១៣. កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា

តេរសមេ គាមំ វា និគមំវាតិ ឯត្ថ នគរម្បិ គាមេ អន្តោគធមេវ. ឧបនិស្សាយ វិហរតីតិតត្ថ បដិពទ្ធចីវរាទិបច្ចយតាយ តំ និស្សាយ វសតិ. បុប្ផទានាទីហិ មនុស្សានំ សទ្ធំ វិនាសេន្តោ កុលានិ ទូសេតីតិ កុលទូសកោ. មាលាវច្ឆរោបនាទយោ បាបកា សមាចារា អស្សាតិ បាបសមាចារោ. សោ ភិក្ខូតិ សោ កុលទូសកោ ភិក្ខុ. អាយស្មា ខោ កុលទូសកោ…បេ… អលំ តេ ឥធ វាសេនាតិ ឥមិនាស្ស បព្ពាជនីយកម្មារហតំ ទស្សេតិ. បព្ពាជនីយកម្មកតោ បនេស យស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា កុលទូសកកម្មំ កតំ, យស្មិញ្ច វិហារេ វសតិ, នេវ តស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា ចរិតុំ លភតិ, ន វិហារេ វសិតុំ. ឯវញ្ច សោ ភិក្ខូតិឯត្ថ សោតិ បព្ពាជនីយកម្មកតោ អធិប្បេតោ. ឆន្ទេន គច្ឆន្តីតិ ឆន្ទគាមិនោ, ឯស នយោ សេសេសុ. សោ ភិក្ខូតិ សោ ‘‘ឆន្ទគាមិនោ’’តិអាទីនិ វទមានោ. តស្ស វចនស្ស បដិនិស្សគ្គាយ ឯវំ វចនីយោ, ន កុលទូសននិវារណត្ថាយ. កុលទូសនកម្មេន ហិ សោ អាបជ្ជិតព្ពា អាបត្តិយោ បុព្ពេវ អាបន្នោ, ឯវំ បនស្ស វិសុម្បិ សង្ឃមជ្ឈេបិ វុច្ចមានស្ស អប្បដិនិស្សជ្ជតោ អបរំ ទុក្កដំ. ឯវញ្ច សោតិអាទិ ឥតោ បុព្ពេ វុត្តញ្ច អវុត្តញ្ច សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ. វិនិច្ឆយកថាបិ ទសមេ វុត្តសទិសាយេវ.

អយំ បន វិសេសោ – ឥទំ សាវត្ថិយំ អស្សជិបុនព្ពសុកេ ភិក្ខូ អារព្ភ ឆន្ទគាមិតាទីហិ បាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, អង្គេសុ ច យថា តត្ថ បរក្កមនំ, ឯវំ ឥធ ឆន្ទាទីហិ បាបនំ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

កុលទូសកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនវណ្ណនា

ឧទ្ទិដ្ឋា ខោ…បេ… ឯវមេតំ ធារយាមីតិឯត្ថ បឋមំ អាបត្តិ ឯតេសន្តិ បឋមាបត្តិកា, បឋមំ វីតិក្កមនក្ខណេយេវ អាបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ. ឥតរេ បន យថា តតិយេ ច ចតុត្ថេ ច ទិវសេ ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘តតិយកោ, ចតុត្ថកោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ យាវតតិយេ សមនុភាសនកម្មេ ហោន្តីតិ យាវតតិយកាតិ វេទិតព្ពា. យាវតីហន្តិ យត្តកានិ អហានិ. ជានំ បដិច្ឆាទេតីតិ ជានន្តោ បដិច្ឆាទេតិ. តត្ថាយំ បដិច្ឆាទនលក្ខណស្ស មាតិកា – អាបត្តិ ច ហោតិ, អាបត្តិសញ្ញី ច, បកតត្តោ ច ហោតិ, បកតត្តសញ្ញី ច, អនន្តរាយិកោ ច ហោតិ, អនន្តរាយិកសញ្ញី ច, បហុ ច ហោតិ, បហុសញ្ញី ច, ឆាទេតុកាមោ ច ហោតិ, ឆាទេតិ ចាតិ. តត្ថ អាបត្តិ ច ហោតិ, អាបត្តិសញ្ញី ចាតិ យំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, សា តេរសន្នំ អញ្ញតរា ហោតិ, សោបិ ច តត្ថ វត្ថុវសេន វា ‘‘ឥទំ ភិក្ខូនំ ន វដ្ដតី’’តិ នាមមត្តវសេន វា ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមា អាបត្តី’’តិ អាបត្តិសញ្ញីយេវ ហុត្វា ‘‘ន ទានិ នំ កស្សចិ អារោចេស្សាមី’’តិ ឯវំ ឆាទេតុកាមោវ ធុរំ និក្ខិបិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេតិ, ឆន្នា ហោតិ អាបត្តិ. សចេ បនេត្ថ អនាបត្តិសញ្ញី វា ហោតិ, អញ្ញាបត្តិក្ខន្ធសញ្ញី វា, វេមតិកោ វា, អច្ឆន្នាវ ហោតិ. បកតត្តោតិ អនុក្ខិត្តោ សមានសំវាសកោ. សោ ចេ បកតត្តសញ្ញី ហុត្វា វុត្តនយេនេវ ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. អនន្តរាយិកោតិ យស្ស ទសសុ រាជចោរអគ្គិឧទកមនុស្សអមនុស្សវាឡសរីសបជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេសុ ឯកោបិ នត្ថិ, សោ ចេ អនន្តរាយិកសញ្ញី ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. បហូតិ យោ សក្កោតិ ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្តុញ្ចេវ អារោចេតុញ្ច, សោ ចេ បហុសញ្ញី ហុត្វា ឆាទេតិ, ឆន្នា ហោតិ. ឆាទេតុកាមោ ច ហោតិ, ឆាទេតិ ចាតិឥទំ ឧត្តានមេវ. សចេបិ ហិ សោ សភាគំ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា’’តិ លជ្ជាយ នារោចេតិ, ឆន្នាវ ហោតិ. ឧបជ្ឈាយាទិភាវោ ហិ ឥធ អប្បមាណំ, សភាគមត្តមេវ បមាណំ. អយំ ‘‘ជានំ បដិច្ឆាទេតី’’តិបទស្ស សង្ខេបតោ អត្ថវិនិច្ឆយោ.

តាវតីហន្តិ តត្តកានិ អហានិ, បដិច្ឆាទិតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ អារោចិតទិវសោ, តាវ ទិវសបក្ខមាសសំវច្ឆរវសេន យត្តកោ កាលោ អតិក្កន្តោ, តត្តកំ កាលន្តិ អត្ថោ. អកាមា បរិវត្ថព្ពន្តិ ន កាមេន ន វសេន, អថ ខោ អកាមេន អវសេន បរិវាសំ សមាទាយ វត្ថព្ពំ. តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ សមោធានបរិវាសោ ចាតិ តិវិធោ បរិវាសោ. តត្ថ បដិច្ឆន្នបរិវាសោ តាវ យថាបដិច្ឆន្នាយ អាបត្តិយា ទាតព្ពោ. កស្សចិ ហិ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា អាបត្តិ ហោតិ, កស្សចិ ទ្វីហាទិប្បដិច្ឆន្នា. កស្សចិ ឯកា អាបត្តិ ហោតិ, កស្សចិ ទ្វេ វា តិស្សោ វា តទុត្តរិ វា. តស្មា បដិច្ឆន្នបរិវាសំ ទេន្តេន បឋមមេវ វុត្តនយេន បដិច្ឆន្នភាវំ ញត្វា តតោ បដិច្ឆន្នទិវសេ ច អាបត្តិយោ ច សល្លក្ខេត្វា សចេ ឯកា ឯកាហប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិំ សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ ឯវំ បរិវាសំ យាចាបេត្វា ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៩៨) អាគតនយេន កម្មវាចំ វត្វា បរិវាសោ ទាតព្ពោ. អថ ទ្វីហតីហាទិប្បដិច្ឆន្នា ហោតិ, ទ្វីហប្បដិច្ឆន្នំ តីហប្បដិច្ឆន្នំ ចតូហប្បដិច្ឆន្នំ បញ្ចាហប្បដិច្ឆន្នំ…បេ… ចុទ្ទសាហប្បដិច្ឆន្នន្តិឯវំ យាវ ចុទ្ទសទិវសានិ ទិវសវសេន យោជនា កាតព្ពា, បញ្ចទសទិវសប្បដិច្ឆន្នាយំ ‘‘បក្ខប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ យោជនា កាតព្ពា. តតោ យាវ ឯកូនតិំសតិមោ ទិវសោ, តាវ ‘‘អតិរេកបក្ខប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ, តតោ មាសប្បដិច្ឆន្នំ អតិរេកមាសប្បដិច្ឆន្នំ ទ្វេមាសប្បដិច្ឆន្នំ អតិរេកទ្វេមាសប្បដិច្ឆន្នំ តេមាសប្បដិច្ឆន្នំ…បេ… អតិរេកឯកាទសមាសប្បដិច្ឆន្នន្តិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. សំវច្ឆរេ បុណ្ណេ ‘‘ឯកសំវច្ឆរប្បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ, តតោ បរំ អតិរេកសំវច្ឆរំ ទ្វេសំវច្ឆរំ ឯវំ យាវ សដ្ឋិសំវច្ឆរអតិរេកសដ្ឋិសំវច្ឆរប្បដិច្ឆន្នន្តិ, តតោ វា ភិយ្យោបិ វត្វា យោជនា កាតព្ពា.

សចេ បន ទ្វេ តិស្សោ តទុត្តរិ វា អាបត្តិយោ ហោន្តិ, យថា ‘‘ឯកំ អាបត្តិ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ទ្វេ អាបត្តិយោ, តិស្សោ អាបត្តិយោ’’តិ វត្តព្ពំ. តតោ បរំ បន សតំ វា ហោតុ, សហស្សំ វា, ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. នានាវត្ថុកាសុបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ឯកំ កាយសំសគ្គំ ឯកំ ទុដ្ឋុល្លវាចំ ឯកំ អត្តកាមំ ឯកំ សញ្ចរិត្តំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ គណនវសេន វា, ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ នានាវត្ថុកាយោ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ វត្ថុកិត្តនវសេន វា, ‘‘អហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលា សង្ឃាទិសេសា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ នាមមត្តវសេន វា យោជនា កាតព្ពា. តត្ថ នាមំ ទុវិធំ សជាតិសាធារណំ សព្ពសាធារណញ្ច, តត្ថ សង្ឃាទិសេសោតិ សជាតិសាធារណំ, អាបត្តីតិ សព្ពសាធារណំ, តស្មា ‘‘សម្ពហុលា អាបត្តិយោ អាបជ្ជិំ ឯកាហប្បដិច្ឆន្នាយោ’’តិ ឯវំ សព្ពសាធារណនាមវសេនាបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥទញ្ហិ បរិវាសាទិវិនយកម្មំ វត្ថុវសេន គោត្តវសេន នាមវសេន អាបត្តិវសេន ច កាតុំ វដ្ដតិយេវ. តត្ថ សុក្កវិស្សដ្ឋីតិ វត្ថុ ចេវ គោត្តញ្ច, សង្ឃាទិសេសោតិ នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ច, តត្ថ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិំ កាយសំសគ្គ’’ន្តិអាទិវចនេនាបិ ‘‘នានាវត្ថុកាយោ’’តិវចនេនាបិ វត្ថុ ចេវ គោត្តញ្ច គហិតំ ហោតិ, ‘‘សង្ឃាទិសេសោ’’តិវចនេនាបិ ‘‘អាបត្តិយោ’’តិវចនេនាបិ នាមញ្ចេវ អាបត្តិ ច គហិតា ហោតិ, តស្មា ឯតេសុ យស្ស កស្សចិ វសេន កម្មវាចា កាតព្ពា.

កម្មវាចាបរិយោសានេ ច សចេ អប្បភិក្ខុកោ អាវាសោ ហោតិ, សក្កា រត្តិច្ឆេទំ អនាបជ្ជន្តេន វសិតុំ, តត្ថេវ ‘‘បរិវាសំ សមាទិយាមិ, វត្តំ សមាទិយាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តំ សមាទាតព្ពំ, សមាទិយិត្វា តត្ថេវ សង្ឃស្ស អារោចេត្វា បុន អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ អារោចេន្តេន វត្តភេទញ្ច រត្តិច្ឆេទញ្ច អកត្វា បរិវសិតព្ពំ. សចេ ន សក្កា ហោតិ បរិវាសំ សោធេតុំ, និក្ខិត្តវត្តេន វសិតុកាមោ ហោតិ, តត្ថេវ សង្ឃមជ្ឈេ, ឯកបុគ្គលស្ស វា សន្តិកេ ‘‘បរិវាសំ និក្ខិបាមិ, វត្តំ និក្ខិបាមី’’តិ បរិវាសោ និក្ខិបិតព្ពោ, ឯកបទេនាបិ ចេត្ថ និក្ខិត្តោ ហោតិ បរិវាសោ, ទ្វីហិ បន សុនិក្ខិត្តោយេវ, សមាទានេបិ ឯសេវ នយោ. និក្ខិត្តកាលតោ បដ្ឋាយ បកតត្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, អថានេន បច្ចូសសមយេ ឯកេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបតោ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា មហាមគ្គតោ ឱក្កម្ម គុម្ពេន វា វតិយា វា បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ និសីទិត្វា អន្តោអរុណេយេវ វត្តំ សមាទិយិត្វា អារោចេតព្ពំ. យម្បិ អញ្ញំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, តស្សាបិ អារោចេតព្ពមេវ. អរុណេ ឧដ្ឋិតេ តស្ស សន្តិកេ វត្តំ និក្ខិបិត្វា វិហារំ គន្តព្ពំ. សចេ សោ បុរេ អរុណេយេវ កេនចិ ករណីយេន គតោ, វិហារំ គន្ត្វា យំ សព្ពបឋមំ ភិក្ខុំ បស្សតិ, តស្ស អារោចេត្វា និក្ខិបិតព្ពំ. ឯវំ សល្លក្ខេត្វា យាវ រត្តិយោ បូរេន្តិ, តាវ បរិវត្ថព្ពំ, អយំ សង្ខេបតោ បដិច្ឆន្នបរិវាសវិនិច្ឆយោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឥតរេសុ បន ទ្វីសុ ‘‘អាបត្តិបរិយន្តំ ន ជានាតិ, រត្តិបរិយន្តំ ន ជានាតី’’តិ (ចូឡវ. ១៥៧) ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ខន្ធកេ អនុញ្ញាតោ សុទ្ធន្តបរិវាសោ នាម, សោ ទុវិធោ ចូឡសុទ្ធន្តោ មហាសុទ្ធន្តោតិ, ទុវិធោបិ ចេស រត្តិបរិច្ឆេទំ សកលំ វា ឯកច្ចំ វា អជានន្តស្ស ច អស្សរន្តស្ស ច តត្ថ វេមតិកស្ស ច ទាតព្ពោ. អាបត្តិបរិយន្តំ បន ‘‘ឯត្តិកា អហំ អាបត្តិយោ អាបន្នោ’’តិ ជានាតុ វា, មា វា, អការណមេតំ. តស្ស ទានវិធិ ខន្ធកេ អាគតោ, វិនិច្ឆយកថា បន វិត្ថារតោ សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តា. ឥតរោ បន សមោធានបរិវាសោ នាម, សោ តិវិធោ ហោតិ ឱធានសមោធានោ អគ្ឃសមោធានោ មិស្សកសមោធានោតិ. តត្ថ ឱធានសមោធានោ នាម អន្តរាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តស្ស បរិវុត្ថទិវសេ ឱធុនិត្វា មក្ខេត្វា បុរិមាយ អាបត្តិយា មូលទិវសបរិច្ឆេទេ បច្ឆា អាបន្នំ អាបត្តិំ សមោទហិត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ វុច្ចតិ. អគ្ឃសមោធានោ នាម សម្ពហុលាសុ អាបត្តីសុ យា ឯកា វា ទ្វេ វា តិស្សោ វា សម្ពហុលា វា អាបត្តិយោ សព្ពចិរប្បដិច្ឆន្នាយោ, តាសំ អគ្ឃេន សមោធាយ តាសំ រត្តិបរិច្ឆេទវសេន អវសេសានំ ឩនតរប្បដិច្ឆន្នានំ អាបត្តីនំ ទាតព្ពបរិវាសោ វុច្ចតិ. មិស្សកសមោធានោ នាម នានាវត្ថុកាយោ អាបត្តិយោ ឯកតោ កត្វា ទាតព្ពបរិវាសោ វុច្ចតិ, អយំ តិវិធេបិ សមោធានបរិវាសេ សង្ខេបកថា, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តោ, ឥទំ ‘‘បរិវត្ថព្ព’’ន្តិ បទស្ស វិនិច្ឆយកថាមុខំ.

ឧត្តរិ ឆារត្តន្តិ បរិវាសតោ ឧត្តរិ ឆ រត្តិយោ. ភិក្ខុមានត្តាយាតិ ភិក្ខូនំ មានភាវាយ, អារាធនត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ វត្តិតព្ពំ. ភិក្ខុមានត្តញ្ច បនេតំ បដិច្ឆន្នាបដិច្ឆន្នវសេន ទុវិធំ. តត្ថ យស្ស អប្បដិច្ឆន្នាបត្តិ ហោតិ, តស្ស បរិវាសំ អទត្វា មានត្តមេវ ទាតព្ពំ, ឥទំ អប្បដិច្ឆន្នមានត្តំ. យស្ស បដិច្ឆន្នា ហោតិ, តស្ស បរិវាសបរិយោសានេ ទាតព្ពំ មានត្តំ បដិច្ឆន្នមានត្តន្តិ វុច្ចតិ, ឥទំ ឥធ អធិប្បេតំ. ឧភិន្នម្បិ បនេតេសំ ទានវិធិ វិនិច្ឆយកថា ច សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា, អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. សចេ អយំ វត្តំ និក្ខិបិត្វា បច្ចូសសមយេ សមាទាតុំ គច្ឆតិ, សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បរិវាសេ វុត្តប្បការំ បទេសំ គន្ត្វា ‘‘មានត្តំ សមាទិយាមិ, វត្តំ សមាទិយាមី’’តិ សមាទិយិត្វា នេសំ អារោចេត្វា តតោ តេសុ គតេសុ វា អគតេសុ វា បុរិមនយេន បដិបជ្ជិតព្ពំ. យត្ថ សិយា វីសតិគណោតិ ឯត្ថ វីសតិសង្ឃោ គណោ អស្សាតិ វីសតិគណោ. តត្រាតិ យត្រ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន វីសតិគណោ ភិក្ខុសង្ឃោ អត្ថិ, តត្ថ. អព្ភេតព្ពោតិ អភិឯតព្ពោ, សម្បដិច្ឆិតព្ពោ, អព្ភានកម្មវសេន ឱសារេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. អវ្ហាតព្ពោតិ វា អត្ថោ. អព្ភានកម្មំ បន បាឡិវសេន ខន្ធកេ (ចូឡវ. ១០០ អាទយោ) វិនិច្ឆយវសេន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ. អនព្ភិតោតិ ន អព្ភិតោ អសម្បដិច្ឆិតោ, អកតព្ភានកម្មោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនវ្ហាតោតិ វា អត្ថោ. តេ ច ភិក្ខូ គារយ្ហាតិ យេ ឩនភាវំ ញត្វា អព្ភេន្តិ, តេ ភិក្ខូ ច គរហិតព្ពា, សាតិសារា សទោសា ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អយំ តត្ថ សាមីចីតិ អយំ តត្ថ អនុធម្មតា លោកុត្តរធម្មំ អនុគតា ឱវាទានុសាសនី សាមីចិ ធម្មតា. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវាតិ.

កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

សង្ឃាទិសេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.