៣. អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ សាមិវសេនេវ ករណត្ថោ វេទិតព្ពោ. អកាលចីវរំ នាម យ្វាយំ ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ចមាសា’’តិ (បារា. ៦៤៩) ចីវរកាលោ វុត្តោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញទា ឧប្បន្នំ, យញ្ច កាលេបិ សង្ឃស្ស វា ‘‘ឥទំ អកាលចីវរ’’ន្តិ, បុគ្គលស្ស វា ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិអាទិនា នយេន ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរំ នាម. ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ឯវរូបំ ចីវរំ អត្តនោ ភាគបដិលាភវសេន សង្ឃតោ វា សុត្តន្តិកាទិគណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បំសុកូលំ វា អត្តនោ វា ធនេន (បារា. ៥០០), អថ វា បន ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា ចីវរស្ស ឧប្បាទាយ សីមាយ ទេតិ, កតិកាយ ទេតិ, ភិក្ខាបញ្ញត្តិកាយ ទេតិ, សង្ឃស្ស ទេតិ, ឧភតោសង្ឃស្ស ទេតិ, វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទេតិ, អាទិស្ស ទេតិ, បុគ្គលស្ស ទេតី’’តិ (មហាវ. ៣៧៩) ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯត្ថ ច ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ ឯវំ សីមំ បរាមសិត្វា ទេន្តោ សីមាយ ទេតិ នាម, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច សីមាតិ ខណ្ឌសីមា ឧបចារសីមា សមានសំវាសសីមា អវិប្បវាសសីមា លាភសីមា គាមសីមា និគមសីមា នគរសីមា អព្ភន្តរសីមា ឧទកុក្ខេបសីមា ជនបទសីមា រដ្ឋសីមា រជ្ជសីមា ទីបសីមា ចក្កវាឡសីមាតិ បន្នរសវិធា. តត្ថ ឧបចារសីមា នាម បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបេន, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នា. អបិ ច ភិក្ខូនំ ធុវសន្និបាតដ្ឋានតោ វា បរិយន្តេ ឋិតភោជនសាលតោ វា និពទ្ធវសនកអាវាសតោ វា ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តោ ‘‘ឧបចារសីមា’’តិ វេទិតព្ពា. សា បន អាវាសេ វឌ្ឍន្តេ វឌ្ឍតិ, ហាយន្តេ ហាយតិ, យោជនសតម្បិ ឧបចារសីមាវ ហោតិ. តត្ថ ទិន្នលាភោ សព្ពេសំ អន្តោសីមគតានំ បាបុណាតិ, ភិក្ខុនីនំ អារាមបវេសនសេនាសនាបុច្ឆនានិ បរិវាសមានត្តារោចនំ វស្សច្ឆេទនិស្សយសេនាសនគ្គាហាទិវិធានន្តិ ឥទម្បិ សព្ពំ ឥមិស្សាវ សីមាយ វសេន វេទិតព្ពំ. លាភសីមាតិ យំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិហារំ ការាបេត្វា គាវុតំ វា អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា សមន្តា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ វិហារស្ស លាភសីមា, យំ ឯត្ថន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សព្ពំ អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ ឋបេន្តិ, អយំ លាភសីមា នាម. កាសិកោសលាទីនំ បន រដ្ឋានំ អន្តោ ពហូ ជនបទា ហោន្តិ, តត្ថ ឯកោ ជនបទបរិច្ឆេទោ ជនបទសីមា, កាសិកោសលាទិរដ្ឋបរិច្ឆេទោ រដ្ឋសីមា, ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ រជ្ជសីមា, សមុទ្ទន្តេន បរិច្ឆិន្នោ មហាទីបោ វា អន្តរទីបោ វា ទីបសីមា, ឯកចក្កវាឡបព្ពតបរិក្ខេបព្ភន្តរំ ចក្កវាឡសីមា, សេសា និទានកថាយំ វុត្តនយា ឯវ. តត្ថ ‘‘ខណ្ឌសីមាយ ទេមា’’តិ ទិន្នំ ខណ្ឌសីមដ្ឋានំយេវ បាបុណាតិ, តតោ ពហិសីមាយ សីមន្តរិកដ្ឋានម្បិ ន បាបុណាតិ. ‘‘ឧបចារសីមាយ ទេមា’’តិ ទិន្នំ បន អន្តោបរិច្ឆេទេ ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកាសុ ឋិតានម្បិ បាបុណាតិ, សមានសំវាសសីមាយ ទិន្នំ ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ, អវិប្បវាសសីមាលាភសីមាសុ ទិន្នំ តាសំ អន្តោគធានំយេវ បាបុណាតិ, គាមសីមាទីសុ ទិន្នំ តាសំ សីមានំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, អព្ភន្តរសីមាឧទកុក្ខេបសីមាសុ ទិន្នំ តត្ថ អន្តោគធានំយេវ បាបុណាតិ, ជនបទសីមាទីសុ ទិន្នម្បិ តាសំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, តស្មា យំ ជម្ពុទីបេ ឋត្វា ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបេ សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទីយតិ, តំ តម្ពបណ្ណិទីបតោ ឯកោបិ គន្ត្វា សព្ពេសំ សង្គណ្ហិតុំ លភតិ. សចេបិ តត្ថេវ ឯកោ សភាគោ ភិក្ខុ សភាគានំ ភាគំ គណ្ហាតិ, ន វារេតព្ពោ. យោ បន វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘អសុកសីមាយា’’តិ អវត្វាវ កេវលំ ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ វទតិ, សោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘សីមា នាម ពហុវិធា, កតរំ សន្ធាយ វទសី’’តិ, សចេ វទតិ ‘‘អហមេតំ ភេទំ ន ជានាមិ, សីមដ្ឋកសង្ឃោ គណ្ហតូ’’តិ, ឧបចារសីមដ្ឋេហិ ភាជេតព្ពំ.

កតិកាយាតិឯត្ថ កតិកា នាម សមានលាភកតិកា. សា បន ឯវំ កាតព្ពា, ឯកស្មិំ វិហារេ សន្និបតិតេហិ ភិក្ខូហិ យំ វិហារំ សង្គណ្ហិតុកាមា សមានលាភំ កាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តស្ស នាមំ គហេត្វា ‘‘អសុកោ នាម វិហារោ បោរាណកោ អប្បលាភោ’’តិ យំ កិញ្ចិ ការណំ វត្វា ‘‘តំ វិហារំ ឥមិនា វិហារេន សទ្ធិំ ឯកលាភំ កាតុំ សង្ឃស្ស រុច្ចតី’’តិ តិក្ខត្តុំ សាវេតព្ពំ, ឯត្តាវតា តស្មិំ វិហារេ និសិន្នោបិ ឥធ និសិន្នោវ ហោតិ, តស្មិំ វិហារេបិ ឯវមេវ កាតព្ពំ, ឯត្តាវតា ឥធ និសិន្នោបិ តស្មិំ និសិន្នោវ ហោតិ. ឯកស្មិំ វិហារេ លាភេ ភាជិយមានេ ឥតរស្មិំ ឋិតស្ស ភាគំ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ភិក្ខាបញ្ញត្តិយាតិ ឯត្ថ ភិក្ខាបញ្ញត្តិ នាម ទាយកស្ស បរិច្ចាគបញ្ញត្តិដ្ឋានំ, តស្មា ‘‘យត្ថ មយ្ហំ ធុវការា ករីយន្តិ, តត្ថ ទម្មី’’តិ វា ‘‘តត្ថ ទេថា’’តិ វា វុត្តេ យត្ថ តស្ស បាកវត្តំ វា វត្តតិ, យតោ វា ភិក្ខូ និច្ចំ ភោជេតិ, យត្ថ វា តេន កិញ្ចិ សេនាសនំ កតំ, សព្ពត្ថ ទិន្នមេវ ហោតិ. សចេ បន ឯកស្មិំ ធុវការដ្ឋានេ ថោកតរា ភិក្ខូ ហោន្តិ, ឯកមេវ វា វត្ថំ ហោតិ, មាតិកំ អារោបេត្វា យថា សោ វទតិ, តថា គហេតព្ពំ.

សង្ឃស្ស ទេតីតិ ឯត្ថ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ ឧបចារសីមាគតានញ្ច តតោ ពហិទ្ធាបិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធានញ្ច បាបុណាតិ, តស្មា តេសំ គាហកេ សតិ អសម្បត្តានម្បិ ភាគោ ទាតព្ពោ. យំ បន ពហិ ឧបចារសីមាយ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ ទីយតិ, តំ ឯកាពទ្ធបរិសាយ បាបុណាតិ. យេ បន ទ្វាទសហិ ហត្ថេហិ បរិសំ អសម្បត្តា, តេសំ ន បាបុណាតិ.

ឧភតោសង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ បន យំ ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នំ, តតោ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ, ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុនីនំ ទាតព្ពំ. សចេបិ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, ឯកា វា ភិក្ខុនី, អន្តមសោ អនុបសម្បន្នស្សាបិ ឧបឌ្ឍមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន សចេ ទស ភិក្ខូ ច ទស ភិក្ខុនិយោ ច ហោន្តិ, ឯកវីសតិ បដិវីសេ កត្វា ឯកោ បុគ្គលស្ស ទាតព្ពោ, ទស ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ទស ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ច, យេន បុគ្គលិកោ លទ្ធោ, សោ សង្ឃតោបិ អត្តនោ វស្សគ្គេន គហេតុំ លភតិ, កស្មា? ឧភតោសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា, ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ បន ចេតិយស្ស សង្ឃតោ បាបុណកោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, ឯកបុគ្គលស្ស បត្តកោដ្ឋាសសមោ ឯកោ កោដ្ឋាសោ ហោតិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ទាតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បុគ្គលោ វិសុំ ន លភតិ, បាបុណកោដ្ឋាសតោ ឯកមេវ លភតិ. ‘‘ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស ឯកោ បុគ្គលបដិវីសោ លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, បុគ្គលគណនាយ ឯវ វិភជិតព្ពំ, តេហិ សទ្ធិំ បុគ្គលចេតិយបរាមសនំ អនន្តរនយសទិសមេវ, យថា ច ភិក្ខុសង្ឃំ អាទិំ កត្វា នយោ នីតោ, ឯវំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទិំ កត្វាបិ នេតព្ពោ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតិ, ចេតិយស្ស បន លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ វិសុំ ន លព្ភតិ, ចេតិយស្ស បន លព្ភតិយេវ.

វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ សចេ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ, យេ តត្ថ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បុរិមវស្សំវុដ្ឋា, តេសំ ពហិ សីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, ន អញ្ញេសំ. សចេ បន ពហិឧបចារសីមាយំ ឋិតោ ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សា’’តិ វទតិ, យត្ថកត្ថចិ វុដ្ឋវស្សានំ សព្ពេសំ សម្បត្តានំ បាបុណាតិ. អថ ‘‘អសុកវិហារេ វស្សំវុដ្ឋស្សា’’តិ វទតិ, តត្ថ វស្សំវុដ្ឋានំយេវ យាវ កថិនស្សុព្ភារា បាបុណាតិ. គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វទតិ, តត្រ សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ, ន អញ្ញេសំ.

អាទិស្ស ទេតីតិ អាទិសិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេតិ, កថំ? ភិក្ខូ អជ្ជតនាយ វា ស្វាតនាយ វា យាគុយា និមន្តេត្វា តេ ឃរេ យាគុំ បាយេត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា, តេសំ ទម្មី’’តិ វទតិ, យេហិ និមន្តិតេហិ យាគុ បីតា, តេសំយេវ បាបុណាតិ, ភត្តខជ្ជកាទីហិ និមន្តិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

បុគ្គលស្ស ទេតីតិ ‘‘ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ បរម្មុខា វា, បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ តុម្ហាក’’ន្តិ ឯវំ សម្មុខា វា ទេតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ. ឥតិ ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកាបទានំ វសេន យំ អកាលចីវរលក្ខណេន បដិលទ្ធំ, តំ សន្ធាយ ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

អាកង្ខមានេនាតិ ឥច្ឆមានេន. ខិប្បមេវ ការេតព្ពន្តិ សីឃំ អន្តោទសាហេយេវ ការេតព្ពំ. នោ ចស្ស បារិបូរីតិ នោ ចេ បារិបូរី ភវេយ្យ, យត្តកេន ករិយមានំ អធិដ្ឋានចីវរំ បហោតិ, តំ ចីវរំ តត្តកំ ន ភវេយ្យ, ឩនកំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សតិយា បច្ចាសាយាតិ ‘‘អសុកទិវសំ នាម សង្ឃោ ចីវរានិ លភិស្សតិ, តតោ មេ ចីវរំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិឥមិនា នយេន សង្ឃគណញាតិមិត្តេសុ វា អញ្ញតរដ្ឋានតោ, ‘‘បំសុកូលំ វា លច្ឆាមី’’តិ, ‘‘ឥមិនា វា កប្បិយភណ្ឌេន ចីវរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឯវំ វិជ្ជមានាយ ចីវរាសាយ. តតោ ចេ ឧត្តរីតិ មាសបរមតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ, និស្សគ្គិយន្តិ អត្ថោ. យទិ បនស្ស មូលចីវរំ សណ្ហំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ ថូលំ ហោតិ, ន សក្កា យោជេតុំ, រត្តិយោ ច សេសា ហោន្តិ, ន តាវ មាសោ បូរតិ, ន អកាមា ចីវរំ ការេតព្ពំ, អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ លភិត្វា ឯវ កាលព្ភន្តរេ ការេតព្ពំ. សចេ ន លភតិ, បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អថ មូលចីវរំ ថូលំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ សណ្ហំ, មូលចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចាសាចីវរមេវ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតព្ពំ, តំ បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ឯតេនុបាយេន យាវ ន លច្ឆតិ, តាវ អញ្ញំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតុំ លព្ភតិ. ឥមស្ស ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, អកាលចីវរំ មាសាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥០០) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អកាលចីវរំ បដិគ្គហេត្វា មាសំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ

បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឥតោ បរំ សព្ពំ បឋមកថិនេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ មាសាតិក្កមោតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.