា ទិន្នំ បន តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, អញ្ញេសំ យាវកាលិកវត្ថូនំ វត្ថុំ បចិតុំ ន វដ្ដតិយេវ. និព្ពត្តិតសប្បិ វា នវនីតំ វា បចិតុំ វដ្ដតិ, តំ បន តទហុបុរេភត្តម្បិ សាមិសំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតខីរាទិតោ អនុបសម្បន្នេន បចិត្វា កតសប្បិអាទីនិ បន តទហុបុរេភត្តំ សាមិសានិបិ វដ្ដន្តិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ អនជ្ឈោហរណីយានិ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ សន្និធិំ កត្វា និទហិត្វា បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតានិ តទហុបុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគេនាបិ វដ្ដន្តិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ បន តានិ ច, បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតានិ ច សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ អត្ថោ. ‘‘បរិភុញ្ជិតព្ពានី’’តិ ច វចនតោ អន្តោសត្តាហេ អព្ភញ្ជនាទីនំ អត្ថាយ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតេសុ អនាបត្តិ, យាវជីវិកានិ សាសបមធូកឯរណ្ឌកអដ្ឋីនិ តេលករណត្ថំ បដិគ្គហេត្វា តទហេវ កតតេលំ សត្តាហកាលិកំ, ទុតិយទិវសេ កតំ ឆាហំ វដ្ដតិ, តតិយទិវសេ កតំ បញ្ចាហំ, ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋសត្តមទិវសេ កតំ តទហេវ វដ្ដតិ. សចេ យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយំ ហោតិ, អដ្ឋមទិវសេ កតំ អនជ្ឈោហរណីយំ, អនិស្សគ្គិយត្តា បន ពាហិរបរិភោគេន វដ្ដតិ. សចេបិ ន ករោតិ, តេលត្ថាយ បដិគ្គហិតសាសបាទីនំ បន បាឡិយំ អនាគតសប្បិអាទីនញ្ច សត្តាហាតិក្កមេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. សីតុទកេន កតមធូកបុប្ផផាណិតំ បន ផាណិតគតិកមេវ, អម្ពផាណិតាទីនិ យាវកាលិកានិ. យំ បនេត្ថ សត្តាហកាលិកំ, តំ និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វាបិ អរុអាទីនិ វា មក្ខេតុំ, អជ្ឈោហរិតុំ វា ន វដ្ដតិ. បទីបេ កាឡវណ្ណេ វា ឧបនេតព្ពំ, អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ កាយិកបរិភោគំ វដ្ដតិ. យំ បន និរបេក្ខោ បរិច្ចជិត្វា បុន លភតិ, តំ អជ្ឈោហរិតុម្បិ វដ្ដតិ. វិសុំ ឋបិតសប្បិអាទីសុ, ឯកភាជនេ វា អមិស្សិតេសុ វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ សត្តាហំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសំ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ ចតុន្នំ គិម្ហមាសានំ ឯកោ បច្ឆិមមាសោ សេសោ. បរិយេសិតព្ពន្តិ គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកមាសស្ស បច្ឆិមទិវសោ, តាវ ‘‘កាលោ វស្សិកសាដិកាយា’’តិអាទិនា សតុប្បាទករណេន, សង្ឃស្ស បវារិតដ្ឋានតោ, អត្តនោ ញាតកប្បវារិតដ្ឋានតោ បន ‘‘ទេថ មេ វស្សិកសាដិកចីវរ’’ន្តិអាទិកាយ វិញ្ញត្តិយាបិ បរិយេសិតព្ពំ. អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានេ សតុប្បាទំ ករោន្តស្ស វត្តភេទេ ទុក្កដំ, យថា វា តថា វា ‘‘ទេថ មេ’’តិអាទិវចនេន វិញ្ញាបេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. កត្វា និវាសេតព្ពន្តិ គិម្ហានំ បច្ឆិមទ្ធមាសស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ កត្តិកមាសស្ស បច្ឆិមទិវសោ, តាវ សូចិកម្មនិដ្ឋានេន សកិម្បិ វណ្ណភេទមត្តរជនេន កប្បពិន្ទុករណេន ច កត្វា បរិទហិតព្ពា. ឯត្តាវតា គិម្ហានំ បច្ឆិមោ មាសោ បរិយេសនក្ខេត្តំ, បច្ឆិមោ អទ្ធមាសោ ករណនិវាសនក្ខេត្តម្បិ, វស្សានស្ស ចតូសុ មាសេសុ សព្ពម្បិ តំ វដ្ដតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. យោ ចាយំ គិម្ហានំ បច្ឆិមោ មាសោ អនុញ្ញាតោ, ឯត្ថ កតបរិយេសិតម្បិ វស្សិកសាដិកំ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ តស្មិំ មាសេ អតិក្កន្តេ វស្សំ ឧក្កឌ្ឍិយតិ, បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ធោវិត្វា បន និក្ខិបិត្វា វស្សូបនាយិកទិវសេ អធិដ្ឋាតព្ពា. សចេ សតិសម្មោសេន វា អប្បហោនកភាវេន វា អកតា ហោតិ. តេ ច ទ្វេ មាសេ វស្សានស្ស ចតុមាសន្តិ ឆ មាសេ បរិហារំ លភតិ. សចេ បន កត្តិកមាសេ កថិនំ អត្ថរិយតិ, អបរេបិ ចត្តារោ មាសេ លភតិ, ឯវំ ទស មាសា ហោន្តិ. តតោ បរម្បិ សតិយា បច្ចាសាយ តំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេន្តស្ស ឯកមាសន្តិ ឯវំ ឯកាទស មាសេ បរិហារំ លភតិ, ឥតោ បរំ ឯកាហម្បិ ន លភតិ.

ឱរេន ចេ មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ គិម្ហានំ បច្ឆិមមាសស្ស ឱរិមភាគេ យាវ ហេមន្តស្ស បឋមទិវសោ, តាវាតិ អត្ថោ. បរិយេសេយ្យាតិ ឯតេសុ សត្តសុ បិដ្ឋិសមយមាសេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតដ្ឋានតោ សតុប្បាទករណេន បរិយេសន្តស្ស និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, វិញ្ញាបេន្តស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស តេន សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, សតុប្បាទំ ករោន្តស្ស ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ. ឱរេនទ្ធមាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ គិម្ហានស្ស បច្ឆិមទ្ធមាសតោ ឱរិមភាគេ ឯកស្មិំ អទ្ធមាសេ. កត្វា និវាសេយ្យាតិ ឯត្ថន្តរេ ធម្មេន ឧប្បន្នម្បិ កត្វា និវាសេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ វស្សិកសាដិកបរិយេសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកមាសទ្ធមាសេសុ អតិរេកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ, តថា សតិយា វស្សិកសាដិកាយ នគ្គស្ស កាយំ ឱវស្សាបយតោ. បោក្ខរណិយាទីសុ បន ន្ហាយន្តស្ស វា អច្ឆិន្នចីវរស្ស វា នដ្ឋចីវរស្ស វា ‘‘អនិវត្ថំ ចោរា ហរន្តី’’តិ ឯវំ អាបទាសុ វា និវាសយតោ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ឯត្ថ ច វស្សិកសាដិកាយ អត្តុទ្ទេសិកតា, អសមយេ បរិយេសនតា, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានិ តាវ បរិយេសនាបត្តិយា តីណិ អង្គានិ. សចីវរតា, អាបទាភាវោ, វស្សិកសាដិកាយ សកភាវោ, អសមយេ និវាសនន្តិ ឥមានិ និវាសនាបត្តិយា ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ សាមំ ចីវរំ ទត្វាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ បច្ចាសិសមានោ សយមេវ ទត្វា. អច្ឆិន្ទេយ្យាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ អករោន្តំ ទិស្វា សកសញ្ញាយ អច្ឆិន្ទន្តស្ស វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. អច្ឆិន្ទាបេយ្យាតិឯត្ថ បន ‘‘អច្ឆិន្ទា’’តិ អាណត្តិយា ទុក្កដំ, អច្ឆិន្ទេសុ យត្តកានិ អាណត្តានិ, តេសំ គណនាយ អាបត្តិយោ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរអច្ឆិន្ទនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ. អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិនោ, វេមតិកស្ស, អនុបសម្បន្នសញ្ញិនោ វា, ឧបសម្បន្នស្សាបិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បរិក្ខារំ, អនុបសម្បន្នស្ស ច យំកិញ្ចិ អច្ឆិន្ទតោ វា ទុក្កដំ. តេន តុដ្ឋេន វា កុបិតេន វា ទិន្នំ បន តស្ស វិស្សាសំ វា គណ្ហន្តស្ស ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរតា, សាមំ ទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ អញ្ញត្រ វេទនាយ. វេទនា បន ឥធ ទុក្ខវេទនាយេវាតិ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ សុត្តន្តិ ឆព្ពិធំ ខោមសុត្តាទិំ វា តេសំ អនុលោមំ វា. វិញ្ញាបេត្វាតិ ចីវរត្ថាយ យាចិត្វា. វាយាបេយ្យាតិ ‘‘ចីវរំ មេ, អាវុសោ, វាយថា’’តិ អកប្បិយាយ វិញ្ញត្តិយា វាយាបេយ្យ. និស្សគ្គិយន្តិ ឯវំ វាយាបេន្តស្ស យោ តន្តវាយោ ចីវរវាយនត្ថំ តុរិវេមសជ្ជនាទិកេ បយោគេ ករោតិ, តស្ស សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

រាជគហេ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ចីវរវាយាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, វិញ្ញាបិតសុត្តំ វិញ្ញាបិតតន្តវាយេន វាយាបេន្តស្ស ទីឃតោ វិទត្ថិមត្តេ តិរិយញ្ច ហត្ថមត្តេ វីតេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឥតិ យាវ ចីវរំ វឌ្ឍតិ, តាវ ឥមិនា បមាណេន អាបត្តិយោ វឌ្ឍន្តិ. តេនេវ បន អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស យថា បុព្ពេ និស្សគ្គិយំ, ឯវំ ឥធ ទុក្កដំ. តេនេវ វិញ្ញត្តញ្ច អវិញ្ញត្តញ្ច វាយាបេន្តស្ស សចេ វុត្តប្បមាណេន កេទារពទ្ធំ វិយ ចីវរំ ហោតិ, អកប្បិយសុត្តមយេ បរិច្ឆេទេ បាចិត្តិយំ, ឥតរស្មិំ តថេវ ទុក្កដំ. តតោ ចេ ឩនតរា បរិច្ឆេទា, សព្ពបរិច្ឆេទេសុ ទុក្កដានេវ. អថ ឯកន្តរិកេន វា សុត្តេន ទីឃតោ វា កប្បិយំ តិរិយំ អកប្បិយំ កត្វា វីតំ ហោតិ, បុព្ពេ វុត្តប្បមាណគណនាយ ទុក្កដានិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន កប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយសុត្តេ, កប្បិយាកប្បិយេហិ តន្តវាយេហិ សុត្តេបិ កប្បិយេ អកប្បិយេ កប្បិយាកប្បិយេ ច អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. តិកបាចិត្តិយំ, អវាយាបិតេ វាយាបិតសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ចីវរសិព្ពនអាយោគកាយពន្ធនអំសពទ្ធកបត្តត្ថវិកបរិស្សាវនានំ អត្ថាយ សុត្តំ វិញ្ញាបេន្តស្ស, ញាតកប្បវារិតេហិ កប្បិយសុត្តំ វាយាបេន្តស្ស, អញ្ញស្សត្ថាយ, អត្តនោ ធនេន, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ, ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តំ, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ តត្រ ចេ សោ ភិក្ខូតិ យត្រ គាមេ វា និគមេ វា តន្តវាយា, តត្រ. បុព្ពេ អប្បវារិតោតិ ចីវរសាមិកេហិ អប្បវារិតោ ហុត្វា. វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យាតិ វិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យ. ឥទានិ យេនាការេន វិកប្បំ អាបន្នោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ឥទំ ខោ, អាវុសោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាយតន្តិ ទីឃំ. វិត្ថតន្តិ បុថុលំ. អប្បិតន្តិ ឃនំ. សុវីតន្តិ សុដ្ឋុ វីតំ, សព្ពដ្ឋានេសុ សមំ កត្វា វីតំ. សុប្បវាយិតន្តិ សុដ្ឋុ បវាយិតំ, សព្ពដ្ឋានេសុ សមំ កត្វា តន្តេ បសារិតំ. សុវិលេខិតន្តិ លេខនិយា សុដ្ឋុ វិលេខិតំ. សុវិតច្ឆិតន្តិ កោច្ឆេន សុដ្ឋុ វិតច្ឆិតំ, សុដ្ឋុ និទ្ធោតន្តិ អត្ថោ. បិណ្ឌបាតមត្តម្បីតិ ឯត្ថ ច ន ភិក្ខុនោ បិណ្ឌបាតទានមត្តេន តំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, សចេ បន តេ តស្ស វចនេន ចីវរសាមិកានំ ហត្ថតោ សុត្តំ គហេត្វា ឦសកម្បិ អាយតំ វា វិត្ថតំ វា អប្បិតំ វា ករោន្តិ, អថ តេសំ បយោគេ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ញាតកប្បវារិតានំ តន្តវាយេហិ, អញ្ញស្ស វា អត្ថាយ, អត្តនោ វា ធនេន, មហគ្ឃំ វាយាបេតុកាមំ អប្បគ្ឃំ វាយាបេន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អញ្ញាតកអប្បវារិតានំ តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បមាបជ្ជនតា, ចីវរស្ស អត្តុទ្ទេសិកតា, តស្ស វចនេន សុត្តវឌ្ឍនំ, ចីវរប្បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ធោវាបនសិក្ខាបទេ វុត្តនយានេវាតិ.

មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ទសាហានាគតន្តិ ទស អហានិ ទសាហំ, តេន ទសាហេន អនាគតា ទសាហានាគតា, ទសាហេន អសម្បត្តាតិ អត្ថោ, តំ ទសាហានាគតំ, អច្ចន្តសំយោគវសេន ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. កត្តិកតេមាសិកបុណ្ណមន្តិ បឋមកត្តិកបុណ្ណមំ, ឥធាបិ បឋមបទស្ស អនុបយោគតា បុរិមនយេនេវ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យតោ បដ្ឋាយ បឋមប្បវារណា ‘‘ទសាហានាគតា’’តិ វុច្ចតិ, សចេបិ តានិ ទិវសានិ អច្ចន្តមេវ ភិក្ខុនោ អច្ចេកចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ‘‘អច្ចេកំ ឥទ’’ន្តិ ជានមានេន ភិក្ខុនា សព្ពម្បិ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ. តេន បវារណាមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតិ. កាមញ្ចេស ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិតំ. អច្ចេកចីវរន្តិ គមិកគិលានគព្ភិនិអភិនវុប្បន្នសទ្ធានំ បុគ្គលានំ អញ្ញតរេន ‘‘វស្សាវាសិកំ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អារោចេត្វា ទិន្នំ. សចេ តំ បុរេ បវារណាយ វិភជិតំ, យេន គហិតំ, តេន វស្សច្ឆេទោ ន កាតព្ពោ, ករោតិ ចេ, តំ ចីវរំ សង្ឃិកំ ហោតិ. យាវ ចីវរកាលសមយន្តិ អនត្ថតេ កថិនេ យាវ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ យាវ បញ្ច មាសា, តាវ និក្ខិបិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អច្ចេកចីវរស្ស ចីវរកាលសមយំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ឧបវស្សំ ខោ បនាតិ ឯត្ថ ឧបវស្សន្តិ ឧបវស្ស, ឧបវសិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ, ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ (វិភ. ៥៧០) វិយ ហេត្ថ អនុនាសិកោ ទដ្ឋព្ពោ, វស្សំ ឧបគន្ត្វា វសិត្វា ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្ស ច បទស្ស ‘‘តថារូបេសុ ភិក្ខុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ’’តិឥមិនា សម្ពន្ធោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – វស្សំ ឧបគន្ត្វា វសិត្វា ច តតោ បរំ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមបរិយោសានកាលំ យានិ ខោ បន តានិ អារញ្ញកានិ…បេ… អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ. តត្ថ អារញ្ញកានីតិ សព្ពបច្ឆិមានិ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា គាមស្ស ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ បញ្ចធនុសតប្បមាណេ បទេសេ កតសេនាសនានិ. សចេ បន អបរិក្ខិត្តោ គាមោ ហោតិ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ មិនេតព្ពំ. សចេ វិហារស្ស បរិក្ខេបោ វា អបរិក្ខិត្តស្ស យំ គាមតោ សព្ពបឋមំ សេនាសនំ វា ចេតិយំ វា ពោធិ វា ធុវសន្និបាតដ្ឋានំ វា យាវ, តំ តាវ បកតិមគ្គេន មិនេតព្ពំ, អញ្ញំ មគ្គំ កាតុំ, អមគ្គេន វា មិនេតុំ ន វដ្ដតិ. សាសង្កសម្មតានីតិ ចោរាទីនំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេន ‘‘សាសង្កានី’’តិ សម្មតានិ, ឯវំ សញ្ញាតានីតិ អត្ថោ. សហ បដិភយេន សប្បដិភយានិ, ចោរេហិ មនុស្សានំ ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោ សន្និហិតពលវភយានីតិ អត្ថោ.

អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ អារញ្ញកស្ស សេនាសនស្ស សមន្តា សព្ពទិសាភាគេសុ អត្តនា អភិរុចិតេ គោចរគាមេ និក្ខិបេយ្យ. តញ្ច ខោ សតិយា អង្គសម្បត្តិយា, តត្រាយំ អង្គសម្បត្តិ – បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា មហាបវារណាយ បវារិតោ ហោតិ, ឥទមេកំ អង្គំ. កត្តិកមាសោយេវ ហោតិ, ឥទំ ទុតិយំ អង្គំ. បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមប្បមាណយុត្តំ សេនាសនំ ហោតិ, ឥទំ តតិយំ អង្គំ. ឩនប្បមាណេ វា គាវុតតោ អតិរេកប្បមាណេ វា ន លភតិ, យត្រ ហិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុត្តវេលាយមេវ បុន វិហារំ សក្កា អាគន្តុំ, តទេវ ឥធាធិប្បេតំ. សាសង្កសប្បដិភយមេវ ហោតិ, ឥទំ ចតុត្ថំ អង្គំ ហោតីតិ. កោចិទេវ បច្ចយោតិ កិញ្ចិទេវ ការណំ. តេន ចីវរេនាតិ តេន អន្តរឃរេ និក្ខិត្តចីវរេន. វិប្បវាសាយាតិ វិយោគវាសាយ. តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យាតិ ឆារត្តតោ ឧត្តរិ តស្មិំ សេនាសនេ សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យាតិ អត្ថោ, តថា អសក្កោន្តេន បន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា សភាយំ វា យត្ថ កត្ថចិ វា វសិត្វា ចីវរប្បវត្តិំ ញត្វា បក្កមិតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរេន វិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា អលទ្ធសម្មុតិកស្ស អតិរេកឆារត្តំ វិប្បវសតោ និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ ចីវរវិប្បវាសវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សេសមេត្ថ ចីវរវគ្គស្ស ទុតិយសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ សង្ឃិកន្តិ សង្ឃស្ស សន្តកំ. សោ ហិ សង្ឃស្ស បរិណតត្តា ហត្ថេ អនារុឡ្ហោបិ ឯកេន បរិយាយេន សង្ឃសន្តកោ ហោតិ. លាភន្តិ លភិតព្ពំ ចីវរាទិវត្ថុំ. បរិណតន្តិ ‘‘ទស្សាម ករិស្សាមា’’តិ វចីភេទេន វា ហត្ថមុទ្ទាយ វា សង្ឃស្ស និន្នំ ហុត្វា ឋិតំ. អត្តនោ បរិណាមេយ្យាតិ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ទេថា’’តិអាទីនិ វទន្តោ អត្តនិន្នំ ករេយ្យ. សចេ បន សង្ឃស្ស ទិន្នំ ហោតិ, តំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, សង្ឃស្សេវ ទាតព្ពំ. បរិណតំ បន សហធម្មិកានំ វា គិហីនំ វា អន្តមសោ មាតុសន្តកម្បិ អត្តនោ បរិណាមេន្តស្ស បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ បរិណាមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, បរិណតេ វេមតិកស្ស, អបរិណតេ បរិណតសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច, សង្ឃចេតិយបុគ្គលេសុ យស្ស កស្សចិ បរិណតំ អញ្ញសង្ឃាទីនំ បរិណាមេន្តស្ស ច ទុក្កដំ. អបរិណតសញ្ញិនោ, ‘‘កត្ថ ទេមា’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘យត្ថ តុម្ហាកំ ចិត្តំ បសីទតិ, តត្ថ ទេថ, តុម្ហាកំ ទេយ្យធម្មោ បរិភោគំ វា លភេយ្យា’’តិអាទីនិ វទន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សង្ឃេ បរិណតភាវោ, តំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានីតិ.

បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បត្តវគ្គោ តតិយោ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

និស្សគ្គិយបាចិត្តិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.