៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ សញ្ចរិត្តន្តិ ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សំចរណភាវំ. សមាបជ្ជេយ្យាតិ សម្មា បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានិ ករោន្តោ អាបជ្ជេយ្យ. ឥត្ថិយា វាតិអាទិ សមាបជ្ជនាការទស្សនំ. តត្ថ ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិន្តិ បុរិសេន វា តស្ស មាតាបិតាទីហិ វា បេសិតោ បុរិសស្ស មតិំ អធិប្បាយំ ឥត្ថិយា អារោចេយ្យាតិ អត្ថោ. បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិន្តិ ឥត្ថិយា វា តស្សា មាតាបិតាទីហិ វា បេសិតោ ឥត្ថិយា មតិំ អធិប្បាយំ បុរិសស្ស អារោចេយ្យាតិ អត្ថោ. ជាយត្តនេ វា ជារត្តនេ វាតិ ជាយភាវេ វា ជារភាវេ វា. បុរិសស្ស ហិ មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេន្តោ ជាយត្តនេ អារោចេតិ, ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតិ. អបិច បុរិសស្សេវ មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេន្តោ ជាយត្តនេ វា អារោចេតិ និពទ្ធភរិយភាវេ, ជារត្តនេ វា មិច្ឆាចារភាវេ, តេនេវស្ស បទភាជនេ (បារា. ៣០២) ‘‘ជាយត្តនេ វាតិ ជាយា ភវិស្សសិ, ជារត្តនេ វាតិ ជារី ភវិស្សសី’’តិ វុត្តំ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចនេបិ ‘‘បតិ ភវិស្សសិ, ជារោ ភវិស្សសី’’តិ វត្តព្ពតា វេទិតព្ពា. អន្តមសោ តង្ខណិកាយបីតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យា អយំ តង្ខណេ មុហុត្តមត្តេ សំវសិតព្ពតោ ‘‘តង្ខណិកា’’តិ វុច្ចតិ, មុហុត្តិកាតិ អត្ថោ. តស្សាបិ ‘‘មុហុត្តិកា ភវិស្សសី’’តិ ឯវំ បុរិសស្ស មតិំ អារោចេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, ឯតេនេវ ឧបាយេន ‘‘មុហុត្តិកោ ភវិស្សសី’’តិ ឯវំ បុរិសស្ស ឥត្ថិមតិំ អារោចេន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ សញ្ចរិត្តសមាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អន្តមសោ តង្ខណិកាយបី’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, វីមំសតិ, អន្តេវាសិំ បច្ចាហរាបេតី’’តិឥមិនា (បារា. ៣៣៨) នយេន សាណត្តិកំ, អញ្ញត្រ នាលំវចនីយាយ យាយ កាយចិ ឥត្ថិយា អន្តមសោ មាតុយាបិ បុរិសមតិំ អារោចេន្តោ ‘‘ហោហិ កិរ ភរិយា ធនក្កីតា’’តិ វត្តុកាមោ សចេបិ ឆន្ទវាសិនីអាទីសុ អញ្ញតរាការេន អារោចេត្វា តាយ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិតេបិ អសម្បដិច្ឆិតេបិ បុន អាគន្ត្វា យេន បហិតោ, តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេតិ, សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ. សា បន តស្ស ភរិយា ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. សចេបិ យស្សា សន្តិកំ បេសិតោ, តំ អទិស្វា អញ្ញតរស្ស អវស្សារោចនកស្ស ‘‘អារោចេហី’’តិ វត្វា បច្ចាហរតិ, អាបជ្ជតិយេវ. ‘‘មាតុរក្ខិតំ ព្រូហី’’តិ បេសិតស្ស បន គន្ត្វា អញ្ញំ បិតុរក្ខិតាទីសុ អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេតំ ហោតិ, បុរិសស្ស វា ឥត្ថិយា វា វចនំ ‘‘សាធូ’’តិ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា បដិគ្គណ្ហិត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា អារោចេត្វា វា អារោចាបេត្វា វា បុន យេន បេសិតោ, តស្ស តំ បវត្តិំ សយំ អារោចេន្តស្ស វា អញ្ញេន អារោចាបេន្តស្ស វា សង្ឃាទិសេសោ. ឯត្តាវតា ហិ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, វីមំសតិ, បច្ចាហរតី’’តិឥទំ អង្គត្តយំ សម្បាទិតមេវ ហោតិ, ឥតោ បន យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ អង្គេហិ, បណ្ឌកេ ច អង្គត្តយេនាបិ ថុល្លច្ចយំ. ឯកេន ទុក្កដំ. សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា គិលានស្ស វា កិច្ចេន គច្ឆន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ.

សីលវិបត្តិ, យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា, ន នាលំវចនីយតា,

បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. ឆសមុដ្ឋានំ, បណ្ណត្តិំ វា អលំវចនីយភាវំ វា អជានន្តស្ស កាយវិការេន សាសនំ គហេត្វា តថេវ វីមំសិត្វា តថេវ បច្ចាហរន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. ‘‘ឥត្ថន្នាមា អាគមិស្សតិ, តស្សា ចិត្តំ ជានេយ្យាថា’’តិ កេនចិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ អាគតំ វត្វា បុន តស្មិំ បុរិសេ អាគតេ អារោចេន្តស្ស កាយេន កិញ្ចិ អកតត្តា វាចតោ សមុដ្ឋាតិ. វាចាយ ‘‘សាធូ’’តិ សាសនំ គហេត្វា អញ្ញេន ករណីយេន តស្សា ឃរំ គន្ត្វា អញ្ញត្ថ វា គមនកាលេ តំ ទិស្វា វចីភេទេន វីមំសិត្វា បុនបិ អញ្ញេនេវ ការណេន តតោ អបក្កម្ម កទាចិទេវ តំ បុរិសំ ទិស្វា អារោចេន្តស្សាបិ វាចតោ សមុដ្ឋាតិ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តស្ស បន ខីណាសវស្សាបិ បិតុវចនេន គន្ត្វា អលំវចនីយំ មាតរម្បិ ‘‘ឯហិ មេ បិតរំ ឧបដ្ឋាហី’’តិ វត្វា បច្ចាហរន្តស្ស កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតិ. ឥមានិ តីណិ អចិត្តកសមុដ្ឋានានិ. តទុភយំ បន ជានិត្វា ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ សមាបជ្ជន្តស្ស តានេវ តីណិ តទុភយជាននចិត្តេន សចិត្តកានិ ហោន្តិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, កុសលាទិវសេន ចេត្ថ តីណិ ចិត្តានិ, សុខាទិវសេន តិស្សោ វេទនាតិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.