១. ចីវរវគ្គោ

១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និស្សគ្គិយេសុ បន ចីវរវគ្គស្ស តាវ បឋមសិក្ខាបទេ និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ សូចិកម្មបរិយោសានេន វា, ‘‘នដ្ឋំ វា វិនដ្ឋំ វា ទឌ្ឍំ វា ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នា’’តិ (បារា. ៤៦៣) ឥមេសុ វា យេន កេនចិ អាការេន និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ, ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អត្ថោ. អត្ថតកថិនស្ស ហិ ភិក្ខុនោ យាវ ឥមេហាការេហិ ចីវរបលិពោធោ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ កថិនានិសំសំ លភតិ. ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ យំ សង្ឃស្ស កថិនំ អត្ថតំ, តស្មិញ្ច ឧព្ភតេ. តត្រេវំ សង្ខេបតោ កថិនត្ថារោ ច ឧព្ភារោ ច វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ កថិនត្ថារោ នាម ភគវតា បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ អនុញ្ញាតោ, សោ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ, តស្មា យត្ថ ចត្តារោ វា តយោ វា ទ្វេ វា ឯកោ វា បុរិមវស្សំ ឧបគតោ, តត្ថ បច្ឆិមវស្សូបគតេ គណបូរកេ កត្វា អត្ថរិតព្ពំ, តេ ច គណបូរកាវ ហោន្តិ, អានិសំសេ ន លភន្តិ, តស្មា សចេ បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ គហដ្ឋបព្ពជិតេសុ យោ កោចិ ធម្មេន សមេន ចីវរំ ទេតិ ‘‘ឥមិនា កថិនំ អត្ថរថា’’តិ (មហាវ. ៣០៦-៣០៩), តំ ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ កថិនត្ថារារហស្ស ភិក្ខុនោ ទាតព្ពំ. តេន តទហេវ បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ខណ្ឌានិ ឆិន្ទិត្វា សង្ឃាដិ វា ឧត្តរាសង្គោ វា អន្តរវាសកោ វា កាតព្ពោ, សេសភិក្ខូហិបិ តស្ស សហាយេហិ ភវិតព្ពំ, សចេ កតចីវរមេវ ឧប្បជ្ជតិ, សុន្ទរមេវ. អច្ឆិន្នាសិព្ពិតំ បន ន វដ្ដតិ. តេន ភិក្ខុនា សចេ សង្ឃាដិយា អត្ថរិតុកាមោ ហោតិ, បោរាណិកំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’’តិ អត្ថរិតព្ពំ. ឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកេសុបិ ឯសេវ នយោ. តតោ តេន បុរិមវស្សំវុដ្ឋេ អន្តោសីមាគតេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិនំ, ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទថា’’តិ (បរិ. ៤១៣) វត្តព្ពំ, ថេរានញ្ច នវានញ្ច ពហូនញ្ច ឯកស្ស ច អនុរូបំ សល្លក្ខេត្វា វត្តព្ពំ. តេហិបិ ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិន’’ន្តិ វា ‘‘អត្ថតំ, អាវុសោ, សង្ឃស្ស កថិន’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទាមា’’តិ វា ‘‘អនុមោទាមី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋេសុបិ យេ អនុមោទន្តិ, តេសំយេវ អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ. តេ តតោ បដ្ឋាយ យាវ កថិនស្សុព្ភារា អនាមន្តចារោ, អសមាទានចារោ, យាវទត្ថចីវរំ, គណភោជនំ, យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោ, តស្មិំ អាវាសេ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នចីវរញ្ចាតិ ឥមេ បញ្ចានិសំសេ លភន្តិ, អយំ តាវ កថិនត្ថារោ. តំ បនេតំ កថិនំ ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា កថិនស្សុព្ភារាយ បក្កមនន្តិកា និដ្ឋានន្តិកា សន្និដ្ឋានន្តិកា នាសនន្តិកា សវនន្តិកា អាសាវច្ឆេទិកា សីមាតិក្កមនន្តិកា សហុព្ភារា’’តិ (មហាវ. ៣១០) ឯវំ វុត្តាសុ អដ្ឋសុ មាតិកាសុ អញ្ញតរវសេន ឧទ្ធរីយតិ, តត្ថ វិត្ថារវិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១០) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. ឥតិ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិឥមិនា សេសបលិពោធាភាវំ ទស្សេតិ.

ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទសាហបរមោ, តំ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ. អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា អតិរេកំ ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ, ចីវរំ នាម ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គន្តិ ឯតេសំ វា តទនុលោមានំ វា អញ្ញតរំ អយមស្ស ជាតិ, បមាណតោ បន តំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ ឥធ អធិប្បេតំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមតោ អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨). យំ បន វុត្តំ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា’’តិ, ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ, និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ បច្ចត្ថរណំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវ អាពាធា អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ, មុខបុញ្ឆនចោឡកំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា នយេន អធិដ្ឋាតព្ពវិកប្បេតព្ពតា ជានិតព្ពា. តត្ថ តិចីវរំ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បមាណយុត្តមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ, តស្ស បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា តាវ ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ, អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ, តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតិ. វុត្តប្បមាណតោ បន អតិរេកញ្ច ឩនកញ្ច ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តត្ថ យស្មា ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានានិ កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន វា អធិដ្ឋាតព្ពា, វចីភេទំ កត្វា វាចាយ វា អធិដ្ឋាតព្ពា. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភាទីសុ សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ ច អន្តរវាសកេ ច. នាមមត្តមេវ ហិ វិសេសោ. តស្មា សព្ពានិ សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គំ អន្តរវាសកន្តិ ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ នាមេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. សចេ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ សង្ឃាដិអាទីនិ ករោតិ, និដ្ឋិតេ រជនេ ច កប្បេ ច ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឥទញ្ច បន តិចីវរំ សុខបរិភោគត្ថំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ.

វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តបមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតិ, ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តិ. និសីទនំ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តិ. បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន មហន្តម្បិ ឯកម្បិ ពហូនិបិ វដ្ដន្តិ, នីលម្បិ បីតកម្បិ សទសម្បិ បុប្ផទសម្បីតិ សព្ពប្បការម្បិ វដ្ដតិ. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ យាវ អាពាធោ អត្ថិ, តាវ បមាណិកា អធិដ្ឋាតព្ពា, អាពាធេ វូបសន្តេ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, សា ឯកាវ វដ្ដតិ. មុខបុញ្ឆនចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន ឯកម្បិ ពហូនិបិ មហន្តម្បិ វដ្ដតិយេវ. បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថិ, យត្តកំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ថវិកាបិ បរិស្សាវនម្បិ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមបមាណំ ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, ពហូនិបិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នយេន អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិយេវ. មញ្ចភិសិ បីឋភិសិ ពិព្ពោហនំ បាវារោ កោជវោតិ ឯតេសុ បន សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ច អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិយេវ. សព្ពញ្ច បនេតំ វុត្តប្បការេន អធិដ្ឋិតចីវរំ អញ្ញស្ស ទានេន, អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន, វិស្សាសគ្គាហេន, ហីនាយាវត្តនេន, សិក្ខាបច្ចក្ខានេន, កាលង្កិរិយាយ, លិង្គបរិវត្តនេន, បច្ចុទ្ធរណេនាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តិចីវរំ បន កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណេន ឆិទ្ទេនាបិ វិជហតិ, តញ្ច ខោ វិនិព្ពេធេនេវ. សចេ ហិ ឆិទ្ទស្ស អព្ភន្តរេ ឯកតន្តុបិ អច្ឆិន្នោ ហោតិ, រក្ខតិយេវ. តត្ថ សង្ឃាដិយា ច ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, អន្តរវាសកេបិ ទីឃន្តតោ ឯតទេវ បមាណំ, តិរិយន្តេន បន ចតុរង្គុលតា វេទិតព្ពា. តិណ្ណន្នម្បិ វុត្តោកាសស្ស បរតោ ន ភិន្ទតិ, តស្មា ឆិទ្ទេ ជាតេ តិចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តស្មា សា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពា. វិកប្បនលក្ខណំ បន សព្ពចីវរានំ វិកប្បនសិក្ខាបទេយេវ វណ្ណយិស្សាម. កេវលញ្ហិ ឥមស្មិំ ឱកាសេ យំ ឯវំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតញ្ច, តំ ‘‘អតិរេកចីវរ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណំ ចីវរំទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ ឯត្ថន្តរេ យថា អតិរេកចីវរំ ន ហោតិ, តថា អក្រុព្ពតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តញ្ច ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, បាចិត្តិយំ អាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ, និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយមិច្ចេវ. កិំ តំ? បាចិត្តិយំ. តំ អតិក្កាមយតោ សហ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តញ្ច បនេតំ ចីវរំ យំ ទិវសំ ឧប្បន្នំ, តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ ទសាហាតិក្កមិតំ ហោតិ, តំ គហេត្វា សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា និស្សជ្ជិតព្ពំ, តត្រាយំ នយោ – សង្ឃស្ស តាវ ឯវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ ទសហាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ និស្សជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សចេ ទ្វេ ហោន្តិ, ‘‘ទ្វេ’’តិ វត្តព្ពំ, សចេ តទុត្តរិ, ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សជ្ជនេបិ សចេ ទ្វេ វា ពហូនិ វា ហោន្តិ, ‘‘ឥមានិ មេ, ភន្តេ, ចីវរានិ ទសាហាតិក្កន្តានិ និស្សគ្គិយានិ, ឥមានាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, បាឡិំ វត្តុំ អសក្កោន្តេន អញ្ញថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៣៩), ឥមិនា លក្ខណេន អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហិត្វា វត្តព្ពោ ‘‘បស្សសី’’តិ, ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ, ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ. ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វា បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ កាតព្ពោ. ទេសិតាយ អាបត្តិយា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៦៤) ឯវំ និស្សដ្ឋចីវរំ ទាតព្ពំ, ទ្វីសុ ពហូសុ វា វចនភេទោ កាតព្ពោ.

គណស្ស បន និស្សជ្ជន្តេន ‘‘ឥមាហ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមានិ អហ’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘អាយស្មន្តានំ និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, អាបត្តិប្បដិគ្គាហកេនាបិ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ…បេ… ទេសេតិ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្ល’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ចីវរទានេបិ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ អាយស្មន្តានំ និស្សដ្ឋំ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, អាយស្មន្តា ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យុ’’ន្តិ (បារា. ៤៦៦) វត្តព្ពំ, សេសំ បុរិមសទិសមេវ. បុគ្គលស្ស បន និស្សជ្ជន្តេន ‘‘ឥមាហ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមានិ អហ’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘អាយស្មតោ និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, និស្សជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សចេ បន នវកតរោ ហោតិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពំ, តេនាបិ ‘‘បស្សសី’’តិ វា ‘‘បស្សថា’’តិ វា វុត្តេ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វា ‘‘អាម អាវុសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘បស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ, តតោ ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ វា ‘‘សំវរេយ្យាថា’’តិ វា វុត្តេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ ទេសិតាយ អាបត្តិយា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ទាតព្ពំ, ទ្វីសុ តីសុ វា បុព្ពេ វុត្តានុសារេនេវ នយោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិន្នំ បន យថា គណស្ស, ឯវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ, តតោ អាបត្តិប្បដិគ្គហណញ្ច និស្សដ្ឋចីវរទានញ្ច តេសំ អញ្ញតរេន យថា ឯកេន បុគ្គលេន, តថា កាតព្ពំ, ឥទំ បន សព្ពនិស្សគ្គិយេសុ វិធានំ. ចីវរំ បត្តោ និសីទនន្តិ វត្ថុមត្តមេវ ហិ នានំ, បរម្មុខំ បន វត្ថុ ‘‘ឯត’’ន្តិ និស្សជ្ជិតព្ពំ. សចេ ពហូនិ ហោន្តិ, ‘‘ឯតានី’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សដ្ឋទានេបិ ឯសេវ នយោ. និស្សដ្ឋវត្ថុំ ‘‘ទិន្នមិទំ ឥមិនា មយ្ហ’’ន្តិ សញ្ញាយ ន បដិទេន្តស្ស ទុក្កដំ, តស្ស សន្តកភាវំ ញត្វា លេសេន អច្ឆិន្ទន្តោ សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបេន ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោតិ.

វេសាលិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ អតិរេកចីវរធារណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ, យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ, តស្មា នំ បរតោ ន វក្ខាម. ទសាហំ អនតិក្កន្តេបិ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អតិក្កន្តេ អនតិក្កន្តសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ, តថា អនធិដ្ឋិតាវិកប្បិតអអស្សជ្ជិតអនដ្ឋាវិនដ្ឋអទឌ្ឍាវិលុត្តេសុ អធិដ្ឋិតាទិសញ្ញិនោ. អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋិតេ វិកប្បិតេ វិស្សជ្ជិតេ នដ្ឋេ វិនដ្ឋេ ទឌ្ឍេ អច្ឆិន្នេ វិស្សាសេន គាហិតេ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អាចារវិបត្តិ, យថា ច ឥទំ, ឯវំ ឥតោ បរានិបិ, ឧភតោបាតិមោក្ខេសុបិ ហិ បារាជិកានិ ច សង្ឃាទិសេសា ច សីលវិបត្តិ, សេសាបត្តិយោ អាចារវិបត្តិ, អាជីវវិបត្តិ វា ទិដ្ឋិវិបត្តិ វា កាចិ អាបត្តិ នាម នត្ថិ. អាជីវវិបត្តិបច្ចយា បន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា, ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ, ឥទមេត្ថ លក្ខណំ, ឥតិ វិបត្តិកថា ឥធេវ និដ្ឋិតាតិ, ន នំ ឥតោ បរំ វិចារយិស្សាម. ជាតិប្បមាណសម្បន្នស្ស ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, គណនុបគតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. កថិនសមុដ្ឋានំ, អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិឯត្ថ បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ អត្ថំ អគ្គហេត្វា និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ ភិក្ខុនោតិ ឯវំ សាមិវសេន ករណវចនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ករណវសេន ហិ ភិក្ខុនា ឥទំ នាម កម្មំ កាតព្ពំ, តំ នត្ថិ, សាមិវសេន បន ភិក្ខុនោ ចីវរស្មិំ និដ្ឋិតេ កថិនេ ច ឧព្ភតេ ឯវំ ឥមេហិ ចីវរនិដ្ឋានកថិនុព្ភារេហិ ឆិន្នបលិពោធោ ឯករត្តម្បិ ចេ ភិក្ខុ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យាតិ ឯវំ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តត្ថ តិចីវរេនាតិ តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតេសុ សង្ឃាដិអាទីសុ យេនកេនចិ. វិប្បវសេយ្យាតិ វិយុត្តោ វសេយ្យ, ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៧៧) នយេន បាឡិយំ វុត្តានំ គាមនិគមននិវេសនឧទោសិតអដ្ដមាឡបាសាទហម្មិយនាវាសត្ថខេត្តធញ្ញករណអារាមវិហាររុក្ខមូលអជ្ឈោកាសប្បភេទានំ បន្នរសានំ និក្ខេបដ្ឋានានំ យត្ថកត្ថចិ និក្ខិបិត្វា តេសំ គាមាទីនំ ពហិ ហត្ថបាសាតិក្កមេន អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៧៣-៤៧៧-៨) វុត្តោ. អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា អលទ្ធសម្មុតិកស្ស ភិក្ខុនោ ឯករត្តម្បិ វិប្បវាសតោ វុត្តនយេនេវ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ វេទិតព្ពំ, កេវលំ ឥធ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ រត្តិវិប្បវុត្ថំ អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា និស្សគ្គិយ’’ន្តិអាទិនា នយេន វចនភេទោ ហោតិ, អយំ បន វិសេសោ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ សន្តរុត្តរេន ជនបទចារិកំ បក្កមនវត្ថុស្មិំ

បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អវិប្បវុត្ថេ វិប្បវុត្ថសញ្ញិនោ ចេវ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. វិប្បវុត្ថេ វិប្បវុត្ថសញ្ញិនោបិ អវិប្បវុត្ថសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សាបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តថា អបច្ចុទ្ធដអវិស្សជ្ជិតាទីសុ ច បច្ចុទ្ធដវិស្សជ្ជិតាទិសញ្ញិនោ. អន្តោអរុណេ បច្ចុទ្ធដេ បន បឋមកថិនេ វុត្តវិស្សជ្ជិតាទិភេទេ ច អនាបត្តិ, តថា លទ្ធសម្មុតិកស្ស វិប្បវាសេ. អាពាធេ បន វូបសន្តេ បច្ចាគន្តព្ពំ, តត្ថេវ វា ឋិតេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ, អថាបិស្ស បុន សោ វា អញ្ញោ វា អាពាធោ កុប្បតិ, លទ្ធកប្បិយមេវ. អធិដ្ឋិតចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិកតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមកថិនេ វុត្តប្បការានេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ អនធិដ្ឋានំ អវិកប្បនញ្ច អកិរិយា, ឥធ អប្បច្ចុទ្ធរណំ, អយំ វិសេសោតិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ សាមិវសេនេវ ករណត្ថោ វេទិតព្ពោ. អកាលចីវរំ នាម យ្វាយំ ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានស្ស បច្ឆិមោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ បញ្ចមាសា’’តិ (បារា. ៦៤៩) ចីវរកាលោ វុត្តោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញទា ឧប្បន្នំ, យញ្ច កាលេបិ សង្ឃស្ស វា ‘‘ឥទំ អកាលចីវរ’’ន្តិ, បុគ្គលស្ស វា ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិអាទិនា នយេន ទិន្នំ, ឯតំ អកាលចីវរំ នាម. ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ឯវរូបំ ចីវរំ អត្តនោ ភាគបដិលាភវសេន សង្ឃតោ វា សុត្តន្តិកាទិគណតោ វា ញាតិតោ វា មិត្តតោ វា បំសុកូលំ វា អត្តនោ វា ធនេន (បារា. ៥០០), អថ វា បន ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា ចីវរស្ស ឧប្បាទាយ សីមាយ ទេតិ, កតិកាយ ទេតិ, ភិក្ខាបញ្ញត្តិកាយ ទេតិ, សង្ឃស្ស ទេតិ, ឧភតោសង្ឃស្ស ទេតិ, វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទេតិ, អាទិស្ស ទេតិ, បុគ្គលស្ស ទេតី’’តិ (មហាវ. ៣៧៩) ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ អញ្ញតរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯត្ថ ច ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ ឯវំ សីមំ បរាមសិត្វា ទេន្តោ សីមាយ ទេតិ នាម, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច សីមាតិ ខណ្ឌសីមា ឧបចារសីមា សមានសំវាសសីមា អវិប្បវាសសីមា លាភសីមា គាមសីមា និគមសីមា នគរសីមា អព្ភន្តរសីមា ឧទកុក្ខេបសីមា ជនបទសីមា រដ្ឋសីមា រជ្ជសីមា ទីបសីមា ចក្កវាឡសីមាតិ បន្នរសវិធា. តត្ថ ឧបចារសីមា នាម បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបេន, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នា. អបិ ច ភិក្ខូនំ ធុវសន្និបាតដ្ឋានតោ វា បរិយន្តេ ឋិតភោជនសាលតោ វា និពទ្ធវសនកអាវាសតោ វា ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តោ ‘‘ឧបចារសីមា’’តិ វេទិតព្ពា. សា បន អាវាសេ វឌ្ឍន្តេ វឌ្ឍតិ, ហាយន្តេ ហាយតិ, យោជនសតម្បិ ឧបចារសីមាវ ហោតិ. តត្ថ ទិន្នលាភោ សព្ពេសំ អន្តោសីមគតានំ បាបុណាតិ, ភិក្ខុនីនំ អារាមបវេសនសេនាសនាបុច្ឆនានិ បរិវាសមានត្តារោចនំ វស្សច្ឆេទនិស្សយសេនាសនគ្គាហាទិវិធានន្តិ ឥទម្បិ សព្ពំ ឥមិស្សាវ សីមាយ វសេន វេទិតព្ពំ. លាភសីមាតិ យំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិហារំ ការាបេត្វា គាវុតំ វា អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា សមន្តា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ វិហារស្ស លាភសីមា, យំ ឯត្ថន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សព្ពំ អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ ឋបេន្តិ, អយំ លាភសីមា នាម. កាសិកោសលាទីនំ បន រដ្ឋានំ អន្តោ ពហូ ជនបទា ហោន្តិ, តត្ថ ឯកោ ជនបទបរិច្ឆេទោ ជនបទសីមា, កាសិកោសលាទិរដ្ឋបរិច្ឆេទោ រដ្ឋសីមា, ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ រជ្ជសីមា, សមុទ្ទន្តេន បរិច្ឆិន្នោ មហាទីបោ វា អន្តរទីបោ វា ទីបសីមា, ឯកចក្កវាឡបព្ពតបរិក្ខេបព្ភន្តរំ ចក្កវាឡសីមា, សេសា និទានកថាយំ វុត្តនយា ឯវ. តត្ថ ‘‘ខណ្ឌសីមាយ ទេមា’’តិ ទិន្នំ ខណ្ឌសីមដ្ឋានំយេវ បាបុណាតិ, តតោ ពហិសីមាយ សីមន្តរិកដ្ឋានម្បិ ន បាបុណាតិ. ‘‘ឧបចារសីមាយ ទេមា’’តិ ទិន្នំ បន អន្តោបរិច្ឆេទេ ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកាសុ ឋិតានម្បិ បាបុណាតិ, សមានសំវាសសីមាយ ទិន្នំ ខណ្ឌសីមាសីមន្តរិកដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ, អវិប្បវាសសីមាលាភសីមាសុ ទិន្នំ តាសំ អន្តោគធានំយេវ បាបុណាតិ, គាមសីមាទីសុ ទិន្នំ តាសំ សីមានំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, អព្ភន្តរសីមាឧទកុក្ខេបសីមាសុ ទិន្នំ តត្ថ អន្តោគធានំយេវ បាបុណាតិ, ជនបទសីមាទីសុ ទិន្នម្បិ តាសំ អព្ភន្តរេ ពទ្ធសីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, តស្មា យំ ជម្ពុទីបេ ឋត្វា ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបេ សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទីយតិ, តំ តម្ពបណ្ណិទីបតោ ឯកោបិ គន្ត្វា សព្ពេសំ សង្គណ្ហិតុំ លភតិ. សចេបិ តត្ថេវ ឯកោ សភាគោ ភិក្ខុ សភាគានំ ភាគំ គណ្ហាតិ, ន វារេតព្ពោ. យោ បន វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘អសុកសីមាយា’’តិ អវត្វាវ កេវលំ ‘‘សីមាយ ទម្មី’’តិ វទតិ, សោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘សីមា នាម ពហុវិធា, កតរំ សន្ធាយ វទសី’’តិ, សចេ វទតិ ‘‘អហមេតំ ភេទំ ន ជានាមិ, សីមដ្ឋកសង្ឃោ គណ្ហតូ’’តិ, ឧបចារសីមដ្ឋេហិ ភាជេតព្ពំ.

កតិកាយាតិឯត្ថ កតិកា នាម សមានលាភកតិកា. សា បន ឯវំ កាតព្ពា, ឯកស្មិំ វិហារេ សន្និបតិតេហិ ភិក្ខូហិ យំ វិហារំ សង្គណ្ហិតុកាមា សមានលាភំ កាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តស្ស នាមំ គហេត្វា ‘‘អសុកោ នាម វិហារោ បោរាណកោ អប្បលាភោ’’តិ យំ កិញ្ចិ ការណំ វត្វា ‘‘តំ វិហារំ ឥមិនា វិហារេន សទ្ធិំ ឯកលាភំ កាតុំ សង្ឃស្ស រុច្ចតី’’តិ តិក្ខត្តុំ សាវេតព្ពំ, ឯត្តាវតា តស្មិំ វិហារេ និសិន្នោបិ ឥធ និសិន្នោវ ហោតិ, តស្មិំ វិហារេបិ ឯវមេវ កាតព្ពំ, ឯត្តាវតា ឥធ និសិន្នោបិ តស្មិំ និសិន្នោវ ហោតិ. ឯកស្មិំ វិហារេ លាភេ ភាជិយមានេ ឥតរស្មិំ ឋិតស្ស ភាគំ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ភិក្ខាបញ្ញត្តិយាតិ ឯត្ថ ភិក្ខាបញ្ញត្តិ នាម ទាយកស្ស បរិច្ចាគបញ្ញត្តិដ្ឋានំ, តស្មា ‘‘យត្ថ មយ្ហំ ធុវការា ករីយន្តិ, តត្ថ ទម្មី’’តិ វា ‘‘តត្ថ ទេថា’’តិ វា វុត្តេ យត្ថ តស្ស បាកវត្តំ វា វត្តតិ, យតោ វា ភិក្ខូ និច្ចំ ភោជេតិ, យត្ថ វា តេន កិញ្ចិ សេនាសនំ កតំ, សព្ពត្ថ ទិន្នមេវ ហោតិ. សចេ បន ឯកស្មិំ ធុវការដ្ឋានេ ថោកតរា ភិក្ខូ ហោន្តិ, ឯកមេវ វា វត្ថំ ហោតិ, មាតិកំ អារោបេត្វា យថា សោ វទតិ, តថា គហេតព្ពំ.

សង្ឃស្ស ទេតីតិ ឯត្ថ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នំ ឧបចារសីមាគតានញ្ច តតោ ពហិទ្ធាបិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធានញ្ច បាបុណាតិ, តស្មា តេសំ គាហកេ សតិ អសម្បត្តានម្បិ ភាគោ ទាតព្ពោ. យំ បន ពហិ ឧបចារសីមាយ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ ទីយតិ, តំ ឯកាពទ្ធបរិសាយ បាបុណាតិ. យេ បន ទ្វាទសហិ ហត្ថេហិ បរិសំ អសម្បត្តា, តេសំ ន បាបុណាតិ.

ឧភតោសង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ បន យំ ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នំ, តតោ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ, ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុនីនំ ទាតព្ពំ. សចេបិ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, ឯកា វា ភិក្ខុនី, អន្តមសោ អនុបសម្បន្នស្សាបិ ឧបឌ្ឍមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន សចេ ទស ភិក្ខូ ច ទស ភិក្ខុនិយោ ច ហោន្តិ, ឯកវីសតិ បដិវីសេ កត្វា ឯកោ បុគ្គលស្ស ទាតព្ពោ, ទស ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ទស ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ច, យេន បុគ្គលិកោ លទ្ធោ, សោ សង្ឃតោបិ អត្តនោ វស្សគ្គេន គហេតុំ លភតិ, កស្មា? ឧភតោសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា, ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ បន ចេតិយស្ស សង្ឃតោ បាបុណកោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, ឯកបុគ្គលស្ស បត្តកោដ្ឋាសសមោ ឯកោ កោដ្ឋាសោ ហោតិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ទាតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បុគ្គលោ វិសុំ ន លភតិ, បាបុណកោដ្ឋាសតោ ឯកមេវ លភតិ. ‘‘ចេតិយស្ស ចា’’តិ វុត្តេ បន ចេតិយស្ស ឯកោ បុគ្គលបដិវីសោ លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពំ, បុគ្គលគណនាយ ឯវ វិភជិតព្ពំ, តេហិ សទ្ធិំ បុគ្គលចេតិយបរាមសនំ អនន្តរនយសទិសមេវ, យថា ច ភិក្ខុសង្ឃំ អាទិំ កត្វា នយោ នីតោ, ឯវំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ អាទិំ កត្វាបិ នេតព្ពោ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ បុគ្គលស្ស វិសុំ ន លព្ភតិ, ចេតិយស្ស បន លព្ភតិ. ‘‘ភិក្ខូនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេបិ វិសុំ ន លព្ភតិ, ចេតិយស្ស បន លព្ភតិយេវ.

វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ សចេ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វទតិ, យេ តត្ថ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា បុរិមវស្សំវុដ្ឋា, តេសំ ពហិ សីមដ្ឋានម្បិ បាបុណាតិ, ន អញ្ញេសំ. សចេ បន ពហិឧបចារសីមាយំ ឋិតោ ‘‘វស្សំវុដ្ឋសង្ឃស្សា’’តិ វទតិ, យត្ថកត្ថចិ វុដ្ឋវស្សានំ សព្ពេសំ សម្បត្តានំ បាបុណាតិ. អថ ‘‘អសុកវិហារេ វស្សំវុដ្ឋស្សា’’តិ វទតិ, តត្ថ វស្សំវុដ្ឋានំយេវ យាវ កថិនស្សុព្ភារា បាបុណាតិ. គិម្ហានំ បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយ ឯវំ វទតិ, តត្រ សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ, ន អញ្ញេសំ.

អាទិស្ស ទេតីតិ អាទិសិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេតិ, កថំ? ភិក្ខូ អជ្ជតនាយ វា ស្វាតនាយ វា យាគុយា និមន្តេត្វា តេ ឃរេ យាគុំ បាយេត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ យេហិ មយ្ហំ យាគុ បីតា, តេសំ ទម្មី’’តិ វទតិ, យេហិ និមន្តិតេហិ យាគុ បីតា, តេសំយេវ បាបុណាតិ, ភត្តខជ្ជកាទីហិ និមន្តិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

បុគ្គលស្ស ទេតីតិ ‘‘ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ បរម្មុខា វា, បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ តុម្ហាក’’ន្តិ ឯវំ សម្មុខា វា ទេតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ. ឥតិ ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកាបទានំ វសេន យំ អកាលចីវរលក្ខណេន បដិលទ្ធំ, តំ សន្ធាយ ‘‘អកាលចីវរំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

អាកង្ខមានេនាតិ ឥច្ឆមានេន. ខិប្បមេវ ការេតព្ពន្តិ សីឃំ អន្តោទសាហេយេវ ការេតព្ពំ. នោ ចស្ស បារិបូរីតិ នោ ចេ បារិបូរី ភវេយ្យ, យត្តកេន ករិយមានំ អធិដ្ឋានចីវរំ បហោតិ, តំ ចីវរំ តត្តកំ ន ភវេយ្យ, ឩនកំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សតិយា បច្ចាសាយាតិ ‘‘អសុកទិវសំ នាម សង្ឃោ ចីវរានិ លភិស្សតិ, តតោ មេ ចីវរំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិឥមិនា នយេន សង្ឃគណញាតិមិត្តេសុ វា អញ្ញតរដ្ឋានតោ, ‘‘បំសុកូលំ វា លច្ឆាមី’’តិ, ‘‘ឥមិនា វា កប្បិយភណ្ឌេន ចីវរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឯវំ វិជ្ជមានាយ ចីវរាសាយ. តតោ ចេ ឧត្តរីតិ មាសបរមតោ ចេ ឧត្តរិ និក្ខិបេយ្យ, និស្សគ្គិយន្តិ អត្ថោ. យទិ បនស្ស មូលចីវរំ សណ្ហំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ ថូលំ ហោតិ, ន សក្កា យោជេតុំ, រត្តិយោ ច សេសា ហោន្តិ, ន តាវ មាសោ បូរតិ, ន អកាមា ចីវរំ ការេតព្ពំ, អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ លភិត្វា ឯវ កាលព្ភន្តរេ ការេតព្ពំ. សចេ ន លភតិ, បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អថ មូលចីវរំ ថូលំ ហោតិ, បច្ចាសាចីវរំ សណ្ហំ, មូលចីវរំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋហិត្វា បច្ចាសាចីវរមេវ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតព្ពំ, តំ បុន មាសបរិហារំ លភតិ, ឯតេនុបាយេន យាវ ន លច្ឆតិ, តាវ អញ្ញំ មូលចីវរំ កត្វា ឋបេតុំ លព្ភតិ. ឥមស្ស ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, អកាលចីវរំ មាសាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥០០) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អកាលចីវរំ បដិគ្គហេត្វា មាសំ អតិក្កមនវត្ថុស្មិំ

បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឥតោ បរំ សព្ពំ បឋមកថិនេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ មាសាតិក្កមោតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ.

អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ អញ្ញាតិកាយាតិ ន ញាតិកាយ, មាតិតោ វា បិតិតោ វា យាវ សត្តមំ យុគំ, តាវ កេនចិ អាការេន អសម្ពទ្ធាយាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុនិយាតិ សាកិយានិយោ វិយ សុទ្ធភិក្ខុសង្ឃេ វា ឧភតោសង្ឃេ វា ឧបសម្បន្នាយ. បុរាណចីវរន្តិ រជិត្វា កប្បំ កត្វា ឯកវារម្បិ និវត្ថំ វា បារុតំ វា, យំ អន្តមសោ បរិភោគសីសេន អំសេ វា មត្ថកេ វា កត្វា មគ្គំ គតោ ហោតិ, ឧស្សីសកំ វា កត្វា និបន្នោ, ឯតម្បិ បុរាណចីវរមេវ. ធោវាបេយ្យ វាតិ សចេ ‘‘ធោវា’’តិវាចាយ វទតិ, កាយវិការំ វា ករោតិ, ហត្ថេន វា ហត្ថេ ទេតិ, បាទមូលេ វា ឋបេតិ, អន្តោទ្វាទសហត្ថេ ឱកាសេ ឋត្វា ឧបរិ វា ខិបតិ, អញ្ញស្ស វា ហត្ថេ បេសេតិ, តាយ ធោតំ, ធោវាបិតមេវ ហោតិ, រជាបនាកោដាបនេសុបិ ឯសេវ នយោ. សិក្ខមានាយ វា សាមណេរិយា វា ឧបាសិកាយ វា ហត្ថេ ធោវនត្ថាយ ទេតិ, សា សចេ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, ឯវម្បិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. ឧបាសកស្ស វា សាមណេរស្ស វា ហត្ថេ ទិន្នំ ហោតិ, សោ ចេ លិង្គេ បរិវត្តេ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ធោវតិ, ទហរស្ស ភិក្ខុស្ស វា ទិន្នំ ហោតិ, សោបិ លិង្គេ បរិវត្តេ ធោវតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ, រជាបនាកោដាបនេសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, បុរាណចីវរំ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ធោវាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥០៥) ឥមិនា បនេត្ថ នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ បុរាណចីវរធោវាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ ‘‘ធោវា’’តិអាទិកាយ អាណត្តិយា, ឯវំ អាណត្តាយ ច ភិក្ខុនិយា ឧទ្ធនសជ្ជនាទីសុ សព្ពប្បយោគេសុ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ. ធោវិត្វា ឧក្ខិត្តមត្តំ បន រត្តមត្តំ អាកោដិតមត្តញ្ច និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ធោវនាទីនិ តីណិបិ ទ្វេ វា ការាបេន្តស្ស ឯកេន វត្ថុនា និស្សគ្គិយំ, ឥតរេហិ ទុក្កដំ. សចេ បន ‘‘ធោវា’’តិ វុត្តា សព្ពានិបិ ករោតិ, ធោវនបច្ចយាវ អាបត្តិ. ‘‘ឥមស្មិំ ចីវរេ យំ កត្តព្ពំ, តំ ករោហី’’តិ វទតោ បន ឯកវាចាយ បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទ្វេ ទុក្កដានិ, ភិក្ខុនិសង្ឃវសេន ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ធោវាបេន្តស្ស អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស, អញ្ញស្ស វា សន្តកំ និសីទនបច្ចត្ថរណំ វា ធោវាបេន្តស្ស, ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញិនោ ចេវ, វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ, អញ្ញាតិកាយ ញាតិកសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សាបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ. ឥតោ បរំ បន ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ‘‘តិកបាចិត្តិយ’’ន្តិ វក្ខាម, សចេ ញាតិកាយ សហាយា អញ្ញាតិកា ‘‘ធោវា’’តិ អវុត្តា វា ធោវតិ, អបរិភុត្តំ វា អញ្ញំ វា បរិក្ខារំ ធោវតិ, សិក្ខមានសាមណេរិយោ វា ធោវន្តិ, អនាបត្តិ, ឧម្មត្តកាទីនំ អនាបត្តិយេវ. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ អញ្ញាតិកាយាតិឥទំ វុត្តនយមេវ, តស្មា ឥតោ បរំ កត្ថចិ ន វិចារយិស្សាម. ចីវរន្តិ ឆន្នំ អញ្ញតរំ វិកប្បនុបគំ, ឯស នយោ សព្ពេសុ ចីវរប្បដិសំយុត្តសិក្ខាបទេសុ. យត្ថ បន វិសេសោ ភវិស្សតិ, តត្ថ វក្ខាម. បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិឯត្ថ ហត្ថេន វា ហត្ថេ ទេតុ, បាទមូលេ វា ឋបេតុ, ធម្មកថំ កថេន្តស្ស វត្ថេសុ ខិបិយមានេសុ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាបិ ឧបរិ វា ខិបតុ, សចេ សាទិយតិ, បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. យស្ស កស្សចិ បន អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ បេសិតំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘បំសុកូលំ គណ្ហិស្សតី’’តិ សង្ការកូដាទីសុ ឋបិតម្បិ បំសុកូលំ អធិដ្ឋហិត្វា គហេតុំ វដ្ដតិយេវ. អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ យំ ‘‘អន្តមសោ ហរីដកក្ខណ្ឌម្បិ ទត្វា វា ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា វា បារិវត្តកំ គណ្ហាតិ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ អន្តមសោ វិកប្បនុបគំ បដបរិស្សាវនម្បិ គណ្ហន្តស្ស និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្រ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ហត្ថតោ បដិគ្គហិតំ អញ្ញត្រ បារិវត្តកា និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥១២) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

រាជគហេ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ ចីវរប្បដិគ្គហណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ បារិវត្តកា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, គហណត្ថាយ ហត្ថប្បសារណាទិប្បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ, និស្សជ្ជិតព្ពំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឯកតោឧបសម្បន្នាយ ញាតិកាយ ច អញ្ញាតិកសញ្ញិស្ស វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. វិស្សាសគ្គាហេ, តាវកាលិកេ, បត្តត្ថវិកាទិម្ហិ ច អនធិដ្ឋាតព្ពបរិក្ខារេ, សិក្ខមានសាមណេរីនំ ហត្ថតោ គហណេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិកប្បនុបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សញ្ចរិត្តសមុដ្ឋានំ, កិរិយាកិរិយំ, សេសំ ចតុត្ថសទិសមេវាតិ.

ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ គហបតិន្តិ ភិក្ខូសុ អបព្ពជិតមនុស្សំ. គហបតានិន្តិ ភិក្ខុនីសុ អបព្ពជិតិត្ថិំ, ឯស នយោ សព្ពេសុ គហបតិប្បដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ. វិញ្ញាបេយ្យាតិ យាចេយ្យ វា យាចាបេយ្យ វា. អញ្ញត្រ សមយាតិ យោ អច្ឆិន្នចីវរោ វា ហោតិ នដ្ឋចីវរោ វា, តស្ស តំ សមយំ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ វិញ្ញាបនប្បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អញ្ញាតកំ គហបតិកំ អញ្ញត្រ សមយា វិញ្ញាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២៤) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ. ‘‘អញ្ញត្រ សមយា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. សមយេ វា ញាតកប្បវារិតេ វា វិញ្ញាបេន្តស្ស, អញ្ញស្ស វា ញាតកប្បវារិតេ តស្សេវត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ តញ្ចេតិ តំ អច្ឆិន្នចីវរំ វា នដ្ឋចីវរំ វា. អភិហដ្ឋុន្តិ អភីតិ ឧបសគ្គោ, ហរិតុន្តិ អត្ថោ, គណ្ហិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បវារេយ្យាតិ ឥច្ឆាបេយ្យ, ឥច្ឆំ រុចិំ ឧប្បាទេយ្យ, ‘‘យាវត្តកំ ឥច្ឆសិ, តាវត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ ឯវំ និមន្តេយ្យាតិ អត្ថោ, យថា វា ‘‘នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ (សុ. និ. ៤២៦, ១១០៤; ចូឡនិ. ជតុកណ្ណីមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦៧) ឯត្ថ ទិស្វាតិ អត្ថោ, ឯវមិធាបិ ‘‘អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ ឧបនេត្វា បុរតោ ឋបេន្តោ កាយេន វា, ‘‘អម្ហាកំ ទុស្សកោដ្ឋាគារតោ យត្តកំ ឥច្ឆថ, តត្តកំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តោ វាចាយ វា អភិហរិត្វា និមន្តេយ្យាតិ អត្ថោ. សន្តរុត្តរបរមន្តិ សអន្តរំ ឧត្តរំ បរមំ អស្ស ចីវរស្សាតិ សន្តរុត្តរបរមំ, និវាសនេន សទ្ធិំ បារុបនំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ អស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ ចីវរំ សាទិតព្ពន្តិ តតោ អភិហដចីវរតោ ឯត្តកំ ចីវរំ គហេតព្ពំ, ន តតោ បរំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – យស្ស អធិដ្ឋិតចីវរស្ស តីណិ នដ្ឋានិ, តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា អញ្ញំ សភាគដ្ឋានតោ បរិយេសិតព្ពំ. យស្ស ទ្វេ នដ្ឋានិ, តេន ឯកំ សាទិតព្ពំ. សចេ បន បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតិ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯវំ ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតិ. យស្ស តីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, កិញ្ចិ ន សាទិតព្ពំ. យស្ស បន ទ្វីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតិ, តញ្ច នដ្ឋំ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ភិក្ខុនិយា បន បញ្ចសុ នដ្ឋេសុ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ចតូសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិតព្ពំ, តីសុ នដ្ឋេសុ ន កិញ្ចិ សាទិតព្ពំ, កោ បន វាទោ ទ្វីសុ វា ឯកស្មិំ វា. យេន កេនចិ ហិ សន្តរុត្តរបរមតាយ ឋាតព្ពំ, តតោ ឧត្តរិ វិញ្ញាបនប្បយោគេ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អញ្ញាតកំ គហបតិកំ តតុត្តរិ វិញ្ញាបិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២៤) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ ពហុចីវរវិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. ទ្វេ ចីវរានិ កត្វា ‘‘សេសកំ អាហរិស្សាមី’’តិ វត្វា គណ្ហន្តស្ស, ‘‘សេសកំ តុយ្ហំយេវ ហោតូ’’តិ វុត្តស្ស, ន អច្ឆិន្ននដ្ឋការណា ទិន្នំ គណ្ហន្តស្ស, វុត្តនយេន ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. តតុត្តរិតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ភិក្ខុំ បនេវ ឧទ្ទិស្សាតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អបទិសិត្វា. ចីវរចេតាបន្នន្តិ ហិរញ្ញាទិកំ ចីវរមូលំ. ឧបក្ខដំ ហោតីតិ សជ្ជិតំ ហោតិ, សំហរិត្វា ឋបិតំ. ចេតាបេត្វាតិ បរិវត្តេត្វា, ការេត្វា វា កិណិត្វា វាតិ អត្ថោ. ចីវរេន អច្ឆាទេស្សាមីតិ វោហារវចនមេតំ, ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សាមីតិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. តត្រ ចេ សោតិ យត្រ សោ គហបតិ វា គហបតានី វា, តត្រ សោ ភិក្ខុ បុព្ពេ អប្បវារិតោ ឧបសង្កមិត្វា ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យ ចេតិ អយមេត្ថ បទសម្ពន្ធោ. វិកប្បំ អាបជ្ជេយ្យាតិ វិសិដ្ឋកប្បំ អធិកវិធានំ អាបជ្ជេយ្យ. យថា បន តមាបជ្ជតិ, តំ ទស្សេតុំ សាធុ វតាតិអាទិមាហ. តត្ថ សាធូតិ អាយាចនេ និបាតោ. វតាតិ បរិវិតក្កេ. មន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អាយស្មាតិ បរំ អាលបតិ. ឯវរូបំ វា ឯវរូបំ វាតិ អាយតាទីសុ អញ្ញតរំ. កល្យាណកម្យតំ ឧបាទាយាតិ សុន្ទរកាមតំ វិសិដ្ឋកាមតំ ចិត្តេន គហេត្វា, តស្ស ‘‘អាបជ្ជេយ្យ ចេ’’តិឥមិនា សម្ពន្ធោ, សចេ បន ឯវរូបំ អាបជ្ជន្តស្ស តស្ស វចនេន យោ បឋមំ អធិប្បេតតោ មូលំ វឌ្ឍេត្វា សុន្ទរតរំ ចេតាបេតិ, តស្ស បយោគេ ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ បុព្ពេ អប្បវារិតំ អញ្ញាតកំ គហបតិកំ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បំ អាបន្នំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥២៩) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ចីវរេ វិកប្បំ អាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ញាតកេ អញ្ញាតកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. មហគ្ឃំ ចេតាបេតុកាមំ អប្បគ្ឃំ វា, ឯតេនេវ មូលេន ‘‘អញ្ញំ ឯវរូបំ វា ទេហី’’តិ វទន្តស្ស, វុត្តនយេន ញាតកប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន គណ្ហន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

ឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥទញ្ហិ បុរិមស្ស អនុបញ្ញត្តិសទិសំ, កេវលំ តត្ថ ឯកស្ស បីឡា កតា, ឥធ ទ្វិន្នំ, អយមេត្ថ វិសេសោ, សេសំ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. យថា ច ទ្វិន្នំ, ឯវំ ពហូនំ បីឡំ កត្វា គណ្ហតោបិ អាបត្តិ វេទិតព្ពា. និស្សជ្ជនវិធានេ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ បុព្ពេ អប្បវារិតេ អញ្ញាតកេ គហបតិកេ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បំ អាបន្នំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៣៤) ឥមិនា នយេន វចនភេទោ ញាតព្ពោតិ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ រាជភោគ្គោតិ រាជតោ ភោគ្គំ ភុញ្ជិតព្ពំ អស្ស អត្ថីតិ រាជភោគ្គោ, ‘‘រាជភោគោ’’តិបិ បាឋោ, រាជតោ ភោគោ អស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ. ចីវរចេតាបន្នន្តិ ហិរញ្ញាទិកំ អកប្បិយំ. បហិណេយ្យាតិ បេសេយ្យ. ឥមិនាតិអាទិ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សចេ ហិ ‘‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យ. អាភតន្តិ អានីតំ. ន ខោ មយន្តិអាទិ ឥទំ កប្បិយវសេន អាភតម្បិ ចីវរមូលំ ឦទិសេន ទូតវចនេន អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា តំ បដិក្ខិបិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សុវណ្ណំ រជតំ កហាបណោ មាសកោតិ ឥមានិ ហិ ចត្តារិ និស្សគ្គិយវត្ថូនិ, មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ លោហិតង្កោ មសារគល្លំ សត្ត ធញ្ញានិ ទាសិទាសខេត្តវត្ថុបុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឥមានិ ទុក្កដវត្ថូនិ ច អត្តនោ វា ចេតិយសង្ឃគណបុគ្គលានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដន្តិ, តស្មា តំ សាទិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ន ខោ មយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ ឥទំ បន អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អាភតត្តា វត្តុំ វដ្ដតិ, តស្មា វុត្តំ. កាលេនាតិ យុត្តបត្តកាលេន, យទា នោ អត្ថោ ហោតិ, តទា កប្បិយំ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ អត្ថោ. វេយ្យាវច្ចករោតិ កប្បិយការកោ. និទ្ទិសិតព្ពោតិឥទំ ‘‘អត្ថិ បនាយស្មតោ កោចិ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ កប្បិយវចនេន វុត្តត្តា អនុញ្ញាតំ. សចេ បន ទូតោ ‘‘កោ ឥមំ គណ្ហាតី’’តិ វា ‘‘កស្ស ទេមី’’តិ វា វទតិ, ន និទ្ទិសិតព្ពោ. អារាមិកោ វា ឧបាសកោ វាតិឥទំ សារុប្បតាយ វុត្តំ, ឋបេត្វា បន បញ្ច សហធម្មិកេ យោ កោចិ កប្បិយការកោ វដ្ដតិ. ឯសោ ខោ, អាវុសោតិឥទំ ភិក្ខុស្ស កប្បិយវចនទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឯវមេវ ហិ វត្តព្ពំ, ‘‘ឯតស្ស ទេហី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ. សញ្ញត្តោ សោ មយាតិ អាណត្តោ សោ មយា, យថា តុម្ហាកំ ចីវរេន អត្ថេ សតិ ចីវរំ ទស្សតិ, ឯវំ វុត្តោតិ អត្ថោ. ទូតេន ហិ ឯវំ អារោចិតេយេវ តំ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, នេវ តស្ស ហត្ថេ ទត្វា គតមត្តការណេន. សចេ បន ‘‘អយំ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ សម្មុខា និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ, ទូតោ ច សម្មុខា ឯវ តស្ស ហត្ថេ ចេតាបន្នំ ទត្វា ‘‘ថេរស្ស ចីវរំ កិណិត្វា ទេហី’’តិ គច្ឆតិ, ឯវំ ‘‘សញ្ញត្តោ សោ មយា’’តិ អវុត្តេបិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន ទូតោ គច្ឆន្តោវ ‘‘អហំ តស្ស ហត្ថេ ទស្សាមិ, តុម្ហេ ចីវរំ គណ្ហេយ្យាថា’’តិ ភិក្ខុនោ វត្វា វា គច្ឆតិ, អញ្ញំ វា បេសេត្វា អារោចាបេតិ, ឯវំ សតិ ឥតរម្បិ ចោទេតុំ វដ្ដតិយេវ. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘‘ទូតេនា’’តិ. យោបិ អត្តនា អាហរិត្វា ឯវំ បដិបជ្ជតិ, តស្មិម្បិ ឥទមេវ លក្ខណំ. អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនាតិ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនមេតំ. សចេ ហិ វាចាយ ចោទេតិ, ឥទំ វា វចនំ យាយ កាយចិ ភាសាយ ឯតស្ស អត្ថោ វា វត្តព្ពោ, ‘‘ទេហិ មេ, អាហរ មេ’’តិអាទិនា នយេន បន វត្តុំ ន វដ្ដតិ. អភិនិប្ផាទេយ្យាតិ ឯវំ វចីភេទំ កត្វា តិក្ខត្តុំ ចោទយមានោ បដិលាភវសេន សាធេយ្យ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឯតំ សុន្ទរំ.

ឆក្ខត្តុបរមន្តិ ភាវនបុំសកវចនមេតំ. ឆក្ខត្តុបរមញ្ហិ តេន ចីវរំ ឧទ្ទិស្ស តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ, ន និសីទិតព្ពំ, ន អាមិសំ បដិគ្គហេតព្ពំ, ន ធម្មោ ភាសិតព្ពោ. ‘‘កិំការណា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ បន ‘‘ជានាហិ, អាវុសោ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ. សចេ និសជ្ជាទីនិ ករោតិ, ឋានំ ភញ្ជតិ, អាគតការណំ វិនាសេតិ, ឥទំ កាយេន ចោទនាយ លក្ខណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន តិស្សន្នំ ចោទនានំ ឆន្នញ្ច ឋានានំ អនុញ្ញាតត្តា ចោទនាយ ទិគុណំ ឋានំ អនុញ្ញាតំ ហោតិ, តស្មា សចេ ចោទេតិយេវ, ន តិដ្ឋតិ, ឆ ចោទនាយោ លព្ភន្តិ. សចេ តិដ្ឋតិយេវ, ន ចោទេតិ, ទ្វាទស ឋានានិ លព្ភន្តិ. សចេ ឧភយំ ករោតិ, ឯកាយ ចោទនាយ ទ្វេ ឋានានិ ហាបេតព្ពានិ. តត្ថ យោ ឯកទិវសមេវ បុនប្បុនំ គន្ត្វា ឆក្ខត្តុំ ចោទេតិ, សកិំយេវ វា គន្ត្វា ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិ ឆក្ខត្តុំ វទតិ, តថា ឯកទិវសមេវ បុនប្បុនំ គន្ត្វា ទ្វាទសក្ខត្តុំ តិដ្ឋតិ, សកិំយេវ វា គន្ត្វា តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតិ, សោបិ សព្ពចោទនាយោ សព្ពដ្ឋានានិ ច ភញ្ជតិ, កោ បន វាទោ នានាទិវសេសុ ឯវំ ករោន្តស្សាតិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. យេ បន កប្បិយការកេ ទាយកោ សយមេវ គន្ត្វា និសីទតិ តេ សតក្ខត្តុម្បិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. យោ បន ឧភោហិ បិ អនិទ្ទិដ្ឋោ មុខវេវដិកកប្បិយការកោ ច បរម្មុខកប្បិយការកោ ច, សោ ន កិញ្ចិ វត្តព្ពោ, ឯវំ ឥធ ទសបិ កប្បិយការកា ទស្សិតា ហោន្តិ.

តតោ ចេ ឧត្តរីតិ វុត្តចោទនាឋានបរិមាណតោ ឧត្តរិ. និស្សគ្គិយន្តិ ឧត្តរិ វាយាមមានស្ស សព្ពប្បយោគេសុ ទុក្កដំ, បដិលាភេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ អតិរេកតិក្ខត្តុំ ចោទនាយ អតិរេកឆក្ខត្តុំ ឋានេន អភិនិប្ផាទិតំ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៣៩) ឥមិនា នយេន និស្សជ្ជនវិធានំ វេទិតព្ពំ. យតស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភតន្តិ យតោ រាជតោ វា រាជភោគ្គតោ វា អស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរចេតាបន្នំ អានីតំ, ‘‘យត្វស្សា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្ស រញ្ញោ វា រាជភោគ្គស្ស វា សន្តិកំ, សមីបត្ថេ ហិ ឥទំ ភុម្មវចនំ. ន តំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អត្ថំ អនុភោតីតិ តំ ចេតាបន្នំ តស្ស ភិក្ខុនោ អប្បមត្តកម្បិ កម្មំ ន និប្ផាទេតិ. យុញ្ជន្តាយស្មន្តោ សកន្តិ អាយស្មន្តោ អត្តនោ សន្តកំ ធនំ បាបុណន្តុ. មា វោ សកំ វិនស្សាតិ តុម្ហាកំ សន្តកំ មា វិនស្សតុ. អយំ តត្ថ សាមីចីតិ អយំ តត្ថ អនុធម្មតា លោកុត្តរធម្មំ អនុគតា, វត្តធម្មតាតិ អត្ថោ, តស្មា ឯវំ អករោន្តោ វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ.

សាវត្ថិយំ ឧបនន្ទំ អារព្ភ ‘‘អជ្ជុណ្ហោ, ភន្តេ, អាគមេហី’’តិ (បារា. ៥៣៧) វុច្ចមានោ នាគមេសិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, តិកបាចិត្តិយំ, ឩនកេសុ ចោទនាឋានេសុ អតិរេកសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស វា ទុក្កដំ. អចោទនាយ លទ្ធេ, សាមិកេហិ ចោទេត្វា ទិន្នេ, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. កប្បិយការកស្ស ភិក្ខុនោ និទ្ទិដ្ឋភាវោ, ទូតេន អប្បិតតា, តតុត្តរិវាយាមោ, តេន វាយាមេន បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ចតុត្ថសទិសានេវាតិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចីវរវគ្គោ បឋមោ.