៣. តតិយបារាជិកវណ្ណនា

តតិយេ សញ្ចិច្ចាតិ សំចេតេត្វា សទ្ធិំ ចេតេត្វា. ‘‘បាណោ’’តិសញ្ញាយ សទ្ធិំយេវ ‘‘វធាមិ ន’’ន្តិ វធកចេតនាយ ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. មនុស្សវិគ្គហន្តិ កលលតោ បដ្ឋាយ ជីវមានកមនុស្សជាតិកសរីរំ. ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ កលលកាលេបិ តាបនមទ្ទនេហិ វា ភេសជ្ជសម្បទានេន វា តតោ វា ឧទ្ធម្បិ តទនុរូបេន ឧបក្កមេន ជីវិតា វិយោជេយ្យ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ បាណោ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតោ វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតី វេទិតព្ពោ, បាណាតិបាតស្ស បយោគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. បាណាតិបាតោតិ យាយ ចេតនាយ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគំ សមុដ្ឋាបេតិ, សា ចេតនា. បាណាតិបាតីតិ វុត្តចេតនាយ សមង្គិបុគ្គលោ. បាណាតិបាតស្ស បយោគោតិ បាណាតិបាតស្ស ឆ បយោគា សាហត្ថិកោ និស្សគ្គិយោ អាណត្តិកោ ថាវរោ វិជ្ជាមយោ ឥទ្ធិមយោតិ. តត្ថ សាហត្ថិកោតិ សយំ មារេន្តស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ. និស្សគ្គិយោតិ ទូរេ ឋិតំ មារេតុកាមស្ស កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា ឧសុសត្តិយន្តបាសាណាទីនំ និស្សជ្ជនំ. តត្ថ ឯកេកោ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ ឧទ្ទិស្សកេ យំ ឧទ្ទិស្ស បហរតិ, តស្សេវ មរណេន កម្មពទ្ធោ. ‘‘យោ កោចិ មរតូ’’តិ ឯវំ អនុទ្ទិស្សកេ បហារប្បច្ចយា យស្ស កស្សចិ មរណេន កម្មពទ្ធោ. ឧភយត្ថាបិ ច បហរិតមត្តេ វា មរតុ, បច្ឆា វា តេនេវ រោគេន, បហរិតក្ខណេយេវ កម្មពទ្ធោ. អាណត្តិកោតិ ‘‘អសុកំ នាម មារេហី’’តិ អញ្ញំ អាណាបេន្តស្ស អាណាបនំ.

តត្ថ –

វត្ថុ កាលោ ច ឱកាសោ, អាវុធំ ឥរិយាបថោ;

ក្រិយាវិសេសោតិ ឥមេ, ឆ អាណត្តិ និយាមកា.

តត្ថ វត្ថូតិ បុគ្គលោ. យញ្ហិ បុគ្គលំ ‘‘មារេហី’’តិ អាណត្តោ សចេ តមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស អាបត្តិ. អថ អញ្ញំ មារេតិ, តំមញ្ញមានោ វា អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. ‘‘ឥមំ មារេហី’’តិ អាណត្តេ បន អាណាបកស្ស ទុក្កដំ. កាលោតិ បុរេភត្តាទិកាលោ. សចេ ហិ ‘‘បុរេភត្តំ មារេហី’’តិ អាណត្តោ បុរេភត្តមេវ មារេតិ, អាណាបកស្ស អាបត្តិ. អថ យំ បុរេភត្តំ និយាមិតំ, តតោ បច្ឆា វា បុរេ វា មារេតិ, អាណាបកោ មុច្ចតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ថាវរោតិ អសំហារិមេន ឧបករណេន មារេតុកាមស្ស ឱបាតក្ខណនំ អបស្សេនសំវិធានំ អសិអាទីនំ ឧបនិក្ខិបនំ តឡាកាទីសុ វិសសម្បយោជនំ រូបូបហារោតិឯវមាទិ. វុត្តនយេនេវ ចេត្ថាបិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទោ វេទិតព្ពោ. វិជ្ជាមយោតិ មារណត្ថំ វិជ្ជាបរិជប្បនំ. ឥទ្ធិមយោតិ កម្មវិបាកជាយ ឥទ្ធិយា បយោជនំ.

សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យាតិ ឯត្ថ ហរតីតិ ហារកំ, កិំ ហរតិ? ជីវិតំ. អថ វា ហរិតព្ពន្តិ ហារកំ, ឧបនិក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សត្ថញ្ច តំ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. អស្សាតិ មនុស្សវិគ្គហស្ស. បរិយេសេយ្យាតិ យថា លភតិ, តថា ករេយ្យ, ឧបនិក្ខិបេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯតេន ថាវរបយោគំ ទស្សេតិ. ឥតរថា ហិ បរិយិដ្ឋិមត្តេយេវ បារាជិកោ ភវេយ្យ, ន ចេតំ យុត្តំ. បទភាជនេ បនស្ស ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា យំ ឯត្ថ ថាវរបយោគសង្គហិតំ សត្ថំ, តទេវ ទស្សេតុំ ‘‘អសិំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. មរណវណ្ណំ វា សំវណ្ណេយ្យាតិ វាចាយ វា តាលបណ្ណាទីសុ លិខិត្វា វា ‘‘យោ ឯវំ មរតិ, សោ ធនំ វា លភតី’’តិអាទិនា នយេន មរណេ គុណំ បកាសេយ្យ. ឯតេន យថា ‘‘អទិន្នាទានេ អាទិយេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា បរិយាយកថាយ មុច្ចតិ, នយិធ, ឯវំ ‘‘សំវណ្ណេយ្យា’’តិ វចនតោ បន ឥធ បរិយាយកថាយបិ ន មុច្ចតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. មរណាយ វា សមាទបេយ្យាតិ ‘‘សត្ថំ វា អាហរា’’តិអាទិនា (បារា. ១៧២) នយេន មរណត្ថាយ ឧបាយំ គាហាបេយ្យ. ឯតេន អាណត្តិកប្បយោគំ ទស្សេតិ. អម្ភោ បុរិសាតិ អាលបនមេតំ. កិំ តុយ្ហិមិនាតិអាទិ សំវណ្ណនាការនិទស្សនំ. ឥតិ ចិត្តមនោតិ ឥតិ ចិត្តោ ឥតិ មនោ. ‘‘មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ’’តិឯត្ថ វុត្តមរណចិត្តោ មរណមនោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘មនោ’’តិឥទំ ចិត្តស្ស អត្ថទីបនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវស្ស បទភាជនេ ‘‘យំ ចិត្តំ តំ មនោ’’តិ (បារា. ១៧២) អាហ. ចិត្តសង្កប្បោតិ វិចិត្តសង្កប្បោ. ឯត្ថាបិ ឥតិ-សទ្ទោ អាហរិតព្ពោ. ‘‘សង្កប្បោ’’តិ ច សំវិទហនមត្តស្សេតំ នាមំ, ន វិតក្កស្សេវ. តញ្ច សំវិទហនំ ឥមស្មិំ អត្ថេ សញ្ញាចេតនាធិប្បាយេហិ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘ឥតិ ចិត្តសង្កប្បោ’’តិ ‘‘មតំ តេ ជីវិតា សេយ្យោ’’តិឯត្ថ វុត្តមរណសញ្ញី មរណចេតនោ មរណាធិប្បាយោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បទភាជនេបិ ហិ អយមេវ នយោ ទស្សិតោ. ឯតេន មរណចិត្តាទីហិ វិនា ‘‘ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, វីរិយមារភតោ ទឡ្ហ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ១១២) នយេន ធម្មំ ភាសន្តស្ស សំវណ្ណនា នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. អនេកបរិយាយេនាតិ នានប្បការេន ឧច្ចាវចេន ការណេន. បុន មរណវណ្ណន្តិអាទិ និគមនវចនំ. បារាជិកោ ហោតីតិ តង្ខណូបបន្នម្បិ មនុស្សវិគ្គហំ វុត្តនយេន ជីវិតា វោរោបេន្តោ បារាជិកោ ហោតីតិ.

វេសាលិយំ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ អញ្ញមញ្ញំ ជីវិតា វោរោបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តំ, ‘‘មរណវណ្ណំ វា’’តិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តិ, សាធារណបញ្ញត្តិ, សាណត្តិកំ, មារណត្ថាយ ឱបាតក្ខណនាទីសុ ទុក្កដំ, អនោទិស្ស ខតេ ឱបាតេ យស្ស កស្សចិ បតនេបិ ទុក្កដំ, យក្ខបេតតិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហានំ តិរច្ឆានគតស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ ទុក្កដមេវ, មនុស្សជាតិកស្ស ទុក្ខុប្បត្តិយំ ថុល្លច្ចយំ, តថា យក្ខាទីនំ មរណេ, តិរច្ឆានគតមរណេ បន បាចិត្តិយំ, មនុស្សមរណេ បារាជិកន្តិ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ បយោគភេទវសេន អាបត្តិភេទោ វេទិតព្ពោ. អសញ្ចិច្ច មារេន្តស្ស អជានន្តស្ស នមរណាធិប្បាយស្ស ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តិ. តត្ថ អសញ្ចិច្ចាតិ ‘‘ឥមិនា ឧបក្កមេន ឥមំ មារេមី’’តិ អចេតេត្វា កតេន ឧបក្កមេន មុសលុស្សាបនវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៨០ អាទយោ) វិយ បរេ មតេបិ អនាបត្តិ. អជានន្តស្សាតិ ‘‘ឥមិនា អយំ មរិស្សតី’’តិ អជានន្តស្ស ឧបក្កមេន វិសគតបិណ្ឌបាតវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៨១) វិយ បរេ មតេបិ អនាបត្តិ. នមរណាធិប្បាយស្សាតិ មរណំ អនិច្ឆន្តស្ស ឧបក្កមេន ភេសជ្ជវត្ថុស្មិំ (បារា. ១៨៧) វិយ បរេ មតេបិ អនាបត្តិ. ឯវំ អសញ្ចិច្ចាតិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សីលវិបត្តិ, មនុស្សជាតិកបាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អទិន្នាទានសមឧដ្ឋានំ, កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្តំ, ទុក្ខវេទនន្តិ.

តតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.