សង្ឃាទិសេសកណ្ឌោ

ឥមេ ខោ បនាតិ ឥទានិ វត្តព្ពានំ អភិមុខីករណំ. អាយស្មន្តោតិ សន្និបតិតានំ បិយវចនេន អាលបនំ. តេរសាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. សង្ឃាទិសេសាតិ ឯវំនាមកា. ធម្មាតិ អាបត្តិយោ. ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆន្តីតិ សរូបេន ឧទ្ទិសិតព្ពតំ អាគច្ឆន្តិ, ន និទានេ វិយ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ សាធារណវចនមត្តេន.

១. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សំវិជ្ជតិ ចេតនា អស្សាតិ សញ្ចេតនា, សញ្ចេតនាវ សញ្ចេតនិកា, សញ្ចេតនា វា អស្ស អត្ថីតិ សញ្ចេតនិកា. សុក្កវិស្សដ្ឋីតិ សុក្កស្ស វិស្សដ្ឋិ, រាគូបត្ថម្ភាទីសុ យេន កេនចិ អង្គជាតេ កម្មញ្ញតំ បត្តេ អារោគ្យាទីសុ យំកិញ្ចិ អបទិសិត្វា អជ្ឈត្តរូបាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ មោចនស្សាទចេតនាយ និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្ស អាសយធាតុនានត្តតោ នីលាទិវសេន (បារា. ២៣៩-២៤០) ទសវិធេសុ សុក្កេសុ យស្ស កស្សចិ សុក្កស្ស ឋានា ចាវនាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ សុបិនន្តាតិ យា សុបិនេ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិ, តំ ឋបេត្វា. សង្ឃាទិសេសោតិ យា អញ្ញត្រ សុបិនន្តា សញ្ចេតនិកា សុក្កវិស្សដ្ឋិ, អយំ សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោតិ អត្ថោ. វចនត្ថោ បនេត្ថ សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សាតិ សង្ឃាទិសេសោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាតុកាមស្ស យំ តំ អាបត្តិវុដ្ឋានំ, តស្ស អាទិម្ហិ ចេវ បរិវាសទានត្ថាយ, អាទិតោ សេសេ មជ្ឈេ មានត្តទានត្ថាយ មូលាយ បដិកស្សនេន វា សហ មានត្តទានត្ថាយ, អវសានេ អព្ភានត្ថាយ ច សង្ឃោ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន ហេត្ថ ឯកម្បិ កម្មំ វិនា សង្ឃេន សក្កា កាតុំ. ឥតិ សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សាតិ សង្ឃាទិសេសោតិ.

សាវត្ថិយំ សេយ្យសកំ អារព្ភ ឧបក្កមិត្វា អសុចិមោចនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ. សចេ បន បរេន អត្តនោ អង្គជាតេ ឧបក្កមំ ការេត្វា មោចាបេតិ, អាបជ្ជតិយេវ. ចេតេត្វា អន្តមសោ អាកាសេ កដិកម្បនេនបិ និមិត្តេ ឧបក្កមន្តស្ស សចេ ន មុច្ចតិ, ថុល្លច្ចយំ. សចេ បន អន្តមសោ យំ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកម្បិ ឋានតោ មុច្ចតិ, ទកសោតំ អនោតិណ្ណេបិ សង្ឃាទិសេសោ. ឋានតោ បន ចុតំ អវស្សមេវ ទកសោតំ ឱតរតិ, តស្មា ‘‘ទកសោតំ ឱតិណ្ណមត្តេ ពហិ និក្ខន្តេ វា អនិក្ខន្តេ វា សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧) អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. អនុបក្កមន្តស្ស ច, អមោចនាធិប្បាយស្ស ច, សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច មុត្តេបិ អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, ចេតនា, ឧបក្កមោ, មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកេ វុត្តសទិសានេវាតិ.

សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុតិយេ ឱតិណ្ណោតិ យក្ខាទីហិ វិយ សត្តា អន្តោ ឧប្បជ្ជន្តេន រាគេន វា ឱតិណ្ណោ, កូបាទីនិ វិយ សត្តា អសមបេក្ខិត្វា រជ្ជនីយេ ឋានេ រជ្ជន្តោ សយំ វា រាគំ ឱតិណ្ណោ, កាយសំសគ្គរាគសមង្គិស្សេតំ អធិវចនំ. វិបរិណតេន ចិត្តេនាតិ បរិសុទ្ធភវង្គសន្តតិសង្ខាតំ បកតិំ វិជហិត្វា អញ្ញថា បវត្តេន, វិរូបំ វា បរិណតេន យថា បរិវត្តមានំ វិរូបំ ហោតិ, ឯវំ វុត្តរាគវសេន បរិវត្តេត្វា ឋិតេន ចិត្តេនាតិ អត្ថោ. មាតុគាមេន សទ្ធិន្តិ តទហុជាតាយបិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា សទ្ធិំ. កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យាតិ ហត្ថគ្គហណាទិកអាយសម្បយោគំ កាយមិស្សីភាវំ សមាបជ្ជេយ្យ. ហត្ថគ្គាហំ វាតិអាទិ បនស្ស វិត្ថារេន អត្ថទស្សនំ. តត្ថ ហត្ថោ នាម កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គនខា. វេណី នាម វិនន្ធិត្វា វា អវិនន្ធិត្វា វា សុទ្ធកេសេហិ វា នីលាទិវណ្ណសុត្តកុសុមកហាបណមាលាសុវណ្ណចីរកមុត្តាវឡិអាទីសុ អញ្ញតរមិស្សេហិ វា កតកេសកលាបស្សេតំ អធិវចនំ. វេណិគ្គហណេន ចេត្ថ កេសាបិ គហិតាយេវ សទ្ធិំ លោមេហិ. ឥតិ វុត្តលក្ខណស្ស ហត្ថស្ស គហណំ ហត្ថគ្គាហោ, វេណិយា គហណំ វេណិគ្គាហោ. អវសេសស្ស សរីរស្ស បរាមសនំ អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសនំ នាម. យោ តំ ហត្ថគ្គាហំ វា វេណិគ្គាហំ វា អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសនំ សមាបជ្ជេយ្យ, តស្ស សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោ ហោតីតិ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កាយសំសគ្គសមាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ អន្តមសោ លោមេន លោមំ ផុសន្តស្សាបិ, ឥត្ថិយា វា ផុសិយមានស្ស សេវនាធិប្បាយេន វាយមិត្វា ផស្សំ បដិជានន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ. ឯកេន បន ហត្ថេន គហេត្វា ទុតិយេន ហត្ថេន ទិវសម្បិ តត្ថ តត្ថ ផុសន្តស្ស ឯកាវ អាបត្តិ, អគ្គហេត្វា ផុសន្តោ បន សចេ សីសតោ យាវ បាទា, តាវ កាយតោ ហត្ថំ អមោចេន្តោយេវ ផុសតិ, ឯកាវ អាបត្តិ, បញ្ចន្នំ អង្គុលីនំ ឯកតោ គហណេបិ ឯកាយេវ. សចេ បន នានិត្ថីនំ បញ្ចង្គុលិយោ ឯកតោ គណ្ហាតិ, បញ្ច អាបត្តិយោ. ឥត្ថិយា វេមតិកស្ស, បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញិស្ស ច ថុល្លច្ចយំ, តថា កាយេន កាយប្បដិពទ្ធេន, អមនុស្សិត្ថិបណ្ឌកេហិ ច សទ្ធិំ កាយសំសគ្គេបិ. មនុស្សិត្ថិយា បន កាយប្បដិពទ្ធេន កាយប្បដិពទ្ធាទីសុ, បុរិសកាយផុសនាទីសុ ច ទុក្កដំ. ឥត្ថិយា ផុសិយមានស្ស សេវនាធិប្បាយស្សាបិ កាយេន អវាយមិត្វា ផស្សំ បដិជានន្តស្ស, មោក្ខាធិប្បាយេន ឥត្ថិំ ផុសន្តស្ស, អសញ្ចិច្ច, អស្សតិយា, អជានន្តស្ស, អសាទិយន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, កាយសំសគ្គរាគោ, តេន រាគេន វាយាមោ, ហត្ថគ្គាហាទិសមាបជ្ជនន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមបារាជិកេ វុត្តសទិសានេវាតិ.

កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា

តតិយេ ឱតិណ្ណតា ច វិបរិណតចិត្តតា ច ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគវសេន វេទិតព្ពា. មាតុគាមន្តិ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លសំលក្ខណសមត្ថំ មនុស្សិត្ថិំ. ទុដ្ឋុល្លាហិវាចាហីតិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេមេថុនធម្មប្បដិសំយុត្តាហិ វាចាហិ. ឱភាសេយ្យាតិ អវភាសេយ្យ, វណ្ណាវណ្ណយាចនអាយាចនបុច្ឆនបដិបុច្ឆនអាចិក្ខណានុសាសនអក្កោសនវសេន នានប្បការំ អសទ្ធម្មវចនំ វទេយ្យ. យថា តន្តិ ឯត្ថ ន្តិ និបាតមត្តំ, យថា យុវា យុវតិន្តិ អត្ថោ. ឯតេន ឱភាសនេ និរាសង្កភាវំ ទស្សេតិ. មេថុនុបសំហិតាហីតិឥទំ ទុដ្ឋុល្លវាចាយ សិខាបត្តលក្ខណទស្សនំ. សង្ឃាទិសេសោតិ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វសេន វណ្ណាវណ្ណេហិ វា មេថុនយាចនាទីហិ វា ‘‘សិខរណីសិ, សំភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនកាសី’’តិ ឥមេសុ តីសុ អញ្ញតរេន អក្កោសវចនេន វា មាតុគាមំ ឱភាសន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ នាម អាបត្តិនិកាយោ ហោតីតិ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ ទុដ្ឋុល្លវាចាហិ ឱភាសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយបិ វុត្តនយេន ឱភាសន្តស្ស សចេ សា តមត្ថំ តស្មិំយេវ ខណេ ជានាតិ, សង្ឃាទិសេសោ. បណ្ឌកេ ថុល្លច្ចយំ. តស្មិំយេវ ឥត្ថិសញ្ញិនោ ទុក្កដំ. បុនប្បុនំ ឱភាសន្តស្ស, សម្ពហុលា ច ឥត្ថិយោ ឯកវាចាយ ឱភាសន្តស្ស វាចាគណនាយ ចេវ ឥត្ថិគណនាយ ច អាបត្តិយោ. សចេ យំ ឥត្ថិំ ឱភាសតិ, សា ន ជានាតិ, ថុល្លច្ចយំ. អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេបិ ថុល្លច្ចយំ. បណ្ឌកេ ទុក្កដំ, ឧព្ភក្ខកំ អធោជាណុមណ្ឌលំ កាយប្បដិពទ្ធញ្ច អាទិស្ស វណ្ណាទិភណនេ សព្ពត្ថ ទុក្កដំ. អត្ថធម្មអនុសាសនិបុរេក្ខារានំ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគោ, តេន រាគេន ឱភាសនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អទិន្នាទានសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទ្វិវេទនន្តិ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្តកាមសិក្ខាបទវណ្ណនា

ចតុត្ថេ ឱតិណ្ណតា ច វិបរិណតចិត្តតា ច អត្តកាមបារិចរិយាវសេន វេទិតព្ពា. មាតុគាមស្ស សន្តិកេតិ ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តប្បការាយ ឥត្ថិយា សមីបេ. អត្តកាមបារិចរិយាយាតិ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន បារិចរិយា កាមបារិចរិយា, អត្តនោ អត្ថាយ កាមបារិចរិយា អត្តកាមបារិចរិយា, អត្តនា វា កាមិតា ឥច្ឆិតាតិ អត្តកាមា, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតាតិ អត្ថោ, អត្តកាមា ច សា បារិចរិយា ចាតិ អត្តកាមបារិចរិយា, តស្សា អត្តកាមបារិចរិយាយ. វណ្ណំ ភាសេយ្យាតិ គុណំ អានិសំសំ បកាសេយ្យ. ឯតទគ្គន្តិអាទិ តស្សា អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណភាសនាការនិទស្សនំ. តត្រាយំ បទសម្ពន្ធវសេនេវ សង្ខេបត្ថោ – យា មាទិសំ បាណាតិបាតាទីហិ វិរហិតត្តា សីលវន្តំ មេថុនធម្មា វិរហិតត្តា ព្រហ្មចារិំ តទុភយេនាបិ កល្យាណធម្មំ ឯតេន ធម្មេន បរិចរេយ្យ អភិរមេយ្យ, តស្សា ឯវំ មាទិសំ បរិចរន្តិយា យា អយំ បារិចរិយា នាម, ឯតទគ្គំ បារិចរិយានន្តិ. មេថុនុបសំហិតេន សង្ឃាទិសេសោតិ ឯវំ អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសន្តោ ច ‘‘អរហសិ ត្វំ មយ្ហំ មេថុនធម្មំ ទាតុ’’ន្តិអាទិនា មេថុនប្បដិសំយុត្តេនេវ វចនេន យោ ភាសេយ្យ, តស្ស សង្ឃាទិសេសោ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណភាសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយបិ វុត្តនយេនេវ អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសន្តស្ស សចេ សា តមត្ថំ តស្មិំយេវ ខណេ ជានាតិ, សង្ឃាទិសេសោ. នោ ចេ ជានាតិ, ថុល្លច្ចយំ. បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិនោបិ ថុល្លច្ចយំ. តស្មិំយេវ ឥត្ថិសញ្ញិនោ ទុក្កដំ. ចីវរាទីហិ វត្ថុកាមេហិ បារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសន្តស្ស ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគោ, តេន រាគេន វណ្ណភណនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តសទិសានេវាតិ.

អត្តកាមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា

បញ្ចមេ សញ្ចរិត្តន្តិ ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សំចរណភាវំ. សមាបជ្ជេយ្យាតិ សម្មា បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានិ ករោន្តោ អាបជ្ជេយ្យ. ឥត្ថិយា វាតិអាទិ សមាបជ្ជនាការទស្សនំ. តត្ថ ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិន្តិ បុរិសេន វា តស្ស មាតាបិតាទីហិ វា បេសិតោ បុរិសស្ស មតិំ អធិប្បាយំ ឥត្ថិយា អារោចេយ្យាតិ អត្ថោ. បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិន្តិ ឥត្ថិយា វា តស្សា មាតាបិតាទីហិ វា បេសិតោ ឥត្ថិយា មតិំ អធិប្បាយំ បុរិសស្ស អារោចេយ្យាតិ អត្ថោ. ជាយត្តនេ វា ជារត្តនេ វាតិ ជាយភាវេ វា ជារភាវេ វា. បុរិសស្ស ហិ មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេន្តោ ជាយត្តនេ អារោចេតិ, ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចេន្តោ ជារត្តនេ អារោចេតិ. អបិច បុរិសស្សេវ មតិំ ឥត្ថិយា អារោចេន្តោ ជាយត្តនេ វា អារោចេតិ និពទ្ធភរិយភាវេ, ជារត្តនេ វា មិច្ឆាចារភាវេ, តេនេវស្ស បទភាជនេ (បារា. ៣០២) ‘‘ជាយត្តនេ វាតិ ជាយា ភវិស្សសិ, ជារត្តនេ វាតិ ជារី ភវិស្សសី’’តិ វុត្តំ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥត្ថិយា មតិំ បុរិសស្ស អារោចនេបិ ‘‘បតិ ភវិស្សសិ, ជារោ ភវិស្សសី’’តិ វត្តព្ពតា វេទិតព្ពា. អន្តមសោ តង្ខណិកាយបីតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យា អយំ តង្ខណេ មុហុត្តមត្តេ សំវសិតព្ពតោ ‘‘តង្ខណិកា’’តិ វុច្ចតិ, មុហុត្តិកាតិ អត្ថោ. តស្សាបិ ‘‘មុហុត្តិកា ភវិស្សសី’’តិ ឯវំ បុរិសស្ស មតិំ អារោចេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ, ឯតេនេវ ឧបាយេន ‘‘មុហុត្តិកោ ភវិស្សសី’’តិ ឯវំ បុរិសស្ស ឥត្ថិមតិំ អារោចេន្តោបិ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

សាវត្ថិយំ ឧទាយិត្ថេរំ អារព្ភ សញ្ចរិត្តសមាបជ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘អន្តមសោ តង្ខណិកាយបី’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, វីមំសតិ, អន្តេវាសិំ បច្ចាហរាបេតី’’តិឥមិនា (បារា. ៣៣៨) នយេន សាណត្តិកំ, អញ្ញត្រ នាលំវចនីយាយ យាយ កាយចិ ឥត្ថិយា អន្តមសោ មាតុយាបិ បុរិសមតិំ អារោចេន្តោ ‘‘ហោហិ កិរ ភរិយា ធនក្កីតា’’តិ វត្តុកាមោ សចេបិ ឆន្ទវាសិនីអាទីសុ អញ្ញតរាការេន អារោចេត្វា តាយ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិតេបិ អសម្បដិច្ឆិតេបិ បុន អាគន្ត្វា យេន បហិតោ, តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេតិ, សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជតិ. សា បន តស្ស ភរិយា ហោតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. សចេបិ យស្សា សន្តិកំ បេសិតោ, តំ អទិស្វា អញ្ញតរស្ស អវស្សារោចនកស្ស ‘‘អារោចេហី’’តិ វត្វា បច្ចាហរតិ, អាបជ្ជតិយេវ. ‘‘មាតុរក្ខិតំ ព្រូហី’’តិ បេសិតស្ស បន គន្ត្វា អញ្ញំ បិតុរក្ខិតាទីសុ អញ្ញតរំ វទន្តស្ស វិសង្កេតំ ហោតិ, បុរិសស្ស វា ឥត្ថិយា វា វចនំ ‘‘សាធូ’’តិ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា បដិគ្គណ្ហិត្វា តស្សា ឥត្ថិយា វា បុរិសស្ស វា អារោចេត្វា វា អារោចាបេត្វា វា បុន យេន បេសិតោ, តស្ស តំ បវត្តិំ សយំ អារោចេន្តស្ស វា អញ្ញេន អារោចាបេន្តស្ស វា សង្ឃាទិសេសោ. ឯត្តាវតា ហិ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ, វីមំសតិ, បច្ចាហរតី’’តិឥទំ អង្គត្តយំ សម្បាទិតមេវ ហោតិ, ឥតោ បន យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ អង្គេហិ, បណ្ឌកេ ច អង្គត្តយេនាបិ ថុល្លច្ចយំ. ឯកេន ទុក្កដំ. សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា គិលានស្ស វា កិច្ចេន គច្ឆន្តស្ស, ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ.

សីលវិបត្តិ, យេសុ សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតិ, តេសំ មនុស្សជាតិកតា, ន នាលំវចនីយតា,

បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. ឆសមុដ្ឋានំ, បណ្ណត្តិំ វា អលំវចនីយភាវំ វា អជានន្តស្ស កាយវិការេន សាសនំ គហេត្វា តថេវ វីមំសិត្វា តថេវ បច្ចាហរន្តស្ស កាយតោ សមុដ្ឋាតិ. ‘‘ឥត្ថន្នាមា អាគមិស្សតិ, តស្សា ចិត្តំ ជានេយ្យាថា’’តិ កេនចិ វុត្តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ អាគតំ វត្វា បុន តស្មិំ បុរិសេ អាគតេ អារោចេន្តស្ស កាយេន កិញ្ចិ អកតត្តា វាចតោ សមុដ្ឋាតិ. វាចាយ ‘‘សាធូ’’តិ សាសនំ គហេត្វា អញ្ញេន ករណីយេន តស្សា ឃរំ គន្ត្វា អញ្ញត្ថ វា គមនកាលេ តំ ទិស្វា វចីភេទេន វីមំសិត្វា បុនបិ អញ្ញេនេវ ការណេន តតោ អបក្កម្ម កទាចិទេវ តំ បុរិសំ ទិស្វា អារោចេន្តស្សាបិ វាចតោ សមុដ្ឋាតិ. បណ្ណត្តិំ អជានន្តស្ស បន ខីណាសវស្សាបិ បិតុវចនេន គន្ត្វា អលំវចនីយំ មាតរម្បិ ‘‘ឯហិ មេ បិតរំ ឧបដ្ឋាហី’’តិ វត្វា បច្ចាហរន្តស្ស កាយវាចតោ សមុដ្ឋាតិ. ឥមានិ តីណិ អចិត្តកសមុដ្ឋានានិ. តទុភយំ បន ជានិត្វា ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ សមាបជ្ជន្តស្ស តានេវ តីណិ តទុភយជាននចិត្តេន សចិត្តកានិ ហោន្តិ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, កុសលាទិវសេន ចេត្ថ តីណិ ចិត្តានិ, សុខាទិវសេន តិស្សោ វេទនាតិ.

សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឆដ្ឋេ សញ្ញាចិកាយ បនាតិ ឯត្ថ សញ្ញាចិកា នាម សយំ បវត្តិតយាចនា វុច្ចតិ, តស្មា សញ្ញាចិកាយាតិ អត្តនោ យាចនាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, សយំ យាចិតកេហិ ឧបករណេហីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច យំកិញ្ចិ បរបរិគ្គហិតកំ មូលច្ឆេទវសេន យាចិតុំ ន វដ្ដតិ, តាវកាលិកំ បន វដ្ដតិ. សហាយត្ថាយ កម្មករណត្ថាយ ‘‘បុរិសំ ទេថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, បុរិសត្តករម្បិ យាចិតុំ វដ្ដតិ, បុរិសត្តករោ នាម វឌ្ឍកិអាទិនា បុរិសេន កាតព្ពំ ហត្ថកម្មំ. តំ ‘‘បុរិសត្តករំ ទេហី’’តិ វា ‘‘ហត្ថកម្មំ ទេហី’’តិ វា វត្វា យាចិតុំ វដ្ដតិ. ហត្ថកម្មំ នាម កិញ្ចិ វត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិតេ វា អបុច្ឆិតេ វា យាចិតុំ វដ្ដតិ, វិញ្ញត្តិបច្ចយា ទោសោ នត្ថិ, មិគលុទ្ទកាទយោ បន សកកម្មំ ន យាចិតព្ពា. កុដិន្តិ ឧល្លិត្តាទីសុ អញ្ញតរំ. តត្ថ ឧល្លិត្តា នាម ឋបេត្វា ថម្ភតុលាបិដ្ឋសង្ឃាដវាតបានធូមច្ឆិទ្ទាទិភេទំ អលេបោកាសំ អវសេសេ លេបោកាសេ កុដ្ដេហិ សទ្ធិំ ឃដេត្វា ឆទនស្ស អន្តោ សុធាយ វា មត្តិកាយ វា លិត្តា. អវលិត្តា នាម តថេវ វុត្តនយេនេវ ឆទនស្ស ពហិ លិត្តា. ឧល្លិត្តាវលិត្តា នាម តថេវ ឆទនស្ស អន្តោ ច ពហិ ច លិត្តា. ការយមានេនាតិ សយំ វា ករោន្តេន, អាណត្តិយា វា ការាបេន្តេន. អសាមិកន្តិ ការេតា ទាយកេន វិរហិតំ. អត្តុទ្ទេសន្តិ ‘‘មយ្ហំ វាសាគារំ ឯសា’’តិ ឯវំ អត្តា ឧទ្ទេសោ ឯតិស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា, តំ អត្តុទ្ទេសំ. បមាណិកា ការេតព្ពាតិ បមាណយុត្តា ការេតព្ពា. តត្រិទំ បមាណន្តិ តស្សា កុដិយា ឥទំ បមាណំ. ទីឃសោតិ ទីឃតោ. ទ្វាទស វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយាតិឯត្ថ សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកិហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតិ. មិនន្តេន បន កុដិយា ពហិកុដ្ដេ បឋមំ ទិន្នំ មហាមត្តិកបរិយន្តំ អគ្គហេត្វា ថុសបិណ្ឌបរិយន្តេន ទ្វាទស វិទត្ថិយោ មិនេតព្ពា, សចេ ថុសបិណ្ឌកេន អនត្ថិកោ ហោតិ, មហាមត្តិកលេបេនេវ និដ្ឋាបេតិ, ស្វេវ បរិច្ឆេទោ. តិរិយន្តិ វិត្ថារតោ. សត្តន្តរាតិ កុដ្ដស្ស ពហិអន្តំ អគ្គហេត្វា អព្ភន្តរិមេន អន្តេន សត្ត សុគតវិទត្ថិយោ បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច កេសគ្គមត្តម្បិ ទីឃតោ ហាបេត្វា តិរិយំ, តិរិយតោ វា ហាបេត្វា ទីឃំ វឌ្ឍេតុំ ន វដ្ដតិ, កោ បន វាទោ ឧភតោវឌ្ឍនេ. យា បន ទីឃតោ សដ្ឋិហត្ថាបិ ហោតិ, តិរិយតោ តិហត្ថា វា ឩនកចតុហត្ថា វា, យត្ថ បមាណយុត្តោ មញ្ចោ ឥតោ ចិតោ ច ន បរិវដ្ដតិ, បច្ឆិមកោដិយា ចតុហត្ថវិត្ថារា ន ហោតិ, អយំ កុដិសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, តស្មា វដ្ដតិ. ភិក្ខូ អភិនេតព្ពា វត្ថុទេសនាយាតិ យស្មិំ បទេសេ កុដិំ ការេតុកាមោ ហោតិ, តំ សោធេត្វា បទភាជនេ (បារា. ៣៤៩) វុត្តនយេន សង្ឃំ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា សព្ពេ វា សង្ឃបរិយាបន្នា សង្ឃេន វា សម្មតា ទ្វេ តយោ ភិក្ខូ តត្ថ វត្ថុទេសនត្ថាយ នេតព្ពា. តេហិ ភិក្ខូហិ វត្ថុ ទេសេតព្ពំ អនារម្ភំ សបរិក្កមនន្តិ តេហិ ភិក្ខូហិ កិបិល្លិកាទីនំ អាសយាទីហិ តេរសហិ, បុព្ពណ្ណាបរណ្ណនិស្សិតាទីហិ សោឡសហិ ឧបទ្ទវេហិ វិរហិតត្តា អនារម្ភំ, ទ្វីហិ វា ចតូហិ វា ពលិពទ្ធេហិ យុត្តេន សកដេន ឯកំ ចក្កំ និព្ពោទកបតនដ្ឋានេ ឯកំ ពហិ កត្វា អាវិជ្ឈិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ សបរិក្កមនន្តិ សល្លក្ខេត្វា សចេ សង្ឃបហោនកា ហោន្តិ, តត្ថេវ, នោ ចេ, សង្ឃមជ្ឈំ គន្ត្វា តេន ភិក្ខុនា យាចិតេហិ ញត្តិទុតិយេន កម្មេន វត្ថុ ទេសេតព្ពំ. សារម្ភេ ចេតិអាទិ បដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពំ.

អាឡវិយំ អាឡវិកេ ភិក្ខូ អារព្ភ សញ្ញាចិកាយ កុដិករណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អសាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, ‘‘អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ កុដិំ ការេស្សាមី’’តិ ឧបករណត្ថំ អរញ្ញំ គមនតោ បដ្ឋាយ សព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ, ‘‘ឥទានិ ទ្វីហិ បិណ្ឌេហិ និដ្ឋានំ គមិស្សតី’’តិ តេសុ បឋមបិណ្ឌទានេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយទានេន លេបេ ឃដិតេ សចេ អទេសិតវត្ថុកា ឯវ វា បមាណាតិក្កន្តា ឯវ វា ហោតិ, ឯកោ សង្ឃាទិសេសោ, ទ្វេ ច ទុក្កដានិ. ឧភយវិប្បន្នា, ទ្វេ សង្ឃាទិសេសា, ទ្វេ ច ទុក្កដានិ. សចេ បន ទ្វារពន្ធំ វា វាតបានំ វា អដ្ឋបេត្វាវ មត្តិកាយ លិម្បតិ, ឋបិតេ ច តស្មិំ លេបោ ន ឃដិយតិ, រក្ខតិ តាវ. បុន លិម្បន្តស្ស បន ឃដិតមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ. សចេ តំ ឋបិយមានំ បឋមទិន្នលេបេន សទ្ធិំ និរន្តរមេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, បឋមមេវ សង្ឃាទិសេសោ. កេវលំ សារម្ភាយ ទុក្កដំ, តថា អបរិក្កមនាយ. វិប្បកតំ កុដិំ អញ្ញស្ស ទទតោ ច, ភូមិំ សមំ កត្វា ភិន្ទន្តស្ស ច, លេណគុហាតិណកុដិបណ្ណច្ឆទនគេហេសុ អញ្ញតរំ ការេន្តស្ស, កុដិម្បិ អញ្ញស្ស វាសត្ថាយ, វាសាគារំ ឋបេត្វា ឧបោសថាគារាទីសុ អញ្ញតរត្ថាយ ការេន្តស្ស ច ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, ឧល្លិត្តាទីនំ អញ្ញតរតា, ហេដ្ឋិមបមាណសម្ភវោ, អទេសិតវត្ថុកតា, បមាណាតិក្កន្តតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, វាសាគារតា, លេបឃដនាតិ ឥមានេត្ថ ឆ វា សត្ត វា អង្គានិ. ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយញ្ច, កិរិយាកិរិយញ្ច. ឥទញ្ហិ វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កន្តំ វា ករោតោ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, អទេសាបេត្វា ករោតោ កិរិយាកិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ. សេសមេត្ថ សញ្ចរិត្តេ វុត្តសទិសមេវាតិ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា

សត្តមេ មហល្លកន្តិ សសាមិកភាវេន សញ្ញាចិតកុដិតោ មហន្តភាវោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មហល្លកោ, យស្មា វា វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កមេនាបិ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា បមាណមហន្តតាយបិ មហល្លកោ, តំ មហល្លកំ. យស្មា បនស្ស តំ បមាណមហន្តត្តំ សសាមិកត្តាវ លព្ភតិ, តស្មា តទត្ថទស្សនត្ថំ ‘‘មហល្លកោ នាម វិហារោ សសាមិកោ វុច្ចតី’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនេ (បារា. ៣៦៧) វុត្តំ. សេសំ សព្ពំ កុដិការសិក្ខាបទេ វុត្តសទិសំ, សសាមិកភាវមត្តមេវ ហិ វិសេសោ.

កោសម្ពិយំ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ ចេតិយរុក្ខំ ឆេទាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តភាវោ, អកិរិយមត្តតោ សមុដ្ឋានភាវោ, ឯកសង្ឃាទិសេសតា ច ឯត្ថ វិសេសោ.

វិហារការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា

អដ្ឋមេ ទុដ្ឋោ ទោសោតិ ទូសិតោ ចេវ ទូសកោ ច. ឧប្បន្នេ ហិ ទោសេ បុគ្គលោ តេន ទោសេន ទូសិតោ ហោតិ, បកតិភាវំ ជហាបិតោ, តស្មា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វុច្ចតិ. បរញ្ច ទូសេតិ វិនាសេតិ, តស្មា ‘‘ទោសោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ‘‘ទុដ្ឋោ ទោសោ’’តិ ឯកស្សេវេតំ បុគ្គលស្ស អាការនានត្តេន និទស្សនំ. អប្បតីតោតិ នប្បតីតោ, បីតិសុខាទីហិ វិវជ្ជិតោ, ន អភិសដោតិ អត្ថោ. អមូលកេនាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ អទិដ្ឋំ អស្សុតំ អបរិសង្កិតំ, ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កាសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវតោ អមូលកំ នាម. តំ បន សោ អាបន្នោ វា ហោតុ, អនាបន្នោ វា, ឯតំ ឥធ អប្បមាណំ. ឯត្ថ ច អទិដ្ឋំ នាម អត្តនោ បសាទចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា អទិដ្ឋំ, អស្សុតំ នាម តថេវ កេនចិ វុច្ចមានំ ន សុតំ, អបរិសង្កិតំ នាម អត្តនោ វា បរស្ស វា ទិដ្ឋសុតមុតវសេន ចេតសា អបរិសង្កិតំ, ឥតិ ឯវរូបេន អមូលកេន. បារាជិកេនាតិ ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា អញ្ញតរេន, បទភាជនេ (បារា. ៣៨៦) បន បារាជិកុទ្ទេសេ អាគតានេវ គហេត្វា ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. អនុទ្ធំសេយ្យាតិ ធំសេយ្យ វិទ្ធំសេយ្យ បធំសេយ្យ អភិភវេយ្យ. តំ បន អនុទ្ធំសនំ យស្មា អត្តនា ចោទេន្តោបិ បរេន ចោទាបេន្តោបិ ករោតិ, តស្មាស្ស បទភាជនេ ‘‘ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ វត្ថុសន្ទស្សនា អាបត្តិសន្ទស្សនា សំវាសប្បដិក្ខេបោ សាមីចិប្បដិក្ខេបោតិ សង្ខេបតោ ចតស្សោ ចោទនា. តាសុ វត្ថុសន្ទស្សនា នាម ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា. អាបត្តិសន្ទស្សនា នាម ‘‘ត្វំ មេថុនធម្មាបត្តិំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា. សំវាសប្បដិក្ខេបោ នាម ‘‘នត្ថិ តយា សទ្ធិំ ឧបោសថោ វា បវារណា វា សង្ឃកម្មំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តោ. ឯត្តាវតា បន សីសំ ន ឯតិ, ‘‘អស្សមណោសី’’តិអាទីហិ វចនេហិ សទ្ធិំ ឃដិតេយេវ សីសំ ឯតិ. សាមីចិប្បដិក្ខេបោ នាម អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មពីជនិកម្មាទីនំ អករណំ, តំ បដិបាតិយា វន្ទនាទីនិ ករោតោ ឯកស្ស អកត្វា សេសានំ ករណកាលេ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ច ចោទនា នាម ហោតិ, អាបត្តិ បន សីសំ ន ឯតិ. ‘‘កស្មា មម វន្ទនាទីនិ ន ករោសី’’តិ បុច្ឆិតេ បន ‘‘អស្សមណោសី’’តិអាទិវចនេហិ សទ្ធិំ ឃដិតេយេវ សីសំ ឯតិ, តស្មា យោ ភិក្ខុ ភិក្ខុំ សមីបេ ឋត្វា ‘‘ត្វំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវី’’តិ វា ‘‘អស្សមណោសី’’តិ វា អាទីហិ វចនេហិ ហត្ថមុទ្ទាយ ឯវ វា ឯតមត្ថំ ទីបេន្តោ សយំ វា ចោទេតិ, គហដ្ឋបព្ពជិតេសុ វា អញ្ញតរេន ចោទាបេតិ, អយំ អនុទ្ធំសេតិ នាម. អប្បេវ នាម នំ ឥមម្ហា ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យន្តិ អបិ ឯវ នាម នំ បុគ្គលំ ឥមម្ហា សេដ្ឋចរិយា អបនេយ្យំ. ‘‘សាធុ វតស្ស សចាហំ ឥមំ បុគ្គលំ ឥមម្ហា ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យ’’ន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អនុទ្ធំសេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន ឯកំ ចាវនាធិប្បាយំ គហេត្វា អវសេសា អក្កោសាធិប្បាយោ កម្មាធិប្បាយោ វុដ្ឋានាធិប្បាយោ ឧបោសថដ្ឋបនាធិប្បាយោ បវារណដ្ឋបនាធិប្បាយោ អនុវិជ្ជនាធិប្បាយោ ធម្មកថាធិប្បាយោតិ សត្ត អធិប្បាយា បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ. តតោ អបរេន សមយេនាតិ យស្មិំ សមយេ អនុទ្ធំសិតោ ហោតិ, តតោ អញ្ញស្មិំ សមយេ. សមនុគ្គាហីយមានោ វាតិ អនុវិជ្ជកេន កិំ តេ ទិដ្ឋន្តិអាទិនា នយេន អនុវិជ្ជិយមានោ ឧបបរិក្ខិយមានោ. អសមនុគ្គាហីយមានោ វាតិ ទិដ្ឋាទីសុ កេនចិ វត្ថុនាវា អនុវិជ្ជកាទីសុ យេន កេនចិ បុគ្គលេន វា អវុច្ចមានោ. ឥមេសំ បន បទានំ បរតោ ‘‘ភិក្ខុ ច ទោសំ បតិដ្ឋាតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – ឯវំ សមនុគ្គាហីយមានោ វា អសមនុគ្គាហីយមានោ វា ភិក្ខុ ច ទោសំ បតិដ្ឋាតិ បដិច្ច តិដ្ឋតិ បដិជានាតិ, សង្ឃាទិសេសោតិ. ឥទញ្ច អមូលកភាវស្ស បាកដកាលទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អាបត្តិំ បន អនុទ្ធំសិតក្ខណេយេវ អាបជ្ជតិ. អមូលកញ្ចេវ តំ អធិករណំ ហោតីតិ ឯត្ថ បន ទិដ្ឋមូលាទីនំ អភាវេន អមូលកំ, សមថេហិ អធិករណីយភាវេន អធិករណំ. យញ្ហិ អធិកិច្ច អារព្ភ បដិច្ច សន្ធាយ សមថា បវត្តន្តិ, តំ អធិករណំ. ឥធ បន បារាជិកសង្ខាតំ អាបត្តាធិករណមេវ អធិប្បេតំ. យទិ ហិ តំ អធិករណំ ទិដ្ឋាទីហិ មូលេហិ អមូលកញ្ចេវ ហោតិ, អយំ ចោទេតុំ អាគតោ ភិក្ខុ ច ទោសំ បតិដ្ឋាតិ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, ‘‘តុច្ឆកំ មយា ភណិត’’ន្តិអាទីនិ (បារា. ៣៨៦) វទន្តោ បដិជានាតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ អនុទ្ធំសិតក្ខណេយេវ សង្ឃាទិសេសោតិ, អយំ សិក្ខាបទស្ស បទានុក្កមេន អត្ថោ.

រាជគហេ មេត្តិយភូមជកេ ភិក្ខូ អារព្ភ អមូលកេន បារាជិកេន អនុទ្ធំសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, កតូបសម្បទំ សុទ្ធំ វា អសុទ្ធំ វា បុគ្គលំ យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តំ ‘‘អយំ អនជ្ឈាបន្នោ’’តិ ញត្វា ចាវនាធិប្បាយេន ‘‘ករោតុ មេ អាយស្មា ឱកាសំ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឯវំ ឱកាសំ អការេត្វា ចោទេន្តស្ស សចេ សោ តង្ខណេយេវ ជានាតិ ‘‘មំ ចោទេតី’’តិ, វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ ចេវ ទុក្កដញ្ច. ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោយេវ. ហត្ថមុទ្ទាយ សម្មុខា ចោទេន្តស្សាបិ ឯសេវ នយោ. បរម្មុខា ចោទេន្តស្ស បន សីសំ ន ឯតិ. អត្តនា សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេតិ, សោ តស្ស វចនេន តំ ចោទេតិ, ចោទាបកស្សេវ វុត្តនយេន អាបត្តិយោ. អថ សោបិ ‘‘មយា ទិដ្ឋំ សុតំ អត្ថី’’តិ ចោទេតិ, ទ្វិន្នម្បិ ជានានំ តថេវ អាបត្តិយោ. អក្កោសាធិប្បាយេន បន ឱកាសំ អការេត្វា វទន្តស្ស វុត្តនយេនេវ បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ច. ឱកាសំ ការេត្វា វទន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. កម្មាធិប្បាយេន អសម្មុខា សត្តវិធម្បិ កម្មំ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវ. វុដ្ឋានាធិប្បាយេន ‘‘ត្វំ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ បដិករោហី’’តិ វទន្តស្ស, ឧបោសថំ វា បវារណំ វា ឋបេន្តស្ស ច ឱកាសកម្មំ នត្ថិ, ឋបនក្ខេត្តំ បន ជានិតព្ពំ, អនុវិជ្ជកស្សាបិ ឱសដេ វត្ថុស្មិំ ‘‘អត្ថេតំ តវា’’តិ អនុវិជ្ជនាធិប្បាយេន វទន្តស្ស ឱកាសកម្មំ នត្ថិ, ធម្មកថិកស្សាបិ ‘‘យោ ឥទញ្ច ឥទញ្ច ករោតិ, អយំ អស្សមណោ’’តិអាទិនា នយេន អនោទិសកំ ធម្មំ កថេន្តស្ស ឱកាសកម្មំ នត្ថិ. សចេ បន ឱទិស្ស និយមេត្វា ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច អស្សមណោ អនុបាសកោ’’តិ កថេតិ, អាសនតោ ឱរុយ្ហ អាបត្តិំ ទេសេត្វា គន្តព្ពំ. ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ, សីលវិបត្តិ, យំ ចោទេតិ វា ចោទាបេតិ វា, តស្ស ‘‘ឧបសម្បន្នោ’’តិ សង្ខ្យុបគមនំ, តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិតា, យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តស្ស ទិដ្ឋាទិវសេន អមូលកតា, ចាវនាធិប្បាយេន សម្មុខាចោទនា, តស្ស តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សមុដ្ឋានាទីនិ អទិន្នាទានសទិសានិ. វេទនា បនេត្ថ ទុក្ខាយេវាតិ.

ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

នវមេ អញ្ញភាគិយស្សាតិអាទីសុ អញ្ញភាគស្ស ឥទំ, អញ្ញភាគោ វា អស្ស អត្ថីតិ អញ្ញភាគិយំ. អធិករណន្តិ អាធារោ វេទិតព្ពោ, វត្ថុ អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ សោ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ នាមា’’តិ ឆគលកោ វុត្តោ. សោ យ្វាយំ អាយស្មតោ ទព្ពស្ស មល្លបុត្តស្ស ភាគោ កោដ្ឋាសោ បក្ខោ មនុស្សជាតិ ចេវ ភិក្ខុភាវោ ច, តតោ អញ្ញស្ស ភាគស្ស កោដ្ឋាសស្ស បក្ខស្ស ហោតិ តិរច្ឆានជាតិយា ចេវ ឆគលកភាវស្ស ច, សោ វា អញ្ញភាគោ អស្ស អត្ថិ, តស្មា អញ្ញភាគិយសង្ខ្យំ លភតិ. យស្មា ច តេសំ ‘‘ឥមំ មយំ ទព្ពំ មល្លបុត្តំ នាម ករោមា’’តិ វទន្តានំ តស្ស នាមករណសញ្ញាយ អាធារោ វត្ថុ អធិដ្ឋានំ, តស្មា ‘‘អធិករណ’’ន្តិ វេទិតព្ពោ. តញ្ហិ សន្ធាយ ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ទព្ពំ មល្លបុត្តំ អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សា’’តិអាទិ (បារា. ៣៩១) វុត្តំ. ន វិវាទាធិករណាទីសុ អញ្ញតរំ, កស្មា? អសម្ភវតោ. ន ហិ មេត្តិយភូមជកា ចតុន្នំ អធិករណានំ កស្សចិ អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស កិញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧប្បាទិយិំសុ, ន ច ចតុន្នំ អធិករណានំ លេសោ នាម អត្ថិ. ជាតិលេសាទយោ ហិ បុគ្គលានំយេវ លេសា វុត្តា, ន វិវាទាធិករណាទីនំ. តញ្ច ‘‘ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិ នាមំ តស្ស អញ្ញភាគិយាធិករណភាវេ ឋិតស្ស ឆគលកស្ស កោចិ ទេសោ ហោតិ ថេរំ បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសេតុំ លេសមត្តោ, ឯត្ថ ច ទិស្សតិ អបទិស្សតិ ‘‘អស្ស អយ’’ន្តិ វោហរីយតីតិ ទេសោ, ជាតិអាទីសុ អញ្ញតរកោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោ, ជាតិអាទីនំយេវ អញ្ញតរកោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចនំ. បទភាជនេ (បារា. ៣៩៣) បន យស្ស អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស កិញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយ បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសេយ្យ, តំ យស្មា អដ្ឋុប្បត្តិវសេនេវ អាវិភូតំ, តស្មា តំ អវិភជិត្វា យានិ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ វចនសាមញ្ញតោ អត្ថុទ្ធារវសេន បវត្តានិ ចត្តារិ អធិករណានិ, តេសំ អញ្ញភាគិយតា ច តព្ភាគិយតា ច យស្មា អបាកដា, ជានិតព្ពា ច វិនយធរេហិ, តស្មា តញ្ច អវសានេ អាបត្តញ្ញភាគិយេន ចោទនញ្ច អាវិកាតុំ ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សាតិ អាបត្តញ្ញភាគិយំ វា ហោតិ អធិករណញ្ញភាគិយំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ, សេសា វិនិច្ឆយកថា អដ្ឋមេ វុត្តសទិសាយេវ. អយំ បន វិសេសោ – ឥទំ អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស កិញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទាយ បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ឥធ ច អាបត្តញ្ញភាគិយចោទនាយ តថាសញ្ញិនោបិ អនាបត្តិ. អង្គេសុ ច អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្ស កិញ្ចិទេសំ លេសមត្តំ ឧបាទិយនតា អធិកាតិ.

អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទសមេ សមគ្គស្ស សង្ឃស្សាតិ សហិតស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ចិត្តេន ច សរីរេន ច អវិយុត្តស្សាតិ អត្ថោ. តេនេវស្ស បទភាជនេ (បារា. ៤១២) ‘‘សមគ្គោ នាម សង្ឃោ សមានសំវាសកោ សមានសីមាយំ ឋិតោ’’តិ វុត្តំ. សមានសំវាសកោ ហិ សមចិត្តតាយ ចិត្តេន អវិយុត្តោ ហោតិ, សមានសីមាយំ ឋិតោ កាយសាមគ្គិទានតោ សរីរេន អវិយុត្តោ. ភេទាយ បរក្កមេយ្យាតិ ‘‘កថំ នាមាយំ ភិជ្ជេយ្យា’’តិ ភេទនត្ថាយ វាយាមេយ្យ. ភេទនសំវត្តនិកំ វា អធិករណន្តិ ភេទនស្ស សង្ឃភេទស្ស អត្ថាយ សំវត្តនិកំ ការណំ. ឥមស្មិញ្ហិ ឱកាសេ ‘‘កាមហេតុ កាមនិទានំ កាមាធិករណ’’ន្តិ អាទីសុ (ម. និ. ១.១៦៨, ១៧៨) វិយ ការណំ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តំ ភេទករវត្ថុវសេន អដ្ឋារសវិធំ. សមាទាយាតិ គហេត្វា. បគ្គយ្ហ តិដ្ឋេយ្យាតិ តំ សង្ឃភេទស្ស អត្ថាយ សំវត្តនិកំ សង្ឃភេទនិព្ពត្តិសមត្ថំ ការណំ គហេត្វា ទីបេយ្យ ចេវ នប្បដិនិស្សជ្ជេយ្យ ច. ភិក្ខូហិ ឯវមស្ស វចនីយោតិ យេ តំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តំ សម្មុខា បស្សន្តិ, យេ វា ‘‘អសុកស្មិំ នាម វិហារេ’’តិ សុណន្តិ, តេហិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន អឌ្ឍយោជនមត្តំ គន្ត្វាបិ យ្វាយំ អនន្តរេ ‘‘មាយស្មា’’តិអាទិវចនក្កមោ វុត្តោ, ឯវមស្ស វចនីយោ. ទិស្វា វា សុត្វា វា អវទន្តានំ ទុក្កដំ. ឯត្ថ ច មាឥតិ បទំ ‘‘បរក្កមី’’តិបទេន ‘‘អដ្ឋាសី’’តិបទេន ច សទ្ធិំ ‘‘មា បរក្កមិ, មា អដ្ឋាសី’’តិ យោជេតព្ពំ. សមេតាយស្មា សង្ឃេនាតិ អាយស្មា សង្ឃេន សទ្ធិំ សមេតុ សមាគច្ឆតុ, ឯកលទ្ធិកោ ហោតូតិ អត្ថោ. កិំ ការណា? សមគ្គោ ហិ សង្ឃោ…បេ… វិហរតីតិ. តត្ថ សម្មោទមានោតិ អញ្ញមញ្ញសម្បត្តិយា សុដ្ឋុ មោទមានោ. អវិវទមានោតិ ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិ ឯវំ ន វិវទមានោ. ឯកោ ឧទ្ទេសោ អស្សាតិ ឯកុទ្ទេសោ, ឯកតោ បវត្តបាតិមោក្ខុទ្ទេសោតិ អត្ថោ. ផាសុ វិហរតីតិ សុខំ វិហរតិ. ឯវំ វិសុម្បិ សង្ឃមជ្ឈេបិ តិក្ខត្តុំ វុច្ចមានស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជតោ ទុក្កដំ. ឯវញ្ច សោតិអាទិម្ហិ សមនុភាសិតព្ពោតិ សមនុភាសនកម្មំ កាតព្ពំ. ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឥតិ ឯតំ បដិនិស្សជ្ជនំ កុសលំ ខេមំ សោត្ថិភាវោ តស្ស ភិក្ខុនោ. នោ ចេ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, សង្ឃាទិសេសោតិ ឯត្ថ សមនុភាសនកម្មបរិយោសានេ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ. សេសំ ឧត្តានបទត្ថមេវ.

រាជគហេ ទេវទត្តំ អារព្ភ សង្ឃភេទាយ បរក្កមនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, សាធារណបញ្ញត្តិ, អនាណត្តិកំ, សមនុភាសនកម្មេ ករិយមានេ អប្បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស ញត្តិបរិយោសានេ ទុក្កដំ, ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ទ្វេ ថុល្លច្ចយា, ‘‘យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យា’’តិ ឯវំ យ្យ-ការបត្តាយ តតិយកម្មវាចាយ តញ្ច ទុក្កដំ តេ ច ថុល្លច្ចយា បដិប្បស្សម្ភន្តិ, សង្ឃាទិសេសោយេវ តិដ្ឋតិ. អសមនុភាសិយមានស្ស ច បដិនិស្សជ្ជន្តស្ស ច ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. សីលវិបត្តិ, ភេទាយ បរក្កមនំ, ធម្មកម្មេន សមនុភាសនំ, កម្មវាចាបរិយោសានំ, អប្បដិនិស្សជ្ជនន្តិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. សមនុភាសនសមុដ្ឋានំ, អកិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

សង្ឃភេទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯកាទសមេ តស្សេវ ខោ បនាតិ យោ សង្ឃភេទាយ បរក្កមតិ, តស្សេវ. អនុវត្តកាតិ តស្ស ទិដ្ឋិំ ខន្តិំ រុចិំ គហណេន អនុបដិបជ្ជនកា. វគ្គំ អសាមគ្គិបក្ខិយវចនំ វទន្តីតិ វគ្គវាទកា. យស្មា បន តិណ្ណំ ឧទ្ធំ កម្មារហា ន ហោន្តិ. ន ហិ សង្ឃោ សង្ឃស្ស កម្មំ ករោតិ, តស្មា ‘‘ឯកោ វា ទ្វេ វា តយោ វា’’តិ វុត្តំ. ជានាតិ នោតិ អម្ហាកំ ឆន្ទាទីនិ ជានាតិ. ភាសតីតិ ‘‘ឯវំ ករោមា’’តិ អម្ហេហិ សទ្ធិំ ភាសតិ. អម្ហាកម្បេតំ ខមតីតិ យំ សោ ករោតិ, ឯតំ អម្ហាកម្បិ រុច្ចតិ. សមេតាយស្មន្តានំ សង្ឃេនាតិ អាយស្មន្តានំ ចិត្តំ សង្ឃេន សទ្ធិំ សមេតុ សមាគច្ឆតុ, ឯកីភាវំ គច្ឆតូតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ បទត្ថតោ ឧត្តានមេវ. វិនិច្ឆយកថាបេត្ថ ទសមេ វុត្តសទិសាយេវ.

អយំ បន វិសេសោ – ឥទំ រាជគហេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ ទេវទត្តស្ស សង្ឃភេទាយ បរក្កមន្តស្ស អនុវត្តនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អង្គេសុ ច យថា តត្ថ បរក្កមនំ, ឯវំ ឥធ អនុវត្តនំ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទ្វាទសមេ ទុព្ពចជាតិកោតិ ទុព្ពចសភាវោ, វត្តុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ. ឧទ្ទេសបរិយាបន្នេសូតិ ឧទ្ទេសេ បរិយាបន្នេសុ អន្តោគធេសុ, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យា’’តិ ឯវំ សង្គហិតត្តា អន្តោ បាតិមោក្ខស្ស វត្តមានេសូតិ អត្ថោ. សហធម្មិកំ វុច្ចមានោតិ សហធម្មិកេន វុច្ចមានោ, ការណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សិក្ខិតព្ពត្តា, តេសំ វា សន្តកត្តា ‘‘សហធម្មិក’’ន្តិ លទ្ធនាមេន ពុទ្ធបញ្ញត្តេន សិក្ខាបទេន វុច្ចមានោតិ អត្ថោ. វិរមថាយស្មន្តោ មម វចនាយាតិ យេន វចនេន មំ វទថ, តតោ មម វចនតោ វិរមថ, មា មំ តំ វចនំ វទថាតិ វុត្តំ ហោតិ. វទតុ សហ ធម្មេនាតិ សហធម្មិកេន សិក្ខាបទេន, សហធម្មេន វា អញ្ញេនបិ បាសាទិកភាវសំវត្តនិកេន វចនេន វទេតុ. យទិទន្តិ វុទ្ធិការណទស្សនត្ថេ និបាតោ, តេន យំ ឥទំ អញ្ញមញ្ញស្ស ហិតវចនំ, អាបត្តិតោ ច វុដ្ឋាបនំ, តេន អញ្ញមញ្ញវចនេន អញ្ញមញ្ញវុដ្ឋាបនេន. ឯវំ សំវទ្ធាហិ តស្ស ភគវតោ បរិសាតិ ឯវំ បរិសាយ វុទ្ធិការណំ ទស្សិតំ ហោតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. វិនិច្ឆយកថាបិ ទសមេ វុត្តសទិសាយេវ.

អយំ បន វិសេសោ – ឥទំ កោសម្ពិយំ ឆន្នត្ថេរំ អារព្ភ អត្តានំ អវចនីយករណវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អង្គេសុ ច យថា តត្ថ បរក្កមនំ, ឯវំ ឥធ អវចនីយករណតា ទដ្ឋព្ពាតិ.

ទុព្ពចសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តេរសមេ គាមំ វា និគមំវាតិ ឯត្ថ នគរម្បិ គាមេ អន្តោគធមេវ. ឧបនិស្សាយ វិហរតីតិតត្ថ បដិពទ្ធចីវរាទិបច្ចយតាយ តំ និស្សាយ វសតិ. បុប្ផទានាទីហិ មនុស្សានំ សទ្ធំ វិនាសេន្តោ កុលានិ ទូសេតីតិ កុលទូសកោ. មាលាវច្ឆរោបនាទយោ បាបកា សមាចារា អស្សាតិ បាបសមាចារោ. សោ ភិក្ខូតិ សោ កុលទូសកោ ភិក្ខុ. អាយស្មា ខោ កុលទូសកោ…បេ… អលំ តេ ឥធ វាសេនាតិ ឥមិនាស្ស បព្ពាជនីយកម្មារហតំ ទស្សេតិ. បព្ពាជនីយកម្មកតោ បនេស យស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា កុលទូសកកម្មំ កតំ, យស្មិញ្ច វិហារេ វសតិ, នេវ តស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា ចរិតុំ លភតិ, ន វិហារេ វសិតុំ. ឯវញ្ច សោ ភិក្ខូតិឯត្ថ សោតិ បព្ពាជនីយកម្មកតោ អធិប្បេតោ. ឆន្ទេន គច្ឆន្តីតិ ឆន្ទគាមិនោ, ឯស នយោ សេសេសុ. សោ ភិក្ខូតិ សោ ‘‘ឆន្ទគាមិនោ’’តិអាទីនិ វទមានោ. តស្ស វចនស្ស បដិនិស្សគ្គាយ ឯវំ វចនីយោ, ន កុលទូសននិវារណត្ថាយ. កុលទូសនកម្មេន ហិ សោ អាបជ្ជិតព្ពា អាបត្តិយោ បុព្ពេវ អាបន្នោ, ឯវំ បនស្ស វិសុម្បិ សង្ឃមជ្ឈេបិ វុច្ចមានស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជតោ អបរំ ទុក្កដំ. ឯវញ្ច សោតិអាទិ ឥតោ បុព្ពេ វុត្តញ្ច អវុត្តញ្ច សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ. វិនិច្ឆយកថាបិ ទសមេ វុត្តសទិសាយេវ.

អយំ បន វិសេសោ – ឥទំ សាវត្ថិយំ អស្សជិបុនព្ពសុកេ ភិក្ខូ អារព្ភ ឆន្ទគាមិតាទីហិ បាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អង្គេសុ ច យថា តត្ថ បរក្កមនំ, ឯវំ ឥធ ឆន្ទាទីហិ បាបនំ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ…បេ… ឯវមេតំ ធារយាមីតិឯត្ថ បឋមំ អាបត្តិ ឯតេសន្តិ បឋមាបត្តិកា, បឋមំ វីតិក្កមនក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ. ឥតរេ បន យថា តតិយេ ច ចតុត្ថេ ច ទិវសេ ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘តតិយកោ, ចតុត្ថកោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ យាវតតិយេ សមនុភាសនកម្មេ ហោន្តីតិ យាវតតិយកាតិ វេទិតព្ពា. យាវតីហន្តិ យត្តកានិ អហានិ. ជានំ បដិច្ឆាទេតីតិ ជានន្តោ បដិច្ឆាទេតិ. តត្ថាយំ បដិច្ឆាទនលក្ខណស្ស មាតិកា – អាបត្តិ ច ហោតិ, អាបត្តិសញ្ញី ច, បកតត្តោ ច ហោតិ, បកតត្តសញ្ញី ច, អនន្តរាយិកោ ច ហោតិ, អនន្តរាយិកសញ្ញី ច, បហុ ច ហោតិ, បហុសញ្ញី ច, ឆាទេតុកាមោ ច ហោតិ, ឆាទេតិ ចាតិ. តត្ថ អាបត្តិ ច ហោតិ, អាបត្តិសញ្ញី ចាតិ យំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, សា តេរសន្នំ អញ្ញតរា ហោតិ, សោបិ ច តត្ថ វត្ថុវសេន វា ‘‘ឥទំ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតី’’តិ នាមមត្តវសេន វា ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមា អាបត្តី’’តិ អាបត្តិសញ្ញីយេវ ហុត្វា ‘‘ន ទានិ នំ កស្សចិ អារោចេស្សាមី’’តិ ឯវំ ឆាទេតុកាមោវ ធុរំ និក្ខិបិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, ឆន្នា ហោតិ អាបត្តិ. សចេ បនេត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា ហោតិ, អញ្ញាបត្តិក្ខន្ធសញ្ញី វា, វេមតិកោ វា, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. បកតត្តោតិ អនុក្ខិត្តោ សមានសំវាសកោ. សោ ចេ បកតត្តសញ្ញី ហុត្វា វុត្តនយេនេវ ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. អនន្តរាយិកោតិ យស្ស ទសសុ រាជចោរអគ្គិឧទកមនុស្សអមនុស្សវាឡសរីសបជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ ឯកោបិ នត្ថិ, សោ ចេ អនន្តរាយិកសញ្ញី ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. បហូតិ យោ សក្កោតិ ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្តុញ្ចេវ អារោចេតុញ្ច, សោ ចេ បហុសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. ឆាទេតុកាមោ ច ហោតិ, ឆាទេតិ ចាតិឥទំ ឧត្តានមេវ. សចេបិ ហិ សោ សភាគំ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា’’តិ លជ្ជាយ នារោចេតិ, ឆន្នាវ ហោតិ. ឧបជ្ឈាយាទិភាវោ ហិ ឥធ អប្បមាណំ, សភាគមត្តមេវ បមាណំ. អយំ ‘‘ជានំ បដិច្ឆាទេតី’’តិបទស្ស សង្ខេបតោ អត្ថវិនិច្ឆយោ.

តាវតីហន្តិ តត្តកានិ អហានិ, បដិច្ឆាទិតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ អារោចិតទិវសោ, តាវ ទិវសបក្ខមាសសំវច្ឆរវសេន យត្តកោ កាលោ អតិក្កន្តោ, តត្តកំ កាលន្តិ អត្ថោ. អកាមា បរិវត្ថព្ពន្តិ ន កាមេន ន វសេន, អថ ខោ អកាមេន អវសេន បរិវាសំ សមាទាយ វត្ថព្ពំ. តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ សមោធានបរិវាសោ ចាតិ តិវិធោ បរិវាសោ. តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ តាវ យថាបដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា ទាតព្ពោ. កស្សចិ ហិ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា អាបត្តិ ហោតិ, កស្សចិ ទ្វីហាទិប្បដិច្ឆន្នា. កស្សចិ ឯកា អាបត្តិ ហោតិ, កស្សចិ ទ្វេ វា តិស្សោ វា តទុត្តរិ វា. តស្មា បដិច្ឆន្នបរិវាសំ ទេន្តេន បឋមមេវ វុត្តនយេន បដិច្ឆន្នភាវំ ញត្វា តតោ បដិច្ឆន្នទិវសេ ច អាបត្តិយោ ច សល្លក្ខេត្វា សចេ ឯកា ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិំ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ ឯវំ បរិវាសំ យាចាបេត្វា ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៩៨) អាគតនយេន កម្មវាចំ វត្វា បរិវាសោ ទាតព្ពោ. អថ ទ្វីហតីហាទិប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, ទ្វីហប្បដិច្ឆន្នំ តីហប្បដិច្ឆន្នំ ចតូហប្បដិច្ឆន្នំ បញ្ចាហប្បដិច្ឆន្នំ…បេ… ចុទ្ទសាហប្បដិច្ឆន្នន្តិឯវំ យាវ ចុទ្ទសទិវសានិ ទិវសវសេន យោជនា កាតព្ពា, បញ្ចទសទិវសប្បដិច្ឆន្នាយំ ‘‘បក្ខប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ យោជនា កាតព្ពា. តតោ យាវ ឯកូនតិំសតិមោ ទិវសោ, តាវ ‘‘អតិរេកបក្ខប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ, តតោ មាសប្បដិច្ឆន្នំ អតិរេកមាសប្បដិច្ឆន្នំ ទ្វេមាសប្បដិច្ឆន្នំ អតិរេកទ្វេមាសប្បដិច្ឆន្នំ តេមាសប្បដិច្ឆន្នំ…បេ… អតិរេកឯកាទសមាសប្បដិច្ឆន្នន្តិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. សំវច្ឆរេ បុណ្ណេ ‘‘ឯកសំវច្ឆរប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ, តតោ បរំ អតិរេកសំវច្ឆរំ ទ្វេសំវច្ឆរំ ឯវំ យាវ សដ្ឋិសំវច្ឆរអតិរេកសដ្ឋិសំវច្ឆរប្បដិច្ឆន្នន្តិ, តតោ វា ភិយ្យោបិ វត្វា យោជនា កាតព្ពា.

សចេ បន ទ្វេ តិស្សោ តទុត្តរិ វា អាបត្តិយោ ហោន្តិ, យថា ‘‘ឯកំ អាបត្តិ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ទ្វេ អាបត្តិយោ, តិស្សោ អាបត្តិយោ’’តិ វត្តព្ពំ. តតោ បរំ បន សតំ វា ហោតុ, សហស្សំ វា, ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. នានាវត្ថុកាសុបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ឯកំ កាយសំសគ្គំ ឯកំ ទុដ្ឋុល្លវាចំ ឯកំ អត្តកាមំ ឯកំ សញ្ចរិត្តំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ គណនវសេន វា, ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ នានាវត្ថុកាយោ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ វត្ថុកិត្តនវសេន វា, ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ នាមមត្តវសេន វា យោជនា កាតព្ពា. តត្ថ នាមំ ទុវិធំ សជាតិសាធារណំ សព្ពសាធារណញ្ច, តត្ថ សង្ឃាទិសេសោតិ សជាតិសាធារណំ, អាបត្តីតិ សព្ពសាធារណំ, តស្មា ‘‘សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ សព្ពសាធារណនាមវសេនាបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥទញ្ហិ បរិវាសាទិវិនយកម្មំ វត្ថុវសេន គោត្តវសេន នាមវសេន អាបត្តិវសេន ច កាតុំ វដ្ដតិយេវ. តត្ថ សុក្កវិស្សដ្ឋីតិ វត្ថុ ចេវ គោត្តញ្ច, សង្ឃាទិសេសោតិ នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ច, តត្ថ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិំ កាយសំសគ្គ’’ន្តិអាទិវចនេនាបិ ‘‘នានាវត្ថុកាយោ’’តិវចនេនាបិ វត្ថុ ចេវ គោត្តញ្ច គហិតំ ហោតិ, ‘‘សង្ឃាទិសេសោ’’តិវចនេនាបិ ‘‘អាបត្តិយោ’’តិវចនេនាបិ នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ច គហិតា ហោតិ, តស្មា ឯតេសុ យស្ស កស្សចិ វសេន កម្មវាចា កាតព្ពា.

កម្មវាចាបរិយោសានេ ច សចេ អប្បភិក្ខុកោ អាវាសោ ហោតិ, សក្កា រត្តិច្ឆេទំ អនាបជ្ជន្តេន វសិតុំ, តត្ថេវ ‘‘បរិវាសំ សមាទិយាមិ, វត្តំ សមាទិយាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តំ សមាទាតព្ពំ, សមាទិយិត្វា តត្ថេវ សង្ឃស្ស អារោចេត្វា បុន អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ អារោចេន្តេន វត្តភេទញ្ច រត្តិច្ឆេទញ្ច អកត្វា បរិវសិតព្ពំ. សចេ ន សក្កា ហោតិ បរិវាសំ សោធេតុំ, និក្ខិត្តវត្តេន វសិតុកាមោ ហោតិ, តត្ថេវ សង្ឃមជ្ឈេ, ឯកបុគ្គលស្ស វា សន្តិកេ ‘‘បរិវាសំ និក្ខិបាមិ, វត្តំ និក្ខិបាមី’’តិ បរិវាសោ និក្ខិបិតព្ពោ, ឯកបទេនាបិ ចេត្ថ និក្ខិត្តោ ហោតិ បរិវាសោ, ទ្វីហិ បន សុនិក្ខិត្តោយេវ, សមាទានេបិ ឯសេវ នយោ. និក្ខិត្តកាលតោ បដ្ឋាយ បកតត្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, អថានេន បច្ចូសសមយេ ឯកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបតោ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា មហាមគ្គតោ ឱក្កម្ម គុម្ពេន វា វតិយា វា បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ និសីទិត្វា អន្តោអរុណេយេវ វត្តំ សមាទិយិត្វា អារោចេតព្ពំ. យម្បិ អញ្ញំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, តស្សាបិ អារោចេតព្ពមេវ. អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តស្ស សន្តិកេ វត្តំ និក្ខិបិត្វា វិហារំ គន្តព្ពំ. សចេ សោ បុរេ អរុណេយេវ កេនចិ ករណីយេន គតោ, វិហារំ គន្ត្វា យំ សព្ពបឋមំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ. ឯវំ សល្លក្ខេត្វា យាវ រត្តិយោ បូរេន្តិ, តាវ បរិវត្ថព្ពំ, អយំ សង្ខេបតោ បដិច្ឆន្នបរិវាសវិនិច្ឆយោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឥតរេសុ បន ទ្វីសុ ‘‘អាបត្តិបរិយន្តំ ន ជានាតិ, រត្តិបរិយន្តំ ន ជានាតី’’តិ (ចូឡវ. ១៥៧) ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ខន្ធកេ អនុញ្ញាតោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ នាម, សោ ទុវិធោ ចូឡសុទ្ធន្តោ មហាសុទ្ធន្តោតិ, ទុវិធោបិ ចេស រត្តិបរិច្ឆេទំ សកលំ វា ឯកច្ចំ វា អជានន្តស្ស ច អស្សរន្តស្ស ច តត្ថ វេមតិកស្ស ច ទាតព្ពោ. អាបត្តិបរិយន្តំ បន ‘‘ឯត្តិកា អហំ អាបត្តិយោ អាបន្នោ’’តិ ជានាតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. តស្ស ទានវិធិ ខន្ធកេ អាគតោ, វិនិច្ឆយកថា បន វិត្ថារតោ សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តា. ឥតរោ បន សមោធានបរិវាសោ នាម, សោ តិវិធោ ហោតិ ឱធានសមោធានោ អគ្ឃសមោធានោ មិស្សកសមោធានោតិ. តត្ថ ឱធានសមោធានោ នាម អន្តរាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្ស បរិវុត្ថទិវសេ ឱធុនិត្វា មក្ខេត្វា បុរិមាយ អាបត្តិយា មូលទិវសបរិច្ឆេទេ បច្ឆា អាបន្នំ អាបត្តិំ សមោទហិត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ វុច្ចតិ. អគ្ឃសមោធានោ នាម សម្ពហុលាសុ អាបត្តីសុ យា ឯកា វា ទ្វេ វា តិស្សោ វា សម្ពហុលា វា អាបត្តិយោ សព្ពចិរប្បដិច្ឆន្នាយោ, តាសំ អគ្ឃេន សមោធាយ តាសំ រត្តិបរិច្ឆេទវសេន អវសេសានំ ឩនតរប្បដិច្ឆន្នានំ អាបត្តីនំ ទាតព្ពបរិវាសោ វុច្ចតិ. មិស្សកសមោធានោ នាម នានាវត្ថុកាយោ អាបត្តិយោ ឯកតោ កត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ វុច្ចតិ, អយំ តិវិធេបិ សមោធានបរិវាសេ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តោ, ឥទំ ‘‘បរិវត្ថព្ព’’ន្តិ បទស្ស វិនិច្ឆយកថាមុខំ.

ឧត្តរិ ឆារត្តន្តិ បរិវាសតោ ឧត្តរិ ឆ រត្តិយោ. ភិក្ខុមានត្តាយាតិ ភិក្ខូនំ មានភាវាយ, អារាធនត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ វត្តិតព្ពំ. ភិក្ខុមានត្តញ្ច បនេតំ បដិច្ឆន្នាបដិច្ឆន្នវសេន ទុវិធំ. តត្ថ យស្ស អប្បដិច្ឆន្នាបត្តិ ហោតិ, តស្ស បរិវាសំ អទត្វា មានត្តមេវ ទាតព្ពំ, ឥទំ អប្បដិច្ឆន្នមានត្តំ. យស្ស បដិច្ឆន្នា ហោតិ, តស្ស បរិវាសបរិយោសានេ ទាតព្ពំ មានត្តំ បដិច្ឆន្នមានត្តន្តិ វុច្ចតិ, ឥទំ ឥធ អធិប្បេតំ. ឧភិន្នម្បិ បនេតេសំ ទានវិធិ វិនិច្ឆយកថា ច សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា, អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. សចេ អយំ វត្តំ និក្ខិបិត្វា បច្ចូសសមយេ សមាទាតុំ គច្ឆតិ, សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បរិវាសេ វុត្តប្បការំ បទេសំ គន្ត្វា ‘‘មានត្តំ សមាទិយាមិ, វត្តំ សមាទិយាមី’’តិ សមាទិយិត្វា នេសំ អារោចេត្វា តតោ តេសុ គតេសុ វា អគតេសុ វា បុរិមនយេន បដិបជ្ជិតព្ពំ. យត្ថ សិយា វីសតិគណោតិ ឯត្ថ វីសតិសង្ឃោ គណោ អស្សាតិ វីសតិគណោ. តត្រាតិ យត្រ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ អត្ថិ, តត្ថ. អព្ភេតព្ពោតិ អភិឯតព្ពោ, សម្បដិច្ឆិតព្ពោ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. អវ្ហាតព្ពោតិ វា អត្ថោ. អព្ភានកម្មំ បន បាឡិវសេន ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១០០ អាទយោ) វិនិច្ឆយវសេន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ. អនព្ភិតោតិ ន អព្ភិតោ អសម្បដិច្ឆិតោ, អកតព្ភានកម្មោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនវ្ហាតោតិ វា អត្ថោ. តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហាតិ យេ ឩនភាវំ ញត្វា អព្ភេន្តិ, តេ ភិក្ខូ ច គរហិតព្ពា, សាតិសារា សទោសា ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អយំ តត្ថ សាមីចីតិ អយំ តត្ថ អនុធម្មតា លោកុត្តរធម្មំ អនុគតា ឱវាទានុសាសនី សាមីចិ ធម្មតា. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវាតិ.

កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

សង្ឃាទិសេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.