១. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

និស្សគ្គិយេសុ បន ចីវរវគ្គស្ស តាវ បឋមសិក្ខាបទេ និដ្ឋិតចីវរស្មិន្តិ សូចិកម្មបរិយោសានេន វា, ‘‘នដ្ឋំ វា វិនដ្ឋំ វា ទឌ្ឍំ វា ចីវរាសា វា ឧបច្ឆិន្នា’’តិ (បារា. ៤៦៣) ឥមេសុ វា យេន កេនចិ អាការេន និដ្ឋិតេ ចីវរស្មិំ, ចីវរស្ស ករណបលិពោធេ ឧបច្ឆិន្នេតិ អត្ថោ. អត្ថតកថិនស្ស ហិ ភិក្ខុនោ យាវ ឥមេហាការេហិ ចីវរបលិពោធោ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ កថិនានិសំសំ លភតិ. ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ យំ សង្ឃស្ស កថិនំ អត្ថតំ, តស្មិញ្ច ឧព្ភតេ. តត្រេវំ សង្ខេបតោ កថិនត្ថារោ ច ឧព្ភារោ ច វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ កថិនត្ថារោ នាម ភគវតា បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ អនុញ្ញាតោ, សោ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បញ្ចន្នំ ជនានំ វដ្ដតិ, តស្មា យត្ថ ចត្តារោ វា តយោ វា ទ្វេ វា ឯកោ វា បុរិមវស្សំ ឧបគតោ, តត្ថ បច្ឆិមវស្សូបគតេ គណបូរកេ កត្វា អត្ថរិតព្ពំ, តេ ច គណបូរកាវ ហោន្តិ, អានិសំសេ ន លភន្តិ, តស្មា សចេ បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ គហដ្ឋបព្ពជិតេសុ យោ កោចិ ធម្មេន សមេន ចីវរំ ទេតិ ‘‘ឥមិនា កថិនំ អត្ថរថា’’តិ (មហាវ. ៣០៦-៣០៩), តំ ខន្ធកេ វុត្តាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ កថិនត្ថារារហស្ស ភិក្ខុនោ ទាតព្ពំ. តេន តទហេវ បញ្ច វា អតិរេកានិ វា ខណ្ឌានិ ឆិន្ទិត្វា សង្ឃាដិ វា ឧត្តរាសង្គោ វា អន្តរវាសកោ វា កាតព្ពោ, សេសភិក្ខូហិបិ តស្ស សហាយេហិ ភវិតព្ពំ, សចេ កតចីវរមេវ ឧប្បជ្ជតិ, សុន្ទរមេវ. អច្ឆិន្នាសិព្ពិតំ បន ន វដ្ដតិ. តេន ភិក្ខុនា សចេ សង្ឃាដិយា អត្ថរិតុកាមោ ហោតិ, បោរាណិកំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘ឥមាយ សង្ឃាដិយា កថិនំ អត្ថរាមី’’តិ អត្ថរិតព្ពំ. ឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកេសុបិ ឯសេវ នយោ. តតោ តេន បុរិមវស្សំវុដ្ឋេ អន្តោសីមាគតេ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិនំ, ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទថា’’តិ (បរិ. ៤១៣) វត្តព្ពំ, ថេរានញ្ច នវានញ្ច ពហូនញ្ច ឯកស្ស ច អនុរូបំ សល្លក្ខេត្វា វត្តព្ពំ. តេហិបិ ‘‘អត្ថតំ, ភន្តេ, សង្ឃស្ស កថិន’’ន្តិ វា ‘‘អត្ថតំ, អាវុសោ, សង្ឃស្ស កថិន’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘ធម្មិកោ កថិនត្ថារោ, អនុមោទាមា’’តិ វា ‘‘អនុមោទាមី’’តិ វា វត្តព្ពំ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋេសុបិ យេ អនុមោទន្តិ, តេសំយេវ អត្ថតំ ហោតិ កថិនំ. តេ តតោ បដ្ឋាយ យាវ កថិនស្សុព្ភារា អនាមន្តចារោ, អសមាទានចារោ, យាវទត្ថចីវរំ, គណភោជនំ, យោ ច តត្ថ ចីវរុប្បាទោ, តស្មិំ អាវាសេ សង្ឃស្ស ឧប្បន្នចីវរញ្ចាតិ ឥមេ បញ្ចានិសំសេ លភន្តិ, អយំ តាវ កថិនត្ថារោ. តំ បនេតំ កថិនំ ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, មាតិកា កថិនស្សុព្ភារាយ បក្កមនន្តិកា និដ្ឋានន្តិកា សន្និដ្ឋានន្តិកា នាសនន្តិកា សវនន្តិកា អាសាវច្ឆេទិកា សីមាតិក្កមនន្តិកា សហុព្ភារា’’តិ (មហាវ. ៣១០) ឯវំ វុត្តាសុ អដ្ឋសុ មាតិកាសុ អញ្ញតរវសេន ឧទ្ធរីយតិ, តត្ថ វិត្ថារវិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣១០) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. ឥតិ ‘‘ឧព្ភតស្មិំ កថិនេ’’តិឥមិនា សេសបលិពោធាភាវំ ទស្សេតិ.

ទសាហបរមន្តិ ទស អហានិ បរមោ បរិច្ឆេទោ អស្សាតិ ទសាហបរមោ, តំ ទសាហបរមំ កាលំ ធារេតព្ពន្តិ អត្ថោ. អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា អតិរេកំ ចីវរន្តិ អតិរេកចីវរំ, ចីវរំ នាម ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គន្តិ ឯតេសំ វា តទនុលោមានំ វា អញ្ញតរំ អយមស្ស ជាតិ, បមាណតោ បន តំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមំ ឥធ អធិប្បេតំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមតោ អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមំ ចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨). យំ បន វុត្តំ ‘‘អធិដ្ឋិតវិកប្បិតេសុ អបរិយាបន្នត្តា’’តិ, ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ, និសីទនំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ បច្ចត្ថរណំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិំ យាវ អាពាធា អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំ, មុខបុញ្ឆនចោឡកំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ, បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា នយេន អធិដ្ឋាតព្ពវិកប្បេតព្ពតា ជានិតព្ពា. តត្ថ តិចីវរំ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បមាណយុត្តមេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ, តស្ស បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា តាវ ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ, អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ, តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ វដ្ដតិ. វុត្តប្បមាណតោ បន អតិរេកញ្ច ឩនកញ្ច ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តត្ថ យស្មា ‘‘ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានានិ កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន វា អធិដ្ឋាតព្ពា, វចីភេទំ កត្វា វាចាយ វា អធិដ្ឋាតព្ពា. តត្រ ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ – សចេ ហត្ថបាសេ ហោតិ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. អថ អន្តោគព្ភាទីសុ សាមន្តវិហារេ វា ហោតិ, ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ ច អន្តរវាសកេ ច. នាមមត្តមេវ ហិ វិសេសោ. តស្មា សព្ពានិ សង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គំ អន្តរវាសកន្តិ ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ នាមេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពានិ. សចេ អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ សង្ឃាដិអាទីនិ ករោតិ, និដ្ឋិតេ រជនេ ច កប្បេ ច ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឥទញ្ច បន តិចីវរំ សុខបរិភោគត្ថំ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតិ.

វស្សិកសាដិកា អនតិរិត្តបមាណា នាមំ គហេត្វា វុត្តនយេនេវ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតិ, ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តិ. និសីទនំ វុត្តនយេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តញ្ច ខោ បមាណយុត្តំ ឯកមេវ, ទ្វេ ន វដ្ដន្តិ. បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន មហន្តម្បិ ឯកម្បិ ពហូនិបិ វដ្ដន្តិ, នីលម្បិ បីតកម្បិ សទសម្បិ បុប្ផទសម្បីតិ សព្ពប្បការម្បិ វដ្ដតិ. កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ យាវ អាពាធោ អត្ថិ, តាវ បមាណិកា អធិដ្ឋាតព្ពា, អាពាធេ វូបសន្តេ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, សា ឯកាវ វដ្ដតិ. មុខបុញ្ឆនចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, តំ បន ឯកម្បិ ពហូនិបិ មហន្តម្បិ វដ្ដតិយេវ. បរិក្ខារចោឡេ គណនា នត្ថិ, យត្តកំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ថវិកាបិ បរិស្សាវនម្បិ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិមបមាណំ ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ, ពហូនិបិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា នយេន អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិយេវ. មញ្ចភិសិ បីឋភិសិ ពិព្ពោហនំ បាវារោ កោជវោតិ ឯតេសុ បន សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ ច អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិយេវ. សព្ពញ្ច បនេតំ វុត្តប្បការេន អធិដ្ឋិតចីវរំ អញ្ញស្ស ទានេន, អច្ឆិន្ទិត្វា គហណេន, វិស្សាសគ្គាហេន, ហីនាយាវត្តនេន, សិក្ខាបច្ចក្ខានេន, កាលង្កិរិយាយ, លិង្គបរិវត្តនេន, បច្ចុទ្ធរណេនាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តិចីវរំ បន កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិប្បមាណេន ឆិទ្ទេនាបិ វិជហតិ, តញ្ច ខោ វិនិព្ពេធេនេវ. សចេ ហិ ឆិទ្ទស្ស អព្ភន្តរេ ឯកតន្តុបិ អច្ឆិន្នោ ហោតិ, រក្ខតិយេវ. តត្ថ សង្ឃាដិយា ច ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃន្តតោ វិទត្ថិប្បមាណស្ស តិរិយន្តតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, អន្តរវាសកេបិ ទីឃន្តតោ ឯតទេវ បមាណំ, តិរិយន្តេន បន ចតុរង្គុលតា វេទិតព្ពា. តិណ្ណន្នម្បិ វុត្តោកាសស្ស បរតោ ន ភិន្ទតិ, តស្មា ឆិទ្ទេ ជាតេ តិចីវរំ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, សូចិកម្មំ កត្វា បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. តស្មា សា តតោ បរំ វិកប្បេតព្ពា. វិកប្បនលក្ខណំ បន សព្ពចីវរានំ វិកប្បនសិក្ខាបទេយេវ វណ្ណយិស្សាម. កេវលញ្ហិ ឥមស្មិំ ឱកាសេ យំ ឯវំ អនធិដ្ឋិតំ អវិកប្បិតញ្ច, តំ ‘‘អតិរេកចីវរ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

តំ អតិក្កាមយតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ តំ យថាវុត្តជាតិប្បមាណំ ចីវរំទសាហបរមំ កាលំ អតិក្កាមយតោ ឯត្ថន្តរេ យថា អតិរេកចីវរំ ន ហោតិ, តថា អក្រុព្ពតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, តញ្ច ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, បាចិត្តិយំ អាបត្តិ ចស្ស ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ, និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយមិច្ចេវ. កិំ តំ? បាចិត្តិយំ. តំ អតិក្កាមយតោ សហ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តញ្ច បនេតំ ចីវរំ យំ ទិវសំ ឧប្បន្នំ, តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ ទសាហាតិក្កមិតំ ហោតិ, តំ គហេត្វា សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា និស្សជ្ជិតព្ពំ, តត្រាយំ នយោ – សង្ឃស្ស តាវ ឯវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ ‘‘ឥទំ មេ, ភន្តេ, ចីវរំ ទសហាតិក្កន្តំ និស្សគ្គិយំ, ឥមាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ និស្សជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សចេ ទ្វេ ហោន្តិ, ‘‘ទ្វេ’’តិ វត្តព្ពំ, សចេ តទុត្តរិ, ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សជ្ជនេបិ សចេ ទ្វេ វា ពហូនិ វា ហោន្តិ, ‘‘ឥមានិ មេ, ភន្តេ, ចីវរានិ ទសាហាតិក្កន្តានិ និស្សគ្គិយានិ, ឥមានាហំ សង្ឃស្ស និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, បាឡិំ វត្តុំ អសក្កោន្តេន អញ្ញថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ វិវរតិ ឧត្តានិំ ករោតិ ទេសេតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៣៩), ឥមិនា លក្ខណេន អាបត្តិំ បដិគ្គណ្ហិត្វា វត្តព្ពោ ‘‘បស្សសី’’តិ, ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ, ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ. ទ្វីសុ បន សម្ពហុលាសុ វា បុរិមនយេនេវ វចនភេទោ កាតព្ពោ. ទេសិតាយ អាបត្តិយា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សង្ឃស្ស និស្សដ្ឋំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៦៤) ឯវំ និស្សដ្ឋចីវរំ ទាតព្ពំ, ទ្វីសុ ពហូសុ វា វចនភេទោ កាតព្ពោ.

គណស្ស បន និស្សជ្ជន្តេន ‘‘ឥមាហ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមានិ អហ’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘អាយស្មន្តានំ និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, អាបត្តិប្បដិគ្គាហកេនាបិ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ សរតិ…បេ… ទេសេតិ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្ល’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ចីវរទានេបិ ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា, ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ អាយស្មន្តានំ និស្សដ្ឋំ, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, អាយស្មន្តា ឥមំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យុ’’ន្តិ (បារា. ៤៦៦) វត្តព្ពំ, សេសំ បុរិមសទិសមេវ. បុគ្គលស្ស បន និស្សជ្ជន្តេន ‘‘ឥមាហ’’ន្តិ វា ‘‘ឥមានិ អហ’’ន្តិ វា វត្វា ‘‘អាយស្មតោ និស្សជ្ជាមី’’តិ វត្តព្ពំ, និស្សជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ អាបន្នោ, តំ បដិទេសេមី’’តិ ឯវំ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សចេ បន នវកតរោ ហោតិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពំ, តេនាបិ ‘‘បស្សសី’’តិ វា ‘‘បស្សថា’’តិ វា វុត្តេ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វា ‘‘អាម អាវុសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘បស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ, តតោ ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ វា ‘‘សំវរេយ្យាថា’’តិ វា វុត្តេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ សំវរិស្សាមី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ ទេសិតាយ អាបត្តិយា ‘‘ឥមំ ចីវរំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ទាតព្ពំ, ទ្វីសុ តីសុ វា បុព្ពេ វុត្តានុសារេនេវ នយោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិន្នំ បន យថា គណស្ស, ឯវំ និស្សជ្ជិតព្ពំ, តតោ អាបត្តិប្បដិគ្គហណញ្ច និស្សដ្ឋចីវរទានញ្ច តេសំ អញ្ញតរេន យថា ឯកេន បុគ្គលេន, តថា កាតព្ពំ, ឥទំ បន សព្ពនិស្សគ្គិយេសុ វិធានំ. ចីវរំ បត្តោ និសីទនន្តិ វត្ថុមត្តមេវ ហិ នានំ, បរម្មុខំ បន វត្ថុ ‘‘ឯត’’ន្តិ និស្សជ្ជិតព្ពំ. សចេ ពហូនិ ហោន្តិ, ‘‘ឯតានី’’តិ វត្តព្ពំ. និស្សដ្ឋទានេបិ ឯសេវ នយោ. និស្សដ្ឋវត្ថុំ ‘‘ទិន្នមិទំ ឥមិនា មយ្ហ’’ន្តិ សញ្ញាយ ន បដិទេន្តស្ស ទុក្កដំ, តស្ស សន្តកភាវំ ញត្វា លេសេន អច្ឆិន្ទន្តោ សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបេន ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពោតិ.

វេសាលិយំ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ អារព្ភ អតិរេកចីវរធារណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ, យថា ច ឥធ, ឯវំ សព្ពត្ថ, តស្មា នំ បរតោ ន វក្ខាម. ទសាហំ អនតិក្កន្តេបិ អតិក្កន្តសញ្ញិនោ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ. អតិក្កន្តេ អនតិក្កន្តសញ្ញិនោបិ វេមតិកស្សបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយមេវ, តថា អនធិដ្ឋិតាវិកប្បិតអអស្សជ្ជិតអនដ្ឋាវិនដ្ឋអទឌ្ឍាវិលុត្តេសុ អធិដ្ឋិតាទិសញ្ញិនោ. អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋិតេ វិកប្បិតេ វិស្សជ្ជិតេ នដ្ឋេ វិនដ្ឋេ ទឌ្ឍេ អច្ឆិន្នេ វិស្សាសេន គាហិតេ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. អាចារវិបត្តិ, យថា ច ឥទំ, ឯវំ ឥតោ បរានិបិ, ឧភតោបាតិមោក្ខេសុបិ ហិ បារាជិកានិ ច សង្ឃាទិសេសា ច សីលវិបត្តិ, សេសាបត្តិយោ អាចារវិបត្តិ, អាជីវវិបត្តិ វា ទិដ្ឋិវិបត្តិ វា កាចិ អាបត្តិ នាម នត្ថិ. អាជីវវិបត្តិបច្ចយា បន ឋបេត្វា ទុព្ភាសិតំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តា, ទិដ្ឋិវិបត្តិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា បញ្ញត្តាតិ, ឥទមេត្ថ លក្ខណំ, ឥតិ វិបត្តិកថា ឥធេវ និដ្ឋិតាតិ, ន នំ ឥតោ បរំ វិចារយិស្សាម. ជាតិប្បមាណសម្បន្នស្ស ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, គណនុបគតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. កថិនសមុដ្ឋានំ, អកិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.